اضطراب امتحان پدیدهای فراگیر و چندوجهی است که در محیطهای آموزشی، بهویژه در سطوح عالی، به یکی از شایعترین چالشهای روانشناختی دانشجویان تبدیل شده است. این تجربه که با احساس نگرانی، تنش و استرس شدید قبل یا حین امتحان تعریف میشود، میتواند حتی در صورت آمادگی کامل، تمرکز، توانایی یادآوری مطالب و عملکرد فرد را بهطور جدی مختل کند. در سطوح طبیعی و خفیف، اضطراب میتواند بهعنوان یک نیروی محرکه عمل کرده و انگیزه لازم برای مطالعه و تلاش را فراهم آورد؛ اما زمانی که شدت آن از حد طبیعی فراتر رود، به مانعی فلجکننده تبدیل میشود که دانشجویان را از نمایش واقعی دانش و تواناییهایشان بازمیدارد.
این پدیده در محیط دانشگاهی ابعاد پیچیدهتری به خود میگیرد، چرا که امتحان در این دوره صرفاً ابزاری برای سنجش دانش نیست؛ بلکه اغلب بهعنوان تعیینکننده مسیر شغلی آینده، میزان موفقیت تحصیلی و حتی جایگاه اجتماعی فرد تلقی میشود. این بار معنایی سنگین، فشار روانی مضاعفی را بر دوش دانشجو میگذارد و بستری مناسب برای بروز علائم شدید اضطراب فراهم میآورد. با نزدیک شدن به ایام امتحانات، سطوح این اضطراب بهطور معناداری افزایش مییابد و میتواند از یک حالت برانگیختگی طبیعی به یک مشکل عمده بدل شود که بسیاری از دانشجویان با آن دست و پنجه نرم میکنند.
ریشههای اضطراب امتحانات چندوجهی است. از یک سو، ماهیت خود آزمونها، بهویژه امتحانات پایانترم که حجم عظیمی از مطالب درسی را دربرمیگیرند، عاملی تنشزا است. از سوی دیگر، عوامل محیطی و فردی نیز نقش بسزایی ایفا میکنند؛ انتظارات بالای والدین، مقایسه با همسالان موفق، ترس از شکست و شرمندگی ناشی از عملکرد ضعیف و گاهی اوقات، کمبود مهارتهای مدیریت زمان و مطالعه مؤثر، همگی میتوانند به شعلهور شدن آتش اضطراب کمک کنند. نداشتن آمادگی کافی یا احساس غرق شدن در حجم مطالب نیز، سوخت لازم برای تشدید این احساسات را فراهم میآورد.
اضطراب امتحان میتواند با نشانگان جسمی، شناختی و رفتاری همراه باشد. تحقیقات نشان میدهد که این نوع اضطراب میتواند علاوه بر قبل از آزمون، حین و حتی بعد از امتحان نیز تجربه شود و شدت آن در موارد مختلف تغییر نماید. این اختلال زمانی به یک مشکل جدی تبدیل میشود که سطح بالای آن با آمادگی برای امتحان و انجام خود آزمون تداخل پیدا کند و مانع از عملکرد بهینه دانشجو شود. بررسیهای علمی در حوزه روانشناسی شناختی به وضوح نشان میدهد که اضطراب شدید میتواند عملکرد حافظه را مختل کند. در شرایط استرس بالا، مغز وارد حالت هشدار میشود و دسترسی به حافظه فعال کاهش مییابد؛ به همین دلیل، فرد ممکن است مطالب درسی را به خوبی بلد باشد، اما در لحظه امتحان نتواند آنها را به درستی به یاد بیاورد. همین موضوع باعث میشود بسیاری از دانشجویان پس از امتحان احساس کنند کمتر از معلومات و دانستههای واقعیشان نتیجه گرفتهاند، بنابراین شناخت عوامل استرسزا و راهکارهای مقابله با آنها برای دانشجویان در ایام امتحانات از اهمیت بالایی برخوردار است، چرا که علاوه بر کسب نتایج بهتر، به بهبود سلامت روان و بهزیستی کلی آنان نیز کمک میکند.
سالار فرامرزی، دکترای روانشناسی و رئیس دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه اصفهان با تشریح وضعیت روانی دانشجویان در ایام امتحانات اظهار میکند: قضاوت قطعی درباره اینکه آیا سلامت روان دانشجویان در ایام امتحانات نسبت به قبل و بعد از آن دچار نوسان میشود، نیازمند بررسی علمی دقیق است، اما بهطور کلی قرار گرفتن فرد در موقعیتهای خاص و جدید، بهطور طبیعی تعادل روانی او را تا حدی تحتالشعاع قرار میدهد.
