کشف و پرورش استعداد، به ویژه در عرصه ورزش، همواره یکی از کلیدی‌ترین ارکان تربیت نسل آینده و تضمین موفقیت‌های ملی بوده است. با این حال، پرسش اساسی اینجاست که فرآیند «استعدادیابی» به عنوان نخستین و حساسترین گام این مسیر، باید بر چه اصول و مبناهایی استوار باشد؟ آیا یافتن یک استعداد درخشان، تنها معطوف به سنجش معیارهای فیزیکی و آمادگی جسمانی است، یا ابعاد پیچیده‌تری مانند علاقه شخصی، سلامت روانی و حمایت‌های محیطی را نیز در بر می‌گیرد؟

این گزارش در پی آن است تا با واکاوی این پرسش‌های بنیادین، نقشه راهی عملی برای خانواده‌ها، مربیان و نظام آموزشی برای کشف استعدادهای ورزشی ترسیم کند؛ بر این اساس، با محمدجواد متقیان نژاد، از پیشکسوتان عرصه ورزش و مربی باتجربه، به گفت‌وگو پرداختیم که در ادامه می‌آید.

محمدجواد متقیان نژاد در گفت‌وگو با ایسنا با بیان اینکه کشف استعداد و علاقه، نکته‌ای کلیدی و پایه‌ای در موفقیت است و برای رسیدن به این شناخت، چند راهکار عملی و مرحله‌ای وجود دارد، بیان کرد: ابتدا فرد باید خود را به خوبی بشناسد و با پرسشگری از خویش، دریابد به کدام دسته از رشته‌ها مانند رشته‌های سرعتی، رقابتی، تمرکزی یا سایر رشته‌ها علاقه و تمایل بیشتری دارد.

رئیس هیئت تیراندازی قم با بیان اینکه «شناسایی نظری کافی نیست و باید عمل را چاشنی کرد»، تصریح کرد: راهکار مهم دیگر پس از شناسایی اولیه، این است که فرد به‌صورت عملی و حتی برای مدت کوتاه، همان رشته‌های مورد نظرش را تجربه کند. برای مثال، اگر فکر می‌کند به رشته‌های تمرکزی مانند تیراندازی، شطرنج یا تیروکمان علاقه دارد، می‌تواند به شکل تفریحی و آزمایشی آن را امتحان کند تا ببیند آیا واقعاً با روحیات و ذاتش سازگار است یا خیر.

وی ادامه داد: علاوه بر این دو روش، انجام تست‌های استاندارد استعدادیابی که بر پایه روش‌های علمی و روانشناسی طراحی شده‌اند، می‌تواند زمینه‌ها و پتانسیل‌های موفقیت فرد را با دقت بیشتری مشخص کند. همچنین، مشورت با مربیان آگاه و اهل فن که با تکیه بر تجربه عملی و شناختی که از ویژگی‌های فیزیکی و روحیات فرد به دست می‌آورند، می‌تواند راهنمایی بسیار ارزشمندی ارائه دهد.

استعداد بدون علاقه محکوم به فراموشی است

وی در پاسخ به این سوال که «در نهایت، اولویت با علاقه است یا استعداد؟» بیان کرد: به باور من، این دو مقوله، مکمل یکدیگرند و ایجاد تعادل بین آن‌ها امری ضروری است. اما از نگاه شخصی، علاقه نقش پررنگ‌تر و حیاتی‌تری دارد؛ دلیلش این است که وقتی فرد به کاری عشق و علاقه داشته باشد، حتی اگر پیشرفت اولیه‌اش کند باشد، با پشتکار و تلاش ناشی از همان علاقه، به تدریج می‌تواند بر موانع غلبه کرده و به موفقیت دست یابد.

