مریم سلیمی ـ دکترای علوم ارتباطات، مدرس دانشگاه و پژوهشگر ارتباطی ـ با ارائه یادداشتی اختصاصی به ایسنا به مناسبت روز ارتباطات با عنوان «شریانهای دیجیتال و آینده قدرت؛ رمزگشایی شعار ۲۰۲۶ اتحادیه جهانی مخابرات»، تاکید کرده است: شعار ۲۰۲۶ اتحادیه جهانی مخابرات با عنوان «شریانهای حیاتی دیجیتال» نقطه عطفی در سیاستگذاری ارتباطات جهانی است که برای نخستینبار ادبیات امنیت ملی و بقا را وارد این عرصه میکند.
بهباور او، تمدن معاصر اکنون بر ستونهایی نامرئی اما حیاتی بنا شده که اختلال در آنها میتواند پیامدهای اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و شناختی گستردهای بههمراه داشته باشد و آینده رقابت جهانی را بهجای سرزمین و انرژی، بر سر کنترل جریان داده و پایداری زیرساختهای ارتباطی رقم بزند.
متن کامل این یادداشت به شرح زیر است:
امسال در حالی به روز جهانی ارتباطات در سال ۲۰۲۶ رسیدهایم که جهان در میانه مرحلهای تازه از بحرانها، رقابتهای ژئوپلیتیکی و جنگهای ترکیبی قرار دارد؛ جنگهایی که دیگر محدود به میدانهای نظامی نیستند و در لایههای سایبری، رسانهای، مالی، ماهوارهای وزیرساختهای ارتباطی و دیجیتال جریان دارند.
در چنین شرایطی، مفهوم «تابآوری زیرساختهای ارتباطی و دیجیتال» به یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری جهانی تبدیل شده است؛ زیرا بقای جوامع به پایداری شبکههایی وابسته است که بهطور همزمان جهانی بههمپیوسته و در عین حال شکنندهاند.
تحول تاریخی شعارها: از اتصال تا تابآوری
اتحادیه جهانی مخابرات (ITU) به عنوان یکی از قدیمیترین نهادهای بینالمللی از سال ۱۸۶۵ تاکنون مسیر تحولات ارتباطی جهان را از تلگراف و تلفن تا اینترنت، ماهواره، اقتصاد داده و اکنون عصر هوش مصنوعی دنبال کرده است.
این اتحادیه از سال ۱۹۶۹ میلادی ۱۷ مه (۲۷ اردیبهشت) را به عنوان روز جهانی ارتباطات گرامی میدارد؛ روزی که هدف آن افزایش آگاهی جهانی نسبت به نقش ارتباطات و فناوریهای دیجیتال در توسعه جوامع است.
مرور شعارهای سالانه ITU نشان میدهد که این نهاد صرفاً یک سازمان سیاستگذار نیست و شاید بتوان آن را به نوعی «قطبنمای حکمرانیدیجیتال جهان» دانست؛ زیرا هر شعار آن بازتابدهنده مهمترین تحولات و دغدغه های ارتباطی در هر دوره تاریخی است.
از این رو نباید به شعارهای ITU، به دید نمادین یا صرفاً تشریفاتی نگریست و باید در برنامهریزیها و سیاستگذاریها، به آنها توجه داشت.
در دهههای نخست، دغدغه اصلی «اتصال جهان» بود؛ یعنی گسترش ارتباط میان انسانها. با گسترش اینترنت، محور شعارها به سمت: کاهش شکاف دیجیتال، عدالت ارتباطی، دسترسی همگانی و توسعه پایدار حرکت کرد.
نگاهی به روند شعارها از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۶ از عمیقتر شدن سطح شعارها حکایت دارد:
سال۲۰۲۰: «ارتباطات تا ۲۰۳۰؛ فناوری اطلاعات و ارتباطات در خدمت اهداف توسعه پایدار»، ۲۰۲۱: «تسریع تحول دیجیتال در شرایط دشوار»، ۲۰۲۲: «فناوریهای دیجیتال در خدمت سالمندان»، ۲۰۲۳: «توانمندسازی کشورهای کمتر توسعه یافته از طریق فناوری اطلاعات وارتباطات»، ۲۰۲۴: «نوآوری دیجیتال برای توسعه پایدار» و ۲۰۲۵: «برابری جنسیتی در تحول دیجیتال».
این روند نشان میدهد فناوری از ابزار ارتباطی به یکی از زیرساختهای اصلی عدالت، توسعه و قدرت جهانی تبدیل شده است.