وی با ذکر مثالی میافزاید: همانطور که مردم در شرایط بحرانی مانند جنگ، تعادل روانی خود را از دست میدهند، اما لزوماً سلامت روانشان دچار افت دائمی نمیشود، در ایام امتحانات نیز به دلیل حاکم بودن شرایط خاص و پیوند نتایج آزمون با سرنوشت تحصیلی، تعادل روانی دانشجویان دستخوش تغییر میشود. عواملی نظیر فشار دروس، انتظارات اساتید، کمخوابی، تغذیه نامناسب و تلنبار شدن دروس روی هم در طول ترم، باعث میشود بهداشت روانی فرد دچار چالش شود، نه اینکه لزوماً سلامت روانی او آسیب دیده باشد.
دانشجو باید به مهارت خودتنظیمی و مدیریت هیجان مجهز باشد
رئیس دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه اصفهان با تأکید بر نقش بلوغ شناختی دانشجویان بیان میکند: دانشجو، دانشآموز کلاس اول نیست که خانواده نقش اصلی را در مدیریت تنشهای او داشته باشد. دانشجویان به سطحی از رشد شناختی و فراشناختی رسیدهاند که باید با بهرهگیری از مهارتهای «خودتنظیمی» و برنامهریزی، امور تحصیلی خود را مدیریت کنند. همانگونه که فرد برای رفتن به مسافرت برنامهریزی میکند تا با آرامش سفر کند، دانشجو نیز باید از ابتدای نیمسال تحصیلی با ملاحظات و برنامهریزی دقیق پیش برود تا در پایان ترم با انباشت درس و تنش مواجه نشود و به «خودکارآمدی تحصیلی» برسد.
فرامرزی با اشاره به انواع اضطراب میگوید: ما با دو نوع اضطراب «سازنده» و «مخرب» مواجه هستیم. هر انسانی برای رشد و پیشرفت در مسیر زندگی، شغل و تحصیل به حداقلی از اضطراب سازنده نیاز دارد و اینکه دانشجو هیچگونه اضطرابی نداشته باشد، تصور غلطی است، اما اگر این اضطراب از حد طبیعی فراتر رود و عملکرد فرد را مختل کند، به اضطراب مخرب تبدیل شده و نیازمند مداخله درمانی است.
وی با اشاره به اقدامات حمایتی دانشگاه اصفهان میافزاید: معاونت دانشجویی و فرهنگی تلاش میکند با تسهیل شرایط فیزیکی، مانند باز نگه داشتن سالنهای مطالعه تا دیروقت و استانداردسازی فضای برگزاری امتحانات، به حفظ بهداشت روانی دانشجویان کمک کند، همچنین اساتید با درک شرایط، سعی در کاهش تنشها دارند و دو مرکز خدمات روانشناسی و مشاوره در دانشگاه اصفهان با کادر متخصص آماده ارائه خدمات به دانشجویانی هستند که دچار اضطراب مخرب شدهاند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان در پایان نسبت به رفتارهای پرخطر برخی دانشجویان هشدار میدهد و اضافه میکند: متأسفانه گاهی مشاهده میشود که دانشجویان تحت تأثیر فضای مجازی یا دوستان، برای افزایش تمرکز یا بیدار ماندن در شب امتحان به سمت «خوددرمانی» و مصرف برخی مواد روی میآورند. این رفتارها ناشی از خلأ امکانات دانشگاهی نیست، بلکه انتخابی فردی و اشتباه است که میتواند تبعات سنگینی داشته باشد.
احمد عابدی، استاد تمام روانشناسی دانشگاه اصفهان با تشریح مرز میان اضطراب طبیعی امتحان و نشانههای بالینی نیز به ایسنا اظهار میکند: ساختار نظام ارزشیابی در دانشگاههای ایران، به دلیل تمرکز بر امتحانات پایانی و فرهنگ نمرهمحور، بهطور سیستماتیک اضطرابزا است و پیشنهاد میشود «پیوست روانشناختی امتحانات» به آییننامهها اضافه شود.
وی در تشریح ماهیت اضطراب امتحان میافزاید: اضطراب امتحان در سطوح شدید میتواند بخشی از یک اختلال اضطرابی بالینی باشد، اما خودش بهطور مستقل یک اختلال جداگانه محسوب نمیشود. با این حال، وقتی بسیار شدید و ناتوانکننده شود، اغلب بهعنوان نشانه یا تظاهری از اختلالات اضطرابی دیگر مانند اختلال اضطراب اجتماعی(ترس از ارزیابی شدن توسط دیگران)، اختلال اضطراب فراگیر، فوبیای خاص یا حتی اختلال پانیک(حمله وحشتزدگی) طبقهبندی میشود. در چنین مواردی، میتواند نیاز به درمان حرفهای و فوری داشته باشد.
