این مدرسه در روزگار خود تنها یک بنای مذهبی یا آموزشی ساده نبود، بلکه به عنوان یکی از کانونهای مهم علمی و دینی منطقه، جایگاهی ویژه میان اهل دانش و طلاب علوم دینی داشت. معماری دقیق، تناسب فضاها و بهرهگیری هنرمندانه از تزئینات آجری و کاشیکاری، سبب شده است که غیاثیه خرگرد در میان آثار تاریخی ایران، جایگاهی ممتاز داشته باشد.
یک باستانشناس، با اشاره به جایگاه این بنا در تاریخ معماری ایران گفت: مدرسه غیاثیه خرگرد یکی از کاملترین و باشکوهترین نمونههای مدارس چهار ایوانی ایران است؛ در این بنا معماری، تزئین، معنا و کارکرد آموزشی در کنار هم قرار گرفتهاند و حاصل آن، اثری کمنظیر از دوره تیموری است.
ابوالفضل زاهدی، در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: ساخت این مدرسه به دوران فرمانروایی شاهرخ تیموری بازمیگردد؛ از این دوران به عنوان یکی از درخشانترین دورههای شکوفایی هنر و فرهنگ اسلامی در ایران یاد میشود.
وی توضیح داد: این مدرسه به همت غیاثالدین پیر احمد خوافی، از رجال برجسته و وزیران دربار تیموری، بنیان گذاشته شد و نام غیاثیه نیز از همین شخصیت گرفته شده است. در واقع، این بنا حاصل نگاه یک بانی فرهنگی است که برای علم و تربیت، شأنی ویژه قائل بوده است.
این باستانشناس افزود: بر اساس کتیبه موجود بر ایوان جنوبی، آغاز ساخت بنا به دست قوامالدین شیرازی بوده و تکمیل آن را غیاثالدین شیرازی بر عهده داشته است.
وی با تشریح ویژگیهای کالبدی بنا گفت: مدرسه غیاثیه خرگرد بر پایه یک پلان مستطیل شکل با ابعاد تقریبی ۴۴ در ۵۶ متر ساخته شده است. این نظم هندسی در کنار سازماندهی دقیق فضاها، نشان از تسلط معمار بر اصول زیباییشناسی و عملکرد دارد.
زاهدی اظهار کرد: همچنین صحن مرکزی بنا به شکل چهار ایوانی طراحی شده و چهار ایوان آن، هر یک با ارتفاعی حدود ۱۱ متر، حضوری چشمگیر در فضای مدرسه ایجاد میکنند.
وی ادامه داد: در اطراف این صحن، ۳۲ حجره در دو طبقه قرار گرفتهاند که محل استقرار، مطالعه و زندگی طلاب بودهاند. این حجرهها در واقع اجزای اصلی زندگی روزمره در مدرسه را شکل میدادند و معماری آنها به گونهای است که هم پاسخگوی نیازهای اقامتی باشد و هم با کلیت بنا هماهنگی کامل داشته باشد.
این باستانشناس خاطرنشان کرد: در چهار گوشه صحن نیز اتاقهایی با پوشش گنبدی ساخته شدهاند که نورگیری آنها از طریق هشت نورگیر تعبیه شده در پایه گنبدها انجام میشود.
زاهدی افزود: این نورگیرها نشان میدهد که معماران دوره تیموری تنها به استحکام و زیبایی توجه نداشتند، بلکه روشنایی طبیعی فضا را نیز با دقت بسیار طراحی کردهاند.
ورودی، هشتی و فضاهای اصلی بنا
این باستانشناس در ادامه به ساختار ورودی مدرسه اشاره کرد و گفت: هشتی ورودی مدرسه غیاثیه، نقطه اتصال فضای بیرون و درون است و از دو سمت راست و چپ به دو تالار بزرگ منتهی میشود. این دو تالار، یکی به عنوان مسجد و دیگری به عنوان فضای آموزشی یا تجمعی استفاده میشدهاند. هر دو از سایر فضاها بزرگتر هستند و سقفهای مشبک بسیار زیبایی دارند که جلوه خاصی به بنا میبخشند.
وی اضافه کرد: بین این دو فضای اصلی، هشتیای با سقف گنبدی قرار دارد که نقش انتقالی مهمی در سازمان فضایی مدرسه ایفا میکند. این نوع چیدمان، علاوه بر کارکرد، به نوعی بیانگر نظم ذهنی و معماری ایرانی در دوره تیموری است.
زاهدی همچنین سردر ورودی مدرسه را یکی از شاخصترین بخشهای بنا دانست و خاطرنشان کرد: نمای اصلی سردر با کاشیکاریهای چشمنواز و تزئینات هنرمندانه، از دیگر بخشها باشکوهتر این مدرسه است. این قسمت به نوعی هویت بصری مدرسه را شکل میدهد و نخستین برخورد مخاطب با اثر، از همین نقطه آغاز میشود.
کتیبهها؛ زبان خاموش تاریخ
وی با اشاره به ایوان قبله توضیح داد: ایوان قبله، بزرگترین ایوان بناست و از نظر نمادین و عملکردی جایگاه بسیار مهمی دارد. در این بخش، نام معماران اثر با خط نسخ بر کتیبهای نقش بسته و همین امر، ارزش مستند و تاریخی بنا را دوچندان میکند. همچنین در انتهای ایوانها، مقرنسکاری و گچبریهایی دیده میشود که نشان از تسلط هنرمندان آن دوره بر فنون تزئینی دارد.
زاهدی تأکید کرد: یکی از شاخصههای برجسته غیاثیه، تلفیق استادانه آجر و کاشی در نمای بیرونی است. در این بنا، استفاده از کاشیکاری معرق و ترکیب هوشمندانه مصالح، جلوهای خاص و چشمگیر ایجاد کرده است.
این باستانشناس، اظهار کرد: کتیبهها در مدرسه غیاثیه نقش مهمی در هویت معنایی بنا دارند. بر روی چهار ایوان مدرسه، آیات و سورههایی از قرآن کریم کتیبه شده بود، اما بخشی از این نوشتهها در گذر زمان از بین رفته است. با این حال، هنوز هم بر نوار میانی حجرهها عباراتی مانند لا اله الا الله، الحمدالله و توکلت علی الله ربی قابل مشاهده است.
وی ادامه داد: در معماری مدارس اسلامی، نوشتهها فقط برای زیبایی به کار نمیروند، بلکه حامل پیاماند. در مدرسه غیاثیه نیز کتیبهها بخشی از هویت آموزشی و اعتقادی بنا را تشکیل میدهند و به ما یادآوری میکنند که علم در آن دوران، در پیوندی نزدیک با ایمان و اخلاق قرار داشته است.
جایگاه مدرسه در تاریخ آموزش ایران
زاهدی مدرسه غیاثیه خرگرد را صرفاً یک اثر معماری ندانست و گفت: این بنا در زمان خود، یک مرکز آموزشی پیشرفته به شمار میرفت؛ جایی که در آن علوم دینی و دانشهای رایج زمان تدریس میشد. اگر بخواهیم با زبان امروز سخن بگوییم، غیاثیه نوعی دانشگاه کهن بوده است؛ مجموعهای که در آن اقامت، آموزش، عبادت و اجتماع در یک منظومه واحد گرد آمده بودند.
وی تصریح کرد: همین چند منظوره بودن، این مدرسه را از بسیاری از بناهای مشابه متمایز میکند. طراحی آن نشان میدهد که سازندگان، مدرسه را نه به عنوان یک ساختمان ساده، بلکه یک نهاد فرهنگی و علمی تعریف کردهاند. به همین دلیل است که مدرسه غیاثیه در میان پژوهشگران و معماران، جایگاهی ویژه دارد و همواره مورد توجه قرار گرفته است.
مرمت، ثبت ملی و ضرورت حفاظت بیشتر
این باستانشناس با اشاره به آسیبهایی که در طول زمان به بنا وارد شده، گفت: مدرسه غیاثیه خرگرد طی قرنها دچار فرسایش و آسیبهای متعدد شده، اما خوشبختانه در دورههای مختلف، از سوی انجمن آثار ملی و اداره کل میراث فرهنگی خراسان مورد مرمت و تثبیت قرار گرفته است.
وی با بیان اینکه این اثر در ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۱۲۶ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته است، افزود: ثبت ملی، گام مهمی در مسیر حفاظت از این بنا بود، اما برای صیانت واقعی از آن، باید نگاه مدیریتی و کارکردی تازهای نیز وجود داشته باشد.
پیشنهاد تبدیل مدرسه به دانشکده هنر
زاهدی ادامه داد: اختصاص مدرسه غیاثیه خرگرد به یک دانشکده هنر، میتواند یکی از مناسبترین راهکارها برای احیای عملی این مجموعه باشد. این اقدام از یکسو با ماهیت تاریخی و آموزشی بنا همخوان است و از سوی دیگر، میتواند به تداوم حیات فرهنگی آن کمک کند.
وی تأکید کرد: اگر یک بنای تاریخی فقط در قالب موزه باقی بماند، بخشی از روح خود را از دست میدهد؛ اما اگر همان بنا دوباره میزبان دانش، آموزش و خلاقیت شود، به حیات اصیل خود نزدیکتر خواهد شد. مدرسه غیاثیه ظرفیت آن را دارد که بار دیگر به کانون اندیشه و هنر تبدیل شود.
انتهای پیام
