اصفهان سال‌هاست که بر اثر افزایش آلاینده‌ها، مازوت‌سوزی و فرسایش خاک، با بحران جدی آلودگی هوا مواجه است. این وضعیت موجب شده اصفهان از لحاظ عدد و ارقام در رتبه قابل تأمل آلودگی هوا در کشور باشد. همین که به مرزهای شهر اصفهان نزدیک می‌شویم، اصفهان را در هاله‌ای از غبار می‌بینیم که این وضع، بیانگر وخامت حال بد اصفهان است. هوای پاک، این روزها واژه‌ای غریب برای شهروندان شهر گنبدهای فیروزه‌ای شده، به گونه‌ای که دیدن آسمان آبی با ابرهای سفید در بیشتر روزهای سال برای شهروندان کلانشهر اصفهان، بیشتر به یک رویاست بدل شده تا یک واقعیت ملموس. 

با اینکه قانون هوای پاک و پژوهش‌های مربوط به آن انجام شده و وظایف دستگاه‌های اجرایی برای کنترل منابع آلاینده‌ها مشخص شده است، اما بندهای اصلی این قانون اجرایی نشده و این موضوع باعث شده اصفهان هر سال در معرض فزاینده این بحران قرار گیرد. کارشناسان و متخصصان حوزه‌های مختلف محیط زیست و بهداشت در این زمینه هشدارهای جدی داده‌اند، از جمله اینکه ادامه این روند می‌تواند سلامت و کیفیت زندگی شهروندان اصفهانی را به خطر بیندازد و باعث مهاجرت‌ گسترده شهروندان و تبعات اقتصادی و اجتماعی ناشی از آن قرار گیرد. 

خشکی زاینده‌رود؛ ستون فقرات شکسته تمدن 

امیرحسین کاظمی، کارشناس منابع آب و آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان اصفهان درباره وضعیت کنونی زاینده‌رود و تأثیر آن بر وضعیت زیست‌محیطی اصفهان به ایسنا اظهار می‌کند: خشکی زاینده‌رود به معنای ازدست‌دادن تنها یک رودخانه نیست؛ بلکه این بحران به معنای نابودی یک تمدن است که بر پایه این رودخانه شکل‌گرفته است. زاینده‌رود برای چندین قرن به‌عنوان عاملی حیاتی در تأمین آب کشاورزی و شرب مردم اصفهان و استان‌های هم‌جوار عمل می‌کرد، اما این رودخانه دیگر به جریان پویای سابق بازنگشته و با کمبود شدید منابع آبی مواجه است.

وی می‌افزاید: در مناطقی از شرق اصفهان، تا ۱۰۰ هزار هکتار زمین قابل‌کشت وجود دارد که درگذشته از آب زاینده‌رود بهره می‌بردند. به دلیل برداشت‌های بی‌رویه از منابع آب این رودخانه در بخش‌های شمال و غرب استان، حقابه کشاورزان به این اراضی نرسیده که این مسئله باعث خشک‌شدن زمین‌ها و افزایش مهاجرت روستاییان به حاشیه‌های شهر شده است. 

این کارشناس منابع آب و آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان اصفهان بیان می‌کند: اگر زاینده‌رود دیگر نتواند جریان دائمی داشته باشد، تنها به نابودی کشاورزی محدود نخواهد ماند؛ بلکه خطر بحران هویت و چالش‌های تازه اجتماعی نیز در راه خواهد بود. فقدان منبع آبی همچون زاینده‌رود می‌تواند تهدیدی جدی برای تاب‌آوری اجتماعی مردم اصفهان باشد. با توجه‌ به شرایط موجود، باید اقدامات فوری برای بازگرداندن جریان آب و مقابله با بحران‌هایی همچون خشکسالی و بیابان‌زایی صورت گیرد.

