سید محمود طباطبایی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اینکه رأفت و رحمت در سیره ائمه(ع) به‌عنوان استمرار خط نبوت، به‌صورت عینی و اجتماعی تجلی یافته است، اظهار کرد: در همین راستا، «هوای هم را داشتن»، مصداق بارز مواسات بوده و بارها مورد تاکید قرار گرفته است. تا آنجا که امیرالمؤمنین(ع) در توصیف متقین می‌فرمایند: «مُتَحَابِّینَ فِی اللَّهِ، مُتَوَاخِینَ فِی اللَّهِ، مُتَعَاطِفِینَ فِی اللَّهِ»؛ آنان دوستدار یکدیگر در راه خدا، برادران هم در راه خدا و دلسوز و مهربان نسبت به هم، در راه خدا هستند.

وی با اشاره به ضرورت تبدیل فرهنگ «هوای هم را داشتن» به رفتار عملی، خاطرنشان کرد: قرآن کریم اصل همبستگی اجتماعی را چنین بیان می‌کند «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»(حجرات) و «وَتَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَی» (مائده). همچنین پیامبر اکرم(ص) نیز جامعه ایمانی را به پیکر واحد تشبیه کرده‌اند. در سیره امام جعفر صادق(ع) نیز بر درک نیاز برادر دینی پیش از درخواست او تأکید شده و آمده است: «مَنْ قَضَی لِأَخِیهِ الْمُؤْمِنِ حَاجَةً قَضَی اللَّهُ لَهُ مِائَةَ حَاجَةٍ».

مسئولیت پذیری اجتماعی جزئی از ایمان است

عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی با پیشنهاد چند راهکار مبتنی بر سیره معصومان برای عملیاتی شدن این فرهنگ، ادامه داد: نهادینه سازی مسئولیت‌پذیری متقابل یک اصل مهم در این راستا به‌شمار می‌رود. باید تبیین شود که مسئولیت اجتماعی، جزء ایمان است، نه امر مستحب حاشیه‌ای؛ چنانکه امام صادق(ع) می‌فرمایند: «لَا إِیمَانَ‌ لِمَنْ لَمْ یَأْمَنْ جَارُهُ بَوَائِقَه‌» (الکافی)؛ «ایمان ندارد کسی که همسایه‌اش از آزار او در امان نباشد.» این حدیث، ایمان را با مسئولیت‌پذیری اجتماعی گره می‌زند. فرهنگ «هوای هم را داشتن» زمانی عملی می‌شود که هر فرد خود را در برابر دیگری مسئول بداند.

وی افزود: تبدیل عواطف به رفتار عملی نیز راهکاری مهم در این زمینه است. برای مثال امام سجاد(ع) با اشاره به رعایت حقوق افراد در جامعه نسبت به یکدیگر به صورت عملی و در اهمیت حق همسایه می‌فرمایند: «أَنْ تَحْفَظَهُ غَائِباً وَ تُکْرِمَهُ شَاهِداً وَ تَعُودَهُ مَرِیضاً» (رسالة الحقوق)؛ «اینکه در نبودش حافظ منافع او باشی و در حضورش او را احترام کنی و به هنگام بیماری از او عیادت کنی.» اینها دستورالعمل‌های عملی برای ایجاد همدلی است.

طباطبایی با تأکید بر ایجاد شبکه‌های همدلی به عنوان راهکار پیشنهادی سوم تصریح کرد: امام صادق(ع) به شیعیان آموختند که «تَوَاصَلُوا وَ تَبَارُّوا وَ تَرَاحَمُوا وَ کُونُوا إِخْوَةً بَرَرَةً» (الکافی، ج ۲)؛ «با یکدیگر پیوند برقرار کنید، نیکی کنید و مهربانی ورزید و برادرانی نیکوکار باشید.» این توصیه مؤکد بر ایجاد شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر همکاری و همدلی است.

سه اصل ائمه(ع) برای کاهش تنش در فشارهای اقتصادی و اجتماعی

مدیر گروه معارف دانشکده الهیات درباره راهکارهای تقویت همدلی در شرایط فشارهای اقتصادی و اجتماعی گفت: سیره ائمه(ع) سه اصل اساسی را آموزش می‌دهد؛ نخست مواسات و ایثار، چنانکه قرآن می‌فرماید «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» (حشر)؛ «و دیگران را بر خود مقدم می‌دارند، هر چند خود نیازمند باشند.» امام علی(ع) در دوران زمامداری خود، حتی هنگامی که بیت‌المال به‌شدت محدود بود، این گونه عمل می‌کردند و به کارگزاران خود نیز چنین فرمان می‌دادند. در شرایط فشار اقتصادی، «مواسات» یعنی تقسیم داشته‌های محدود با دیگران که نتیجه آن کاهش شکاف اجتماعی و افزایش سرمایه