نقطه عطف ۲۰۲۶: «شریانهای دیجیتال»
شعار سال ۲۰۲۶ با عنوان: «شریان های حیاتی دیجیتال- تقویت تابآوری در دنیای متصل» نقطه عطفی در گفتمان ITU محسوب میشود.
برای نخستینبار، ادبیاتی نزدیک به امنیت ملی و بقا وارد سیاستگذاری ارتباطات جهانی شده است. مفهوم «شریانهای دیجیتال» شامل: اینترنت، کابلهای زیردریایی، مراکز داده، ماهوارهها، شبکههای ابری وزیرساختهای هوش مصنوعی است؛ که دیگر صرفاً ابزار ارتباطی نیستند، بلکه ستون فقرات حیات اقتصادی، اجتماعی و روانی جوامع محسوب میشوند.
در این مرحله، تمدن دیجیتال از «امید به اتصال» وارد «نگرانی از پایداری اتصال» شده است؛ یعنی از توسعه صرف، به سمت امنیت و بقا حرکت کرده است.
ژئوپلیتیک داده و بازتعریف قدرت
در جهان امروز، مفهوم قدرت در حال بازتعریف است. اگر در قرن بیستم قدرت بر پایه سرزمین، انرژی و توان نظامی تعریف میشد، در قرن بیستویکم یکی از مؤلفههای اصلی قدرت، توان مدیریت و کنترل جریان داده و ارتباطات و ایجاد قدرت سایبری و کنترل ذهن است.
این تحول را میتوان شکلگیری «ژئوپلیتیک داده» دانست؛ جایی که کابلهای زیردریایی، مراکز داده، ماهوارهها و زیرساختهای ابری نقش همان مسیرهای انرژی در قرن گذشته را ایفا میکنند.
در این میان، باید به یک نکته مهم توجه کرد: سیستم دیجیتال جهانی نهتنها وابسته، بلکه بهشدت متقابل است؛ یعنی اختلال در یک نقطه میتواند کل شبکه را تحت تأثیر قرار دهد.
شکنندگی دیجیتال و امنیت شناختی
در کنار مفهوم تابآوری، یک واقعیت مهم دیگر نیز وجود دارد: «شکنندگی دیجیتال». شبکههای امروز اگرچه گسترده و پیشرفتهاند، اما به دلیل همپیوندی شدید، در برابر اختلالات زنجیرهای بسیار آسیبپذیرند.
همزمان، کنترل زیرساختهای ارتباطی تنها بر اقتصاد و سیاست اثر ندارد، بلکه مستقیماً با امنیت شناختی جوامع نیز مرتبط است؛ یعنی توانایی شکلدهی یا تغییر ادراک عمومی، اعتماد اجتماعی و واکنشهای جمعی.
حکمرانی دیجیتال و تابآوری
در این شرایط، «حکمرانی دیجیتال» صرفاً به معنای بومیسازی فناوری نیست، بلکه شامل: پایداری خدمات حیاتی، حفاظت از دادهها، مدیریتزیرساختهای راهبردی و کاهش آسیبپذیری در بحرانها است.
وابستگی حیاتی جوامع به زیرساختهای دیجیتال
جهان امروز به مرحلهای رسیده است که اختلال در ارتباطات میتواند به اندازه قطع آب، برق یا انرژی بحرانزا باشد. بیمارستانها، بانکها، حملونقل، آموزش و خدمات عمومی و... بهطور کامل به این زیرساختها وابستهاند.
در جنگهای مدرن نیز، تمرکز تنها بر اهداف نظامی نیست؛ بلکه شبکههای ارتباطی و دادهای به اهداف راهبردی تبدیل شدهاند، زیرا کنترل آنها به معنای کنترل جریان اطلاعات و حتی مدیریت ادراک اجتماعی است.
نه انزوای دیجیتال، نه وابستگی مطلق
در برابر این وضعیت، کشورها نیازمند رویکردی متوازن هستند: نه انزوای دیجیتال و نه وابستگی کامل، بلکه: استقلال نسبی زیرساختی، اتصال پایدار به شبکه جهانی، تقویت امنیت سایبری، افزایش ظرفیت بازیابی دربحران، و توسعه همکاریهای بینالمللی، ضرورت چارچوبهای حقوقی بینالمللی.
در جهان امروز هیچ کشوری مصونیت کامل ندارد، اما کشورها میتوانند: احتمال فروپاشی شبکهها را کاهش دهند، سرعت بازیابی را افزایشدهند، و از اختلال سراسری جلوگیری کنند.