کاظمی با اشاره به خطرات فرونشست زمین در اصفهان توضیح می‌دهد: فرونشست زمین یکی از تهدیدهای خاموش و بی‌صدای اصفهان است که به‌تدریج زیرساخت‌های شهری و حتی بناهای تاریخی این شهر را تهدید می‌کند. در برخی از نقاط شهر، میزان فرونشست به ۱۶ سانتی‌متر در سال رسیده است که بسیار بالاتر از استانداردهای جهانی است.

وی تأکید می‌کند: این روند ممکن است موجب ترک‌خوردگی ساختمان‌ها، آسیب به شبکه‌های آب و گاز و ازبین‌رفتن زمین‌های کشاورزی شود. با توجه‌ به سرعت روند فرونشست، اقدامات فوری در زمینه مدیریت منابع آب و بهبود ساختارهای زیرساختی ضروری است. این تهدید ممکن است در آینده نزدیک به بحران‌های جدی‌تری تبدیل شود که حتی بناهای تاریخی اصفهان را نیز تحت‌تأثیر قرار دهد.

این کارشناس منابع طبیعی استان اصفهان خاطرنشان می‌کند: این موضوع باید از جنبه‌های مختلف از جمله کنترل برداشت بی‌رویه آب و تقویت سیستم‌های زیرساختی، به‌صورت فوری موردتوجه قرار گیرد. اگر همین روند ادامه یابد، خسارات به زیرساخت‌ها و حتی بناهای تاریخی مانند سی‌وسه‌پل و پل خواجو می‌تواند غیرقابل‌جبران باشد.

کاظمی توضیح می‌دهد: لازم است که طرح‌هایی برای انتقال و توزیع بهینه آب از سدها و منابع مختلف به سمت زاینده‌رود و تالاب گاوخونی تدوین و اجرایی شود. این امر می‌تواند به بهبود وضعیت این منابع آبی و جلوگیری از افزایش آلودگی در منطقه کمک کند. 

خشکی تالاب گاوخونی و ریزگردهای سمی

حسین صادقی، کارشناس حفاظت از اکوسیستم‌های آبی و تالابی اداره کل منابع طبیعی استان اصفهان وضعیت تالاب گاوخونی را به‌عنوان یکی دیگر از بحران‌های جدی اصفهان بیان کرده و اظهار می‌کند: خشکی تالاب گاوخونی که یکی از تالاب‌های بین‌المللی ایران به شمار می‌رود، به منبع عظیمی از گردوغبار سمی تبدیل شده است. این گردوغبار به‌ویژه از نظر سلامت عمومی تهدید بزرگی محسوب می‌شود. 

وی با اشاره به پژوهش‌های اخیر می‌افزاید: تحقیقات نشان داده‌اند که غلظت فلزات سنگین موجود در این گردوغبار به‌طور قابل‌توجهی افزایش‌یافته است. ترکیب این آلاینده‌ها با شرایط خشکسالی و بی‌آبی در منطقه، وضعیت را برای مردم بسیار خطرناک کرده و طبق گزارش‌ها، میزان سمیت ذرات معلق در هوا ۶۰ درصد افزایش‌یافته است.

این کارشناس احیای تالاب و اکوسیستم‌های آبی بیان می‌کند: برای مقابله با این بحران، نیاز به تأمین جریان دائمی آب به سمت تالاب گاوخونی با دبی حداقل ۱۰ تا ۱۵ مترمکعب در ثانیه است. تنها در این صورت می‌توان از تبدیل این تالاب به کانون گردوغبار جلوگیری و از گسترش بحران ریزگردها در سطح کشور جلوگیری کرد.

صادقی در این زمینه هشدار داده و تأکید می‌کند: خشکی زاینده‌رود نه‌تنها کشاورزی و منابع آبی را تحت‌تأثیر قرار داده، بلکه به بحران‌های اجتماعی مانند گسترش فقر، بیکاری و نارضایتی‌های عمومی دامن زده است.