نشانههای هشداردهنده که باید جدی گرفته شوند
این استاد روانشناسی به دانشجویان و خانوادهها بیان میکند: در صورت مشاهده نشانههای زیر که فراتر از استرس معمولی است، باید مداخله صورت گیرد؛ این نشانهها وقتی ظاهر میشوند که اضطراب نهتنها عملکرد تحصیلی را مختل کند، بلکه بر زندگی روزمره، سلامت جسمی و روانی تأثیر منفی بگذارد. برخی از مهمترین آنها عبارتند از علائم جسمی شدید شامل تپش قلب سریع، تعریق زیاد، تنگی نفس، حالت تهوع، اسهال، سردرد، سرگیجه یا حتی غش کردن قبل یا حین امتحان؛ علائم شناختی و عاطفی شامل فراموشی مطالب با وجود آمادگی، افکار منفی مداوم(مثل حتماً شکست میخورم)، احساس ناامیدی، افسردگی یا کاهش شدید اعتماد به نفس؛ تأثیر بر زندگی روزمره شامل اجتناب از رفتن به کلاس و امتحان، اختلال در خواب (بیخوابی یا خواب زیاد)، مشکلات گوارشی مداوم، کاهش تمرکز در کارهای غیرامتحانی، انزوا یا افت شدید عملکرد تحصیلی حتی با تلاش زیاد و ادامه علائم پس از امتحان شامل اضطراب طولانیمدت، افسردگی پس از امتحان یا ترس مداوم از امتحانهای آینده که زندگی را فلج کند.
عابدی تأکید میکند: اگر این نشانهها مکرر، شدید و بیش از چند هفته ادامه داشته باشند یا عملکرد فرد را بهطور قابل توجهی مختل کنند، حتماً باید به متخصص(روانشناس یا روانپزشک) مراجعه شود.
وی ادامه میدهد: براساس مطالعات بالینی و گزارشهای رایج، الگوی مشترک در فصل امتحانات دانشجویان بیشتر اضطراب شدید(شایعترین)، اختلال خواب(بیخوابی یا خواب آشفته به دلیل استرس و شببیداری)، افسردگی(احساس ناامیدی و افت انگیزه) و در برخی موارد مصرف خودسرانه دارو(مانند ریتالین برای تمرکز که اغلب نتیجه معکوس دارد) است. اضطراب و اختلال خواب معمولاً اول ظاهر میشوند و میتوانند به افسردگی منجر شوند.
سیستماتیک بودن اضطرابزایی در ساختار آموزشی
استاد تمام روانشناسی دانشگاه اصفهان با انتقاد از ساختار موجود اضافه میکند: ساختار آموزشی و شیوههای ارزشیابی در دانشگاههای ایران بهطور سیستماتیک اضطرابزا هستند. این مسئله ریشه در فرهنگ نمرهمحور، رقابت شدید و تمرکز بیش از حد بر آزمونهای پایان ترم دارد که از دوران کنکور به دانشگاه منتقل میشود.
عابدی میگوید: دلایل سیستماتیک بودن این اضطرابزایی عبارتند از تمرکز بر آزمونهای پایانترم؛ بهطوری که در اکثر دانشگاههای ایران بخش عمده نمره(اغلب ۷۰ تا ۱۰۰ درصد) به آزمون کتبی پایان ترم اختصاص دارد. این شیوه، دانشجویان را به حفظ مطالب برای یک امتحان واحد وادار و فشار روانی شدیدی ایجاد میکند، زیرا یک عملکرد ضعیف میتواند کل ترم را تحت تأثیر قرار دهد، همچنین حجم بالای مطالب و کلاسهای فشرده شامل کتابهای حجیم، واحدهای درسی زیاد و زمان محدود برای مطالعه، بدون ارزشیابی تدریجی، باعث انباشت استرس در فصل امتحانات میشود. رقابت برای معدل و آینده شغلی-تحصیلی نیز این فشار را تشدید میکند، زیرا معدل بالا برای پذیرش در مقاطع تحصیلات تکمیلی حیاتی است. در نهایت، ارزشیابی سنتی و حفظی است؛ آزمونهای کتبی تستی یا تشریحی با تمرکز بر حفظ، کمتر به مهارتهای عملی، تفکر انتقادی یا پروژهمحور توجه میکنند و اضطراب ارزیابی منفی را افزایش میدهند.