متقیان نژاد با بیان اینکه استعداد بدون علاقه محکوم به فراموشی است، تصریح کرد: در مقابل، اگر تنها استعداد ذاتی وجود داشته باشد اما علاقه‌ای در کار نباشد، با بروز نخستین سختی‌ها و مشکلات، انگیزه فرد به سرعت تحلیل رفته و آن رشته را رها خواهد کرد. البته اگر در رشته‌ای هر دو عامل علاقه و استعداد با هم تلفیق شوند، قطعاً موفقیت فرد سریع‌تر و محقق‌تر خواهد بود.

وی اضافه کرد: برای مثال، اگر کسی در تیراندازی هم علاقه و هم مقداری استعداد دارد، ولی در رشته‌ دیگری فقط استعداد فراوان دارد، به نظر من انتخاب عاقلانه‌تر این است که رشته‌ای را برگزیند که علاقه در آن وجود دارد. بنابراین، در یک کلام، اولویت نهایی با علاقه است.

رئیس هیئت تیراندازی قم درباره مهم‌ترین چالش‌های پیش روی یک استعداد تازه‌کشف‌شده اظهار کرد: این چالش‌ها در رشته‌های مختلف و برای افراد گوناگون، کاملاً متفاوت و متغیر است. مشکلاتی مانند محدودیت مالی، موانع فرهنگی-اجتماعی، کمبود امکانات زیرساختی یا فشار روانی رقابت، بسته به شرایط خاص فرد و نوع رشته ورزشی، می‌توانند اولویت‌های متفاوتی پیدا کنند.

وی با اشاره به نمونه‌های عینی، ادامه داد: برای مثال، در رشته‌ای مانند تیراندازی، ممکن است مهم‌ترین چالش، مشکلات مالی و کمبود امکانات تخصصی باشد؛ اما اگر فردی از توان اقتصادی خوبی برخوردار باشد، این مسئله برایش کمرنگ‌تر می‌شود. یا اگر کسی رشته‌ای را انتخاب کند که با باورها و هنجارهای فرهنگی خانواده در تضاد است، آنگاه چالش فرهنگی به مسئله اصلی تبدیل می‌شود.

شکوفایی استعدادهای فردی؛ در حقیقت قهرمانی درونی است

متقیان نژاد با بیان اینکه مشکل مالی یک چالش فراگیر است، عنوان کرد: با این حال، در بسیاری از رشته‌های حرفه‌ای که نیاز به تجهیزات پیشرفته، لباس‌های ویژه، مربی خصوصی و رژیم غذایی تخصصی دارند، مشکل مالی و تأمین هزینه‌ها می‌تواند به عنوان چالشی فراگیر و مشترک برای بسیاری از استعدادهای نوظهور مطرح باشد.

رئیس هیئت تیراندازی قم درباره نقش والدین و سیستم آموزشی افزود: نقش آن‌ها باید به جای اجبار و تحمیل، ایفای نقش یک راهنمای دلسوز و آگاه باشد و این تفاوت، بسیار مهم و سرنوشت‌ساز است.

وی با تأکید بر شیوه صحیح هدایت، اظهار کرد: برای این کار، ابتدا باید ارتباطی صمیمانه، عمیق و مبتنی بر اعتماد با نوجوان برقرار کرد، علایق و توانایی‌های ذاتی و اکتسابی او را به دقت رصد و شناخت و سپس بر اساس تجربه و دانش، گزینه‌های مناسب و منطقی را به او معرفی کرد بدون هیچ اجبار و تحمیلی.

وی ادامه داد: با حمایت و تشویق مستمر و خردمندانه، می‌توان فرد را به سمت رشته انتخاب‌شده سوق داد. اما اگر انتخاب بر اساس اجبار باشد، فرد در مواجهه با اولین مشکلات، انگیزه ادامه دادن را از دست خواهد داد؛ در حالی که اگر خودش با علاقه و شناخت شخصی انتخاب کرده باشد، در برابر سختی‌ها پایدار و مقاوم خواهد ماند.