وی خاطرنشان می‌کند: در این زمینه، نیاز به برنامه‌ریزی‌های کلان و هدفمند برای تأمین اشتغال و بهبود شرایط زندگی در مناطق روستایی و نیمه‌روستایی استان اصفهان به‌شدت احساس می‌شود. درصورتی‌که نتوان راهکارهای اقتصادی و اجتماعی مؤثری برای مقابله با این بحران ارائه داد، مشکلات اجتماعی و فشارهای روانی بر مردم، به‌ویژه ساکنان مناطق حاشیه‌ای اصفهان، به طور قابل‌توجهی افزایش خواهد یافت. 

مازوت‌سوزی و آلودگی هوا 

مهدی میرجهانیان، مدیرگروه بهداشت محیط استان اصفهان در مورداستفاده از مازوت در نیروگاه‌ها و تأثیر آن بر کیفیت هوای اصفهان اظهار می‌کند: با آغاز فصل سرما و افزایش مصرف گاز، نیروگاه‌ها به سمت مصرف مازوت روی می‌آورند. این سوخت علاوه بر اینکه خود آلاینده است، آلودگی هوا را تا هشت برابر حد مجاز افزایش می‌دهد. در ترکیب با گردوغبار موجود، این وضعیت می‌تواند سلامت عمومی را به‌شدت تهدید کند.

وی می‌افزاید: آمارهای به‌دست‌آمده نشان می‌دهد که در روزهای اوج آلودگی ناشی از مازوت‌سوزی، مراجعه بیماران تنفسی به مراکز درمانی دو تا سه برابر افزایش می‌یابد.

مدیرگروه بهداشت محیط استان اصفهان بیان می‌کند: این شرایط به‌ویژه برای گروه‌های حساس مانند کودکان، سالمندان و بیماران قلبی و تنفسی خطرناک است. اگر این روند ادامه یابد، باید انتظار افزایش هزینه‌های بهداشت عمومی و کاهش امید به زندگی را در استان داشته باشیم.

میرجهانیان به‌ضرورت تغییر سوخت نیروگاه‌ها و استفاده از منابع انرژی پاک به‌جای مازوت اشاره و تصریح می‌کند: اگرچه استفاده از مازوت در فصل سرد برای تأمین انرژی ضروری به نظر می‌رسد، اما این امر باید با تدابیر خاصی همچون توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و بهبود راندمان نیروگاه‌ها هم‌راستا شود.

وی تأکید می‌کند: تغییر نوع سوخت به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی چالش‌های زیست‌محیطی باشد و در کنار آن، لازم است نظارت‌ها به‌صورت مستمر و هدفمند افزایش یابد. تدوین و اجرای قوانین سخت‌گیرانه‌تر در حوزه کنترل و پایش آلاینده‌ها، به‌ویژه در بخش‌های پرخطر و آلاینده، نقش مهمی در کاهش آلودگی و تضمین اثربخشی اقدامات انجام‌شده خواهد داشت. تنها با هم‌زمانی اصلاحات فنی و اعمال نظارت و مقررات دقیق می‌توان به نتایج پایدار و قابل‌قبول دست‌یافت. 

ریزگردهای داخلی و خارجی؛ تهدیدی مضاعف برای اصفهان 

سعید قاسم‌پور، کارشناس پایش و کنترل آلودگی خاک و منابع آب اداره کل منابع طبیعی در ادامه به منشأ ریزگردها اشاره و اظهار می‌کند: ریزگردهایی که به اصفهان می‌رسند نه‌تنها داخلی هستند، بلکه بخش زیادی از این ذرات از بیابان‌های کشورهای عراق، سوریه و عربستان وارد ایران می‌شوند. این ریزگردها به دلیل آلوده بودن به فلزات سنگین و ترکیبات شیمیایی، به‌ویژه برای ریه کودکان بسیار خطرناک است.