نیاز ایران به حکمرانی و سیاستگذاری فضای سایبر تا تاب آوری دیجیتال
تلاش برای حکمرانی و سیاستگذاری فضای سایبر از جمله اولویتهای ایران با درک شرایط موجود، آغاز جدی رقابتها بر سرحکمرانی دیجیتال و نگاه آینده نگرانه است.
در کنار این حرکتها، ایران به ویژه در شرایط موجود به تابآوری دیجیتال نیازمند است به طوری که بتواند آسیب پذیری را تا حد ممکن کاهش دهد. تحقق این مهم در گروی چند تحول و اقدام اساسی است که شامل طراحی شبکههای چندلایه و غیرمتمرکز، توسعه مراکز داده متعدد و مسیرهایجایگزین ارتباطی، تقویت امنیت سایبری و سامانههای دفاع دیجیتال، سرمایهگذاری در رمزنگاری، هوش مصنوعی دفاعی و آموزش نیروی انسانی، توسعه فناوریهای بومی در کنار حفظ تعامل جهانی، طراحی سناریوهای بحران و رزمایشهای سایبری، اعتماد عمومی و اجتماعی بخشی از امنیت ملی، ارتقای سواد رسانهای و امنیت دیجیتال، حمایت واقعی از بخش خصوصی فناوری، توسعه دیپلماسی سایبری، حفظ ارتباط با اینترنت جهانی، و ...
ضرورت تدوین چارچوبهای بینالمللی برای حفاظت از زیرساختهای حیاتی ارتباطی و دیجیتال
همانگونه که پس از جنگهای جهانی، کنوانسیونهای بشردوستانه برای حفاظت از غیرنظامیان شکل گرفت، امروز نیز ضرورت تدوین چارچوبهای بینالمللی برای حفاظت از زیرساختهای حیاتی ارتباطی و دیجیتال وجود دارد.
زیرا اختلال در این زیرساختها میتواند: جان انسانها را تهدید کند، خدمات حیاتی را مختل کند و امنیت اجتماعی را به خطر بیندازد.
رقابت جهانی بر سر حکمرانی دیجیتال
رقابت جهانی امروز بر سه محور اصلی استوار است: تولید و مالکیت داده، کنترل زیرساختهای دیجیتال و توان حفظ پایداری ارتباطات در بحران. در این میان، کابلهای زیردریایی، ماهوارهها، مراکز داده و هوش مصنوعی به ابزارهای اصلی قدرت ژئوپلیتیکی تبدیل شدهاند. به طوری که حتی برخی بازیگران نیز تلاش میکنند از موقعیت جغرافیایی یا کنترل گلوگاههای ارتباطی، به عنوان اهرم فشار ژئوپلیتیکی استفاده کنند.
پیام اصلی شعار ۲۰۲۶ اتحادیه جهانی مخابرات
پیام اصلی شعار ۲۰۲۶ اتحادیه جهانی مخابرات را میتوان چنین جمعبندی کرد: جهان امروز بر شبکههایی استوار است که همزمان ابزارتوسعه، قدرت، بقا و مدیریت بحران هستند.
در نتیجه، آینده رقابت جهانی صرفاً بر سر سرزمین و انرژی نیست، بلکه بر سر کنترل جریان داده و زیرساختهای ارتباطی شکل خواهد گرفت. تمدن معاصر بر ستونهایی نامرئی اما حیاتی بنا شده است؛ ستونهایی که اختلال در آنها میتواند پیامدهای اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و حتیشناختی گستردهای ایجاد کند.
بنابراین، حفاظت از شریانهای دیجیتال نه فقط یک ضرورت فناورانه، بلکه بخشی از امنیت ملی، امنیت انسانی و ثبات جهانی است.
با توجه به اهمیت این موضوع، ضروری است ضمن تلاش برای حفاظت از شریانهای دیجیتال و تقویت همکاریها و توافقات بین المللی در این حوزه، آمادگی لازم برای مواجهه با مخاطرات و تهدیدهای احتمالی نیز به صورت جدی در دستور کار کشورها قرار گیرد، زیرا تاب آوری واقعی زمانی معناپیدا می کند که حفاظت و آمادگی به صورت هم زمان تقویت شوند.
در جهانی که قدرت بیش از هر زمان دیگری به جریان داده و پایداری ارتباطات وابسته شده است، حفاظت از شریانهای دیجیتال، نه فقط حفاظت از فناوری بلکه حفاظت از آینده قدرت، ثبات جوامع و تداوم زندگی انسانی است.
انتهای پیام