ریشه فرهنگی مراجعه نکردن به مراکز مشاوره
وی درباره مراجعه نکردن دانشجویان به مراکز مشاوره در اوج فشار روانی توضیح میدهد: بسیاری از دانشجویان ایرانی در اوج فشار روانی به مراکز مشاوره دانشگاه مراجعه نمیکنند، زیرا ریشه اصلی فرهنگی است. بار انگ(استیگما) سلامت روان در ایران بسیار قوی است؛ یعنی ترس از برچسب خوردن و اینکه در پرونده مرکز مشاوره ثبت شود. نبود آگاهی و باورهای غلط(مانند خطرناک دانستن اختلالات هیجانی) باعث میشود دانشجویان مشکلات را پنهان کنند. یکی دیگر از دلایل مراجعه نکردن، کمبود نیروی متخصص در مراکز مشاوره دانشگاهها و توجیه نکردن دانشجویان مبنیبر اینکه این مراکز میتوانند حال آنها را خوب کنند، است.
پیشنهاد فوری؛ تدوین پیوست روانشناختی امتحانات
استاد تمام روانشناسی دانشگاه اصفهان در ارائه یک مداخله فوری، عملی و کمهزینه، بر لزوم تغییرات ساختاری تأکید میکند و میگوید: تنها یک مداخله فوری، عملی و کمهزینه پیشنهادی، تدوین و تهیه «پیوست روانشناختی امتحانات» است. دانشگاههای ایران پیوست اداری و سختگیرانه برای جلوگیری از تقلب دارند، اما پیوست روانشناختی برای برگزاری بدون استرس و اضطراب ندارند. نکته مهم دیگر این است که در زمان و ساعت امتحان، پیش از شروع، تمرینات ذهنآگاهی میتواند به کاهش اضطراب دانشجویان کمک کند. برگزاری کارگاههای کوتاهمدت(دو تا چهار جلسهای) مدیریت استرس و اضطراب امتحان در ابتدای فصل امتحانات توسط مراکز مشاوره دانشگاه میتواند جزئی از این پیوست باشد.
عابدی درباره دلایل برتری این مداخله میافزاید: این مداخله فوری و عملی است، میتواند بلافاصله قبل یا در حین فصل امتحانات اجرا شود و اثرات کوتاهمدت سریع دارد؛ کمهزینه است و نیاز به نیروی متخصص محدود، فضای دانشگاهی موجود و بدون تجهیزات خاص دارد و میتواند بهصورت گروهی(۲۰ تا ۵۰ نفره) برگزار شود و پیشگیریکننده است، زیرا به هزاران دانشجو همزمان مهارتهای مقابلهای میدهد و از تشدید مشکلات(مانند افسردگی یا اختلال خواب) جلوگیری میکند.
وی در پایان دلیل جدی گرفته نشدن این موضوع را اینگونه تحلیل میکند و ادامه میدهد: علت جدی گرفته نشدن اولویت پایین سلامت روان در دانشگاههای ایران است؛ تمرکز اصلی روی مسائل آموزشی و پژوهشی است و سلامت روان اغلب فرعی دیده میشود. کمبود بودجه و نیروی متخصص و استیگمای فرهنگی از مهمترین موارد است. مهمترین پیشنهاد برای امتحانات در سطح دانشگاهها تهیه همین پیوست روانشناختی امتحانات است.
به گزارش ایسنا، با توجه به مطالب ارائه شده در گزارش، میتوان گفت اضطراب امتحان یک معضل فراگیر دانشگاهی است که تحت تأثیر عوامل فردی، محیطی و بهویژه، ساختار نمرهمحور نظام ارزشیابی کشور تشدید میشود. این فشار روانی، که از انتظارات بالا تا انباشتگی دروس ناشی میشود، تعادل روانی دانشجو را دستخوش تغییر کرده و عملکرد او را به خطر میاندازد؛ هرچند دانشجویان در سطح شناختی باید مهارتهای خودتنظیمی را به کار گیرند، اما سیستم موجود فاقد حمایتهای ساختاری لازم برای مدیریت این استرس شدید است.
در نهایت، گزارش بر ضرورت مداخله فوری و ساختاری تأکید میکند، زیرا اضطراب شدید میتواند به نشانههای بالینی تبدیل شود. پیشنهاد کلیدی مطرحشده برای کاهش این بحران، جایگزینی تمرکز صرف بر سختگیریهای ضد تقلب با تدوین «پیوست روانشناختی امتحانات» است. این پیوست که باید شامل راهکارهای پیشگیرانه و کارگاههای مهارتی باشد، میتواند با کمترین هزینه، سلامت روان دانشجویان را در موسم امتحانات که به دلیل ضعف ساختار آموزشی به کانون استرس تبدیل شده، تا حد زیادی بهبود بخشد و از جدی گرفته نشدن این حوزه حیاتی جلوگیری کند.
انتهای پیام
نظرات