وی می‌افزاید: خشک‌شدن زاینده‌رود و تالاب گاوخونی خود به کانون‌های تولید ریزگرد تبدیل شده‌اند. این ترکیب منابع داخلی و خارجی، اصفهان را در معرض تهدیدی جدی قرار داده است.

این کارشناس پایش و کنترل آلودگی خاک و منابع آب بیان می‌کند: ورود گردوغبار به اصفهان تنها نتیجه شرایط اقلیمی داخل استان نیست، بلکه جریان‌های فرامرزی نیز نقش پررنگی در این مسئله دارند. ذراتی که از مناطق بیابانی کشورهای همسایه وارد می‌شوند، اغلب حامل آلاینده‌های خطرناکند و می‌توانند سلامت عمومی را تحت‌تأثیر قرار دهند؛ به‌گونه‌ای که بیشترین آسیب متوجه گروه‌های حساس، به‌ویژه کودکان می‌شود.

قاسم‌پور تأکید می‌کند: وضعیت نامناسب منابع آبی در داخل استان نیز بر شدت این بحران افزوده است. کاهش شدید آب زاینده‌رود و ازبین‌رفتن کارکرد طبیعی تالاب گاوخونی، زمینه‌ساز شکل‌گیری کانون‌های جدید گردوغبار در منطقه شده است. تلاقی این عوامل داخلی با گردوغبار ورودی از خارج، اصفهان را با چالشی جدی در حوزه محیط‌زیست و سلامت مواجه کرده است.

حجم بالای خودروها؛ عامل اصلی تشدید آلودگی هوای اصفهان

علی رضایی، کارشناس حمل‌ونقل و ترافیک شهری شهرداری اصفهان با تأکید بر اهمیت بررسی نقش ترافیک شهری در بحران آلودگی هوا اظهار می‌کند: یکی از مشکلات اصلی اصفهان در سال‌های اخیر، افزایش غیرقابل‌کنترل حجم خودروهای شخصی و موتورسیکلت‌ها است. در ساعات اوج ترافیک، خیابان‌های مرکزی شهر به‌طور مداوم با تراکم شدید خودرو مواجه می‌شوند و این تراکم باعث افزایش انتشار ذرات معلق، دی‌اکسیدکربن، نیتروژن و دیگر آلاینده‌ها می‌شود. مطالعات اخیر نشان می‌دهند که سهم ترافیک شهری در آلودگی هوای اصفهان، به‌ویژه در مناطق مرکزی و پرتردد، بیش از ۴۰ درصد است.

وی می‌افزاید: مشکل فقط تعداد خودروها نیست؛ ترکیب خودروهای فرسوده، سوخت نامرغوب و افزایش استفاده از سوخت‌های آلاینده در نیروگاه‌ها، اثرات ترافیک را چندبرابر می‌کند. به‌ویژه در زمستان، وقتی نیروگاه‌ها به مازوت روی می‌آورند، ترکیب آلاینده‌ها با ذرات معلق ناشی از خودروها می‌تواند غلظت آلاینده‌ها را به چندین برابر حد مجاز برساند و کیفیت هوا به وضعیت بحرانی برسد.

این کارشناس حمل‌ونقل و ترافیک شهری شهرداری اصفهان با اشاره به راهکارهای کاهش آلودگی بیان می‌کند: راهکارهای مؤثر شامل توسعه حمل‌ونقل عمومی، ایجاد مسیرهای ویژه دوچرخه و خودروهای برقی، محدودکردن تردد خودروهای شخصی در مناطق پرترافیک و بهره‌گیری از سیستم‌های هوشمند مدیریت ترافیک است. پیاده‌سازی این اقدامات باعث کاهش آلاینده‌ها و بهبود کیفیت زندگی شهروندان خواهد شد.

