به گزارش ایسنا، نظامهای آموزشی در کشورهای مختلف برای حفظ کیفیت آموزش، بیش از هر چیز به نیروی انسانی خود، بهویژه معلمان، توجه میکنند. معلمان نهتنها مجریان برنامههای درسی هستند، بلکه نقش اساسی در شکلدهی به نگرش، مهارتها و آینده دانشآموزان دارند. به همین دلیل، سیاستگذاران آموزشی در تلاشاند با طراحی سازوکارهایی مشخص، انگیزه، توانمندی و جایگاه حرفهای معلمان را ارتقا دهند. یکی از این سازوکارها، نظام رتبهبندی معلمان است که با هدف شناسایی شایستگیها، ایجاد مسیر پیشرفت شغلی و افزایش کیفیت تدریس طراحی میشود. این نظامها معمولاً بر پایه معیارهای حرفهای، آموزشی و عملکردی بنا میشوند تا بتوانند تصویری نسبتاً دقیق از تواناییهای معلمان ارائه دهند.
در ایران نیز طی سالهای اخیر، نظام رتبهبندی معلمان بهعنوان یکی از برنامههای مهم آموزشی اجرا شده است. هدف اصلی این طرح، ارتقای منزلت اجتماعی و حرفهای معلمان، افزایش انگیزش شغلی و بهبود اثربخشی آموزش عنوان شده است. با این حال، تجربه اجرای این نظام نشان داده است که فاصلهای میان اهداف اعلامشده و واقعیتهای اجرایی وجود دارد. بسیاری از معلمان و مدیران آموزشی از ابهام در معیارها، پیچیدگی فرایندها و نبود شفافیت گلایه دارند. همچنین، برخی معتقدند تمرکز بیش از حد بر جنبههای اداری و اقتصادی، باعث شده ابعاد واقعی حرفه معلمی و نقشهای تربیتی و آموزشی آن کمتر دیده شود. همین مسائل، ضرورت بررسی علمی و دقیق این نظام را بیش از پیش آشکار کرده است.
به همین منظور، زینب صادقی، استادیار گروه مدیریت آموزشی دانشگاه فرهنگیان، با همکاری دانشگاه تهران، پژوهشی را درباره آسیبشناسی نظام رتبهبندی معلمان انجام داده است. این پژوهش با تمرکز بر تجربهها و برداشتهای افرادی که بهطور مستقیم با این نظام درگیر بودهاند، تلاش کرده تصویری روشنتر از چالشها و پیامدهای آن ارائه دهد. در این مطالعه، به بررسی این موضوع پرداخته شده که نظام رتبهبندی تا چه اندازه توانسته به اهداف حرفهای و توسعهای خود نزدیک شود و در چه بخشهایی با مشکل روبهروست.
روش انجام این پژوهش کیفی بوده و از رویکردی به نام «پدیدارنگاری» استفاده شده است. به زبان ساده، در این روش تلاش میشود تجربهها و برداشتهای متفاوت افراد درباره یک پدیده مشخص شناسایی و دستهبندی شود. پژوهشگر برای اجرای این مطالعه، از مشارکت ۱۵ نفر از مدیران، معاونان، معلمان و کارکنان ستادی آموزش و پرورش استان خراسان جنوبی بهره برده است. دادههای بهدستآمده سپس با روشی نظاممند تحلیل شده و برای اطمینان از دقت و اعتبار نتایج، بازبینی و بررسی مجدد دادهها نیز انجام گرفته است.
یافتههای پژوهش نشان میدهند که چالشهای نظام رتبهبندی معلمان را میتوان در چند دسته اصلی خلاصه کرد. بخشی از مشکلات به عوامل بیرونی مانند سهم پایین آموزش و پرورش از بودجه کشور، مسائل معیشتی معلمان و کاهش منزلت اجتماعی آنان بازمیگردد. در کنار این موارد، نگاه صرفاً اقتصادی به رتبهبندی و بیتوجهی به نقش آن در توسعه حرفهای معلمان، باعث شده بسیاری از فرهنگیان، رتبههای تعیینشده را نپذیرند یا نسبت به آن بیاعتماد باشند.
در بخش دیگری از نتایج، به مشکلات اجرایی و ساختاری اشاره شده است. ابهام و یکنواختی شاخصها، ضعف آموزش ارزیابان، فرسایشی شدن فرایندها، نبود بازخورد مناسب به معلمان و مشکلات زیرساختهای فناورانه از جمله مسائلی است که در این پژوهش برجسته شده است. همچنین، پیامدهایی مانند احساس نابرابری، کاهش رضایت و تعهد شغلی، تقویت مدرکگرایی و حتی هدررفت منابع آموزشی، بهعنوان نتایج ناخواسته اجرای فعلی نظام رتبهبندی مطرح شدهاند.
بر این اساس، اصلاح این نظام نیازمند نگاهی جامع و بلندمدت است. پژوهشگر پیشنهاد میکند ابتدا استاندارد شغلی معلمان بهصورت دقیق تعریف و بهروشنی به آنان ابلاغ شود. سپس، شاخصها و معیارهای رتبهبندی بر اساس این استانداردها بازنگری شوند تا با واقعیتهای حرفه معلمی تناسب بیشتری داشته باشند. تربیت ارزیابان حرفهای، بهبود شیوه تخصیص آنان و استفاده از روشهای نوین ارزیابی مانند کانونهای ارزیابی، از دیگر پیشنهادهای مطرحشده است.
در کنار این موارد، ترکیب نظام رتبهبندی با برنامههای توسعه حرفهای معلمان و تقویت زیرساختهای فناورانه میتواند به افزایش اثربخشی این طرح کمک کند. آموزش بهتر معلمان درباره فرایندها و حقوقشان، شفافسازی مراحل ارزیابی و ایجاد نظام پایش مستمر، از جمله اقداماتی است که میتواند اعتماد و مشارکت فرهنگیان را افزایش دهد.
در مجموع، این پژوهش نشان میدهد که بدون توجه همزمان به ابعاد انسانی، حرفهای و ساختاری، نظام رتبهبندی نمیتواند به اهداف اصلی خود دست یابد.
لازم به ذکر است این یافتههای علمیپژوهشی در دوفصلنامه «مدیریت و برنامهریزی در نظامهای آموزشی» منتشر شدهاند؛ نشریهای که وابسته به دانشگاه شهید بهشتی است و به انتشار پژوهشهای علمی در حوزه سیاستگذاری، مدیریت و برنامهریزی آموزشی میپردازد.
انتهای پیام
نظرات