متقیان نژاد تصریح کرد: ضروری است که در نهاد خانواده و مدرسه، فرهنگ‌سازی مناسبی صورت گیرد تا به جای دستور و تحمیل، بر اساس ویژگی‌های فردی، رشته‌هایی به او پیشنهاد شود و سپس با حمایت همه‌جانبه سیستم، او را برای کسب بهترین نتایج یاری کرد.

رئیس هیئت تیراندازی قم در تفسیر جمله زیبای «هر فردی می‌تواند یک قهرمان باشد، فقط کافیست در جای خودش قرار بگیرد» گفت: این جمله‌ای بسیار پرمعنی و عمیق است. ما باید درک کنیم که قهرمان بودن لزوماً به معنی کسب مدال‌های درخشان یا معروف شدن در سطح جهان نیست.

وی با بسط مفهوم قهرمانی، ادامه داد: همه ما نمی‌توانیم و لازم نیست به مدارج بالای المپیک یا مسابقات جهانی برسیم، اما اگر هر فردی بتواند به بهترین نسخه ممکن از خود تبدیل شود، استعدادهای منحصربه‌فردش را شکوفا کند و از حضور در مسیری که انتخاب کرده احساس رضایت و معنا داشته باشد، در حقیقت به قهرمانی فردی و درونی دست یافته است.

والدین فرصت شناخت بیشتر و یادگیری از اشتباهات را فرزندان بدهند

متقیان نژاد با بیان تعریف خود از قهرمانی، اعلام کرد: قهرمانی حقیقی یعنی قرارگیری در جایگاهی که با علاقه، شخصیت، ارزش‌ها و استعدادهایمان هماهنگی و سازگاری کامل دارد و از این طریق به احساس معناداری و اثرگذاری مثبت دست پیدا می‌کنیم. اگر در مسیری گام بگذاریم که کوچک‌ترین رضایت درونی نداشته باشیم، حتی با کسب موفقیت‌های ظاهری هرگز احساس یک قهرمان واقعی را نخواهیم کرد.

رئیس هیئت تیراندازی قم اضافه کرد: با توجه به بیست سال تجربه‌ای که در عرصه ورزش، به‌ویژه در رشته تیراندازی دارم، پیام اصلی من به خانواده‌ها این است هرگز فرزندانتان را برای رسیدن به اهداف و آرزوهای خاص تحت فشار قرار ندهید. گاهی ما ناخواسته و از روی دلسوزی، آرزوهای برآورده‌نشده خودمان را به آنان تحمیل می‌کنیم.

وی ادامه داد: بهتر است به جای تمرکز صرف و افراطی بر مقام و نتیجه نهایی، علایق اصیل فرزندان را در اولویت قرار داده و اجازه دهیم خودشان با تجربه‌کردن مسیرهای مختلف و آزمون و خطا، راه درست و مناسب خویش را پیدا کنند. حتی اگر به طور قطع مطمئن باشیم که رشته‌ای برایشان مناسب نیست، با اجازه دادن برای تجربه‌کردن کنترل‌شده، هم اعتماد و عزت نفسشان را جلب می‌کنیم و هم به خودشان فرصت شناخت بیشتر و یادگیری از اشتباهات را می‌دهیم.

متقیان نژاد با تأکید بر حمایت بی‌قید و شرط، یادآور شد: حمایت عاطفی و روانی در این مسیر حیاتی است. به خاطر داشته باشیم که برنده واقعی کسی نیست که هرگز شکست نمی‌خورد، بلکه کسی است که پس از هر زمین‌خوردن، با اراده و عشق دوباره برمی‌خیزد و مسیر را ادامه می‌دهد. بنابراین، به جای مجبور کردن و هدایت استبدادی، باید هدایتگر و مشوقی خردمند باشیم، از فرزندانمان حمایت همه‌جانبه اعم از عاطفی و مالی به عمل آوریم و اجازه دهیم در سایه علاقه و استعداد ذاتی‌شان، مسیر منحصربه‌فرد خود را پیدا کنند و در آن بدرخشند.

کشف استعداد ورزشی یک فرایند علمی و چندمرحله‌ای نیاز دارد

در ادامه، زهرا بیات، رئیس هیئت والیبال استان قم، در گفت‌وگو با ایسنا بیان کرد: برای کشف استعداد ورزشی نوجوانان، به ویژه در والیبال، نیازمند یک فرآیند علمی و چندمرحله‌ای هستیم. ابتدا باید شخصیت فرد از نظر برون‌گرایی یا درون‌گرایی تشخیص داده شود و سپس زیر نظر متخصصان استعدادیابی که از اندام‌های اسکلتی و فیزیکی فرد به‌طور کامل ارزیابی به عمل می‌آورند، مشخص شود که وی در کدام رشته می‌تواند موفق باشد.

وی با اشاره به لزوم انجام تست‌های عملی افزود: علاوه بر این، باید از طریق تست‌های مختلف آمادگی جسمانی نیز متوجه شویم هر فرد در کدام رشته می‌تواند موفق باشد. به عنوان مثال، سرعت و عکس‌العمل، یکی از آیتم‌های بسیار مهم در ورزش والیبال است که باید سنجیده شود.

بیات تصریح کرد: به نظر بنده علاقه فرد باید ملاک قرار گیرد، چرا که علاقه است که حمایت عاطفی از فرد می‌کند و باعث می‌شود وقت بیشتری بگذارد و از شکست نترسد. استعداد بدون علاقه مانند چراغی خاموش است، اما علاقه حتی با استعدادی متوسط می‌تواند فرد را به موفقیت های بزرگ برساند.

رئیس هیئت والیبال استان قم با بیان مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی یک استعداد تازه‌کشف‌شده، اظهار کرد: متأسفانه چالش‌های متعددی وجود دارد. نخست، فقر فرهنگی به ویژه برای دختران و عدم حمایت جامعه. دوم، مشکلات مالی خانواده‌ها و گرانی شدید امکانات ورزشی. سوم، نبود مربی تخصصی در هر تکنیک که بتواند استعدادها را به درستی پرورش دهد. و چهارم، نبودن هدفمندی و برنامه‌ریزی اصولی از طرف برخی مربیان.

وی در خصوص نقش والدین و سیستم آموزشی افزود: والدین باید از فرزندان خود حمایت کنند و به ویژه به علایق آنان در انتخاب رشته ورزشی احترام بگذارند. از سوی دیگر، مدرسه باید جایگاه اصلی شناخت استعدادها باشد. مدارس باید مربیان متخصص داشته و زمینه‌های لازم برای تشویق دانش‌آموزان مستعد را فراهم کنند.

بیات با ابراز موافقت با این جمله که هر فردی می‌تواند یک قهرمان باشد، فقط کافی است در جای خودش قرار گیرد، توضیح داد: این جمله زمانی محقق می‌شود که به فرد اجازه دهیم با علایقش پیش برود. باید در نظر داشت که تیم ملی محدود است، اما حس خوب در وجود هر شخص، رسیدن به رشد و شادابی است که هدف اصلی جامعه باید همین باشد. در غیر این صورت، فرد با نرسیدن به مراحل بالا، خود را شکست‌خورده می‌پندارد.

حمایت والدین؛ تاثیرگذارترین امر در استعدادیابی فرزندان

وی یادآور شد: والدین باید حداقل از نظر عاطفی از فرزندان خود حمایت کنند و به استعدادهای فرزندان خود توجه واقعی داشته باشند، هرگز آنان را با دیگران مقایسه نکنند. تشویق باید جایگزین تنبیه شود و سلامتی جسم و روان فرزندشان را بر هر چیزی مقدم بدانند تا در رقابت، اخلاق و انسانیت که برد واقعی است را فرابگیرند، نه فقط به دنبال برد در مسابقه باشند.

بیات با اشاره به اینکه شرکت در مسابقات باعث می‌شود ورزشکاران، قانونمندی و روابط درست اجتماعی را یاد بگیرند، تأکید کرد: یکی از مسائل مهم‌ این است که والدین اجازه دهند مربیان، کار تخصصی خود را انجام دهند و در امور فنی دخالت نکنند.  در مواردی که والدین دخالت می‌کنند، ورزشکار از استقلال عمل و احترام به قوانین فاصله می‌گیرد که این مسئله بسیار جای تأسف دارد و می‌تواند آینده یک استعداد درخشان را نابود کند.

در ادامه، علی فرجی رئیس هیئت بدمینتون استان قم در گفت‌وگو با ایسنا بیان کرد: پرسش اساسی این است که ورزش، استعداد می‌خواهد یا علاقه؟ به باور من، استعدادیابی را باید از سنین خردسالی و از طریق بازی آغاز کرد، چرا که برای نوجوانان بالای سیزده‌سال، اغلب فرصت طلایی رشد بسیاری از مهارت‌های پایه از دست رفته است.

بازی؛ بهترین ابزار برای کشف استعدادهای کودک

وی با اشاره به نشانه‌های استعداد در کودکان ادامه داد: ما در خلال بازی می‌توانیم استعدادهای ورزشی کودک را تشخیص دهیم؛ مثلاً در نحوه گرفتن راکت، دقت در پرتاب توپ، یا چابکی در حرکات بدنی. این نشانه‌ها به ویژه در موقعیت‌های رو در رو، مانند ورزش‌های رزمی، خود را به وضوح نشان می‌دهند. بهترین روش این است که کودک با حضور در سالن‌های مختلف ورزشی، محیط را از نزدیک ببیند و خودش علاقه‌اش را ابراز کند.

فرجی با بیان اینکه در تقابل میان علاقه و استعداد، اولویت با استعداد است، تصریح کرد: اگر تضاد واقعی بین علاقه و استعداد پیش بیاید، به باور من استعداد باید ملاک اصلی باشد. چرا که علاقه به تنهایی ممکن است تنها برای مدتی فرد را پیش ببرد، اما استعداد ذاتی به همراه پشتکار، قطعاً او را به قله موفقیت می‌رساند.  بدون تردید، مهم‌ترین و اولین چالش پیش‌روی یک استعداد تازه‌کشف‌شده،  مشکلات مالی است و این مانع بزرگی بر سر راه بسیاری از استعدادهای درخشان است.

آموزش و پرورش مهم ترین پایگاه برای استعدادیابی است

رئیس هیئت بدمینتون استان قم در خصوص نقش سیستم آموزشی مدارس اظهار کرد: مهم‌ترین پایگاه برای استعدادیابی و هدایت به سمت ورزش قهرمانی، بدون شک آموزش و پرورش است. هیچ نهاد دیگری نمی‌تواند به اندازه مدارس، دانش‌آموزان را به صورت متمرکز و یکپارچه گرد هم آورد و استعدادهایشان را شکوفا کند.

وی افزود: در این میان، نقش معلم ورزش از همه پررنگ‌تر است. یک معلم ورزش خوب، مانند یک مربی دلسوز و راهنمای اثرگذار عمل می‌کند و می‌تواند آینده ورزشی یک دانش‌آموز را متحول سازد. اگر خانواده‌ها با مشکلات مالی مواجهند، می‌توانند به هیئت‌های ورزشی مراجعه کنند، اما هیچ چیز جایگزین نقش کلیدی معلم ورزش در مدرسه نمی‌شود.

فرجی مسیر استعدادیابی اصولی است که باید در درجه اول در آموزش و پرورش و با شناسایی پارامترهای صحیح انجام شود. وقتی استعداد فرد در مسیر درست خود قرار گیرد، او می‌تواند به یک قهرمان واقعی تبدیل شود.

کودکان سواد حرکتی را با بازی کردن می‌آموزند

همچنین، محمدحسین ربانی متخصص فیزیولوژی ورزشی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به اینکه کودکان از دو سالگی به بعد راه رفتن، غلت زدن و پریدن را یاد می‌گیرند، اظهار کرد: ما در حوزه استعدادیابی در زمانی که کودک بیشترین حرکت را انجام می‌دهد یعنی در سنین ۳ تا ۸ سالگی آموزش‌هایی مانند؛ دویدن، پریدن، از چیزی بالا رفتن که به مجموع این فعالیت‌ها سواد حرکتی می‌گویند را ارائه می‌کنیم.

وی ادامه داد: کودکان سواد حرکتی را با بازی کردن می‌آموزند که باعث فعال شدن و هماهنگی مغز، اعصاب و عضله در کودکان می‌شود؛ در استعدادیابی، به صورت هدفمند ورزشی را غیر از شنا و ژیمیناستیک به کودکان آموزش نمی‌دهیم.

این متخصص فیزیولوژی ورزشی اظهار کرد: بدن کودکان در بلوغ اولیه هورمون رشد بیشتری ترشح می‌کند و آن‌ها در این زمان یک جهش رشدی دارند و ما می‌توانیم از این فرصت برای آموزش‌ ژیمیناستیک یا شنا به کودکان استفاده کنیم.

ربانی بیان کرد: ما می‌توانیم استخوان‌ها، میزان چربی، حجم عضلات بخش‌های مختلف بدن را اندازه‌گیری کنیم و سپس طبق برخی پروتکل‌ها زمان بلوغ و میزان قد را پیش بینی کنیم و کودک را به سمت رشته‌هایی که می‌تواند در آن‌ها پیشرفت کند، هدایت کنیم.

وی ادامه داد: تغییرات ناشی از بلوغ تا سن ۱۲ سالگی متغیر است به همین دلیل ما در سنین هشت تا دوازده سالگی چند رشته را به کودک معرفی می‌کنیم تا مغز آن‌ها فعال‌تر شود؛ بعد از سن ۱۲ سالگی که تقریبا رشد به ثبات نسبی می‌رسد، رشته‌ای را به فرد پیشنهاد می‌دهیم که می‌تواند بهترین بازدهی را برای او داشته باشد.

ربانی در پایان با اشاره به اینکه بحث استعدادیابی به علت انعطاف پذیری و رشد بدن باید در سن خاصی باشد، بیان کرد: در بلوغ ثانویه هورمون‌های جنسی بیشتر می‌شود و قد و ساختار بدنی برای فرد مشخص می‌شود و تا زمانی که بلوغ هنوز تمام نشده ما می‌توانیم استعدادیابی را به صورت آموزشی پیش ببریم اما بعد از بلوغ استعدادیابی را به صورت کیفی ادامه می‌دهیم.

استعدادیابی موفق، فرآیندی یک‌بعدی و مقطعی نیست، بلکه سفری است تدریجی که در آن «خودشناسی»، «تجربه عملی» و «مشورت تخصصی» ارکان اصلی آن را تشکیل می‌دهند و در این مسیر خانواده‌ها و نهادهای آموزشی باید نقش هدایتگری و حمایت را داشته باشند. اگرچه استعداد و علاقه مکمل یکدیگرند، اما تأکید اصلی بر علاقه به عنوان موتور محرک پشتکار و مقاومت در برابر سختی‌هاست.  باور داریم قهرمان واقعی لزوماً پرمدال‌ترین ورزشکار نیست، بلکه فردی است که در مسیر درست و همسو با علایق و توانمندی‌های خود گام برمی‌دارد و به بهترین نسخه ممکن از خویش تبدیل می‌شود.

انتهای پیام