رضایی تأکید می‌کند: اگر این روند ادامه یابد و برنامه‌ریزی جامع و بلندمدت برای مدیریت ترافیک و کاهش آلاینده‌ها انجام نشود، فشار اقتصادی و روانی بر مردم افزایش خواهد یافت و بحران آلودگی هوا تشدید می‌شود. 

آلودگی هوا در اصفهان؛ بحران سلامت عمومی 

مریم نیک‌نژاد، متخصص بهداشت محیط دانشگاه علوم پزشکی اصفهان درباره آثار آلودگی هوا بر سلامت عمومی اظهار می‌کند: آلودگی هوا در اصفهان اکنون یکی از جدی‌ترین تهدیدهای زیست‌محیطی و اجتماعی است. ترکیب ذرات معلق ناشی از خودروها، سوخت‌های آلاینده نیروگاه‌ها و ریزگردها باعث افزایش میزان بیماری‌های تنفسی، قلبی و عروقی در شهروندان شده است.

وی می‌افزاید: بیشترین آسیب‌ها متوجه گروه‌های حساس مانند کودکان، سالمندان و افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای است. ذرات معلق و گازهای آلاینده می‌توانند سیستم ایمنی بدن را تحت‌تأثیر قرار دهند و منجر به افزایش بیماری‌های حاد و مزمن شوند. این بحران پیامدهای روان‌شناختی و اقتصادی نیز دارد و فشار بر جامعه و سیستم درمانی را افزایش می‌دهد.

این متخصص بهداشت محیط دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با بیان راهکارهای پیشگیرانه بیان می‌کند: برای کاهش اثرات منفی آلودگی هوا باید همکاری میان نهادهای مختلف مانند شهرداری، وزارت نیرو، وزارت بهداشت و مردم برقرار شود. توسعه حمل‌ونقل عمومی، محدودکردن استفاده از خودروهای شخصی، ارتقای کیفیت سوخت و اطلاع‌رسانی عمومی از جمله اقدامات مؤثر است.

نیک‌نژاد تأکید می‌کند: حل مشکل آلودگی هوا تنها با اصلاح جزئی یا تغییر نوع سوخت ممکن نیست؛ لازم است یک برنامه بلندمدت و یکپارچه تدوین شود که هم سلامت شهروندان را تضمین کند و هم پایداری محیط‌زیست را به همراه داشته باشد. بدون اقدام سریع و هماهنگ، پیامدهای بهداشتی، اقتصادی و اجتماعی این بحران در سال‌های آینده شدت بیشتری پیدا خواهد کرد.

به گزارش ایسنا، اصفهان با بحران‌های جدی زیست‌محیطی و اجتماعی مانند خشکی زاینده‌رود، آلودگی هوا و مازوت‌سوزی، ریزگردهای سمی، فرونشست زمین و پیامدهای اجتماعی ناشی از مهاجرت و حاشیه‌نشینی روبه‌روست؛ بحران‌هایی که آینده زیست‌پذیری و پویایی اقتصادی این شهر و حتی کشور را تهدید می‌کند. 

کارشناسان تأکید دارند که بدون مدیریت صحیح منابع آب، بهبود کیفیت هوا و اصلاح زیرساخت‌های شهری، اصفهان با چالش‌های فزاینده اجتماعی و اقتصادی مواجه خواهد شد. راهکارهای اصلی شامل اصلاح سیاست‌های مدیریت آب، مقابله فوری با آلودگی هوا، توجه به‌سلامت عمومی، کنترل پیامدهای اجتماعی مهاجرت و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی به‌ویژه در زمینه ریزگردهاست. در نهایت، اصفهان نیازمند برنامه‌ای جامع، منسجم و فوری با مشارکت دولت، بخش خصوصی و مردم است. نجات اصفهان نه‌تنها حفظ یک شهر تاریخی و فرهنگی، بلکه اقدامی حیاتی برای تضمین آینده ایران محسوب می‌شود. نجات اصفهان، نجات ایران است. 

انتهای پیام