به گزارش ایسنا، هفته پژوهش سال ۹۹ به اتمام رسید و در این مدت در قالب ده ها مصاحبه و گزارش، مشکلات و آفتهای پژوهش کشور از دیدگاه مسئولان و فعالان این عرصه مورد بررسی قرار گرفت. با جمعبندی این اظهارات میتوان برخی از اقدامات اولیه برای حل مشکلات پژوهش در کشور را پیش بینی و پیشنهاد کرد چراکه با قدمهای کوچک در جهت تغییرات بنیادین، میتوان از عددها و رقمها دور شد و مسیر پژوهش را در جهت «آنچه که باید باشد» ریلگذاری کرد.
در مصاحبه با دانشجویان، پژوهشگران و مسئولین دانشگاههای کشور یکی از مواردی که به کرات تکرار میشود، معضلات نظام ارزیابی پژوهشگران بر اساس تعداد مقاله است. شیوه ارزیابی و تشویق بر اساس تعداد مقالات بیشتر، باعث شده که برخی پژوهشگران به سمت مقالهنویسی صرف بروند و رسالت اصلی پژوهش در کشور فراموش شود. دکتر حسین سلیمی؛ رییس دانشگاه علامه طباطبائی در این مورد میگوید: پژوهش و محصولات پژوهشی صرفا نباید در مقاله و آن هم مقاله برآمده از کار مشترک دانشجویی تعریف شود. متاسفانه در نظام ارزیابیهای ما این موضوع، یک اشکال بنیادی است که البته نظامهای رتبه بندیهای جهانی آن را به ما تحمیل کرده است؛ وقتی این نظامها به ما میگوید یک دانشگاه تا زمانی که به طور سالیانه تعداد مشخصی از مقاله در این نظام ارائه نکند حق ورود در نظامهای رتبهبندی را ندارد، این باعث میشود که اساتید ما در سال حدود ۳۰ یا ۴۰ مقاله تولید کنند تا دانشگاههای ما وارد این رنکینگها شود.
دکتر غلامرضا روشندل؛ عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی گلستان با تاکید بر ماهیت اصلی پژوهش میگوید: ماهیت اصلی پژوهش این است که سوالی برای پژوهشگر مطرح میشود و پژوهشگر سعی میکند با انجام پژوهش و با استفاده از روشهای علمی پاسخ سوال را پیدا کند. به عبارت دیگر هر پژوهشی باید برای پاسخ به یک سوال مشخص انجام شود و اگر پژوهشگر هر هدف دیگری غیر از این داشته باشد، ممکن است پژوهش از مسیر اصلی خود خارج شود و نه تنها مفید نباشد، بلکه بعضا زیان و ضرر آن ممکن است بیشتر از فواید آن باشد. بطور مثال، اگر دانشجو دکتری صرفا با هدف دریافت مدرک دکترا پژوهش انجام دهد و توجهی به ماهیت اصلی پژوهش (یعنی انجام پژوهش برای یافتن پاسخ یک سوال) نداشته باشد، مطمئنا این پژوهش نتایج خوبی را به همراه نخواهد داشت که متاسفانه واقعیت جامعه ما نشان میدهد که برخی پژوهشها صرفا با هدف دریافت مدرک انجام میشود. این موضوع در مورد ارتقای اعضای هیئت علمی در دانشگاهها نیز صدق میکند و بعضا مشاهده میشود که در مواردی که عضو هیئت علمی در انجام پژوهش توجه کافی به ماهیت و اصالت پژوهش نداشته و صرفا برای دریافت ارتقا پژوهش انجام دهد، نتایج مطلوب از آن پژوهشها حاصل نمیشود.
دکتر عباس پاک؛ معاونت پژوهشی دانشکده مهندسی دانشگاه بوعلی سینا نیز دلیل عدم تناسب میان نیازهای جامعه و فعالیتهای پژوهشی را این موضوع دانست که هدفگذاری ما در کشور به نحوی است که پژوهش و تولید علم را غالبا در ارائه و چاپ مقاله خلاصه می کنیم و در نتیجه سیاست گذاری و برنامه راهبردی دانشگاهها، بیشتر جنبه کمی در چاپ مقالات و توجه به اعداد و رتبهبندیها پیدا کرده است. وی ادامه داد: این در حالی است که در برنامه راهبردی دانشگاههای دنیا، ماموریتهای دانشگاه حل مسائل جامعه از جمله بهبود کیفیت زندگی بشر، بهبود شرایط اقتصادی، تربیت انسانهای مسئولیت پذیر و قانونمدار تعریف شده است ولی اگر به ماموریت دانشگاههای کشور توجه کنیم، بیشتر به مسائل کمی مانند رسیدن به رتبه اول در میان دانشگاه های جهان اسلام، بهبود رتبه دانشگاه بین دانشگاهای جهان، رسیدن به رتبه اول در بین دانشگاه های یک منطقه و موارد کمی دیگر مواجه می شویم.
او همچنین با اشاره به این نکته مهم که نفس چاپ مقاله و افزایش تعداد آن ،موضوع نامطلوبی از برون داد فعالیت های پژوهشی نیست، خاطر نشان کرد: دانشگاهیان و محققان در سراسر دنیا با انجام کارهای تحقیقاتی و پژوهشی یافتههایی را به دست میآورند و طبیعتا این یافتهها باید در جایی منتشر شود و این یکی از رسالت های دانشگاه است ولی مشکل این است که سیاستهای اصلی، ما را به سمت و سویی هدایت می کند که فقط به چاپ و تعداد مقاله توجه می شود. حتی کیفی شدن فعالیت های پژوهشی، در چاپ مقاله در مجلات با ضریب تاثیر بالا تعریف شده است. در صورتی که باید فعالیت های پژوهشی را به سمت نیازهای جامعه و کاربردی شدن آنها هدایت کرده و مقررات و قوانین هم به نحوی باشد که این شرایط را فراهم کند.
به نظر میرسد بازنگری در شیوه ارزیابی میتواند نظام پژوهش در کشور را به سمت کاربردی شدن و مسئلهمحور شدن پیش ببرد و آن را از عددها و رتبهها دور کند و هم به حل معضل تخلفات در پژوهش کمک کند.
توجه جدی به آموزش پژوهشگر برای رویش پژوهش
برخی از دانشجویان و اساتید از نحوه آموزش دانشجو و همهجانبه نبودن آموزشها شکایت داشتند و نقش عدم آموزش صحیح را در آفات پژوهش به خصوص تخلفات پژوهشی پر رنگ میدانستند. دکتر حامد صفاییپور؛ استاد فلسفه دانشگاه اصفهان با اشاره به اهمیت آموزش دانشجو و درس روش تحقیق میگوید: در حال حاضر درس روش تحقیق در دوره لیسانس، درس «نگارش تحقیق» است نه روش تحقیق! دانشجو یاد نمیگیرد چگونه باید در یک مسئلهای غور کند، ورود کند و دغدغههایش را درگیر مسئله کند. این اتفاقها نمیافتد... الان دانشجو درسهای تخصصی دارد، استادهایی که همه اهل مقاله نوشتن و این همایش و آن همایش هستند. دانشجو نیز مجبور است تقلید کند، وقتی تقلید میکند، هسته و درونمایه روشها و تفکر پژوهشی را پیدا نمیکند. به دکترا میرسد و دوباره باید تقلید کند. اینطور دانشجو به دکترا میرسد، ولی تفکر پژوهشی ندارد.
در برخی از دانشگاهها توجه بیشتری به امر آموزش میشود به همین خاطر دانشجویان به دلیل آگاهی بیشتر، کمتر در معرض آفتهای پژوهش قرار می گیرند. زینب طاووسی؛ دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق دانشجوی دانشگاه تهران در این خصوص میگوید: «دانشجویان آموزش ندیدهاند که چطور باید کار پژوهشی انجام بدهند و برای کسی که بلد نیست، کار خیلی سخت است. در مقطع لیسانس ما (در دانشگاه امام صادق) چهار واحد روش تحقیق داشتیم. آنجا خانم دکتر عظیمزاده بانوی پژوهشگر ایران، چیزهایی که خودشان تجربه کردهبودند و دانشجو نیاز داشت را به ما آموزش دادند. حتی فراتر از کتابهای روش تحقیق. اما در ارشد و دکترا که پایاننامه میخواهند ما نه واحدی به نام اخلاق پژوهش و نه واحدی به نام روش تحقیق نداشتیم. من این آموزشها را در دوره کارشناسی دیدم ولی همکلاسیهایی که در دورههای ارشد و دکتری داشتم واقعا این مطالب را بلد نبودند و حتی با شیوه یک سرچ تخصصی در گوگل آشنا نبودند. این افراد حتی با سایتهای ارائه محتوای علمی معتبر آشنا نیستند که بتوانند یک مطلب تحقیقی تهیه کنند و از ویکیپدیا و... استفاده میکنند! این فرد علیالقاعده نمیتواند مطلب تحقیقی خوبی ارائه کند».
مدیرکل دفتر برنامهریزی و سیاستگذاری پژوهشی وزارت علوم نیز اولین وظیفه دانشگاه و مرکز پژوهشی را تربیت متخصص و نیروی انسانی کارآمد و مجهز به روشها ، فنون و تکنولوژیهای روز دنیا میداند و میگوید: هیات علمی وظیفه دارد دانشجوی تحصیلات تکمیلی را بپروراند و روش پژوهش، تفکر و ایدهپردازی را به او آموزش دهد تا مجهز به تکنولوژی یاد گرفتن، تعریف پروژه، روشهای آزمایشگاهی و آنالیز دیتا و... شود؛ این قدم نخست است.
دکتر فروزان آتشزاده؛ رییس دانشکده پرستاری دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی نیز به آموزش پژوهشگر تاکید میکند و میگوید: دانشجوی تحصیلات تکمیلی باید ابتدا در دوره آموزشی به خوبی با مسئله و پژوهش آشنا شود و به مهارتهای کافی مسئلهیابی، تعریف مسئله، تعیین اهداف، راه و روش پژوهش و آنالیز آماری و مقالهنویسی مسلط شود تا بتواند در دوره پژوهشی خود به راحتی طی مسیر کند.
دکتر علی منتظری؛ رئیس پژوهشکده علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی با انتقاد از اجبار به مقالهنویسی و بیتوجهی به آموزش میگوید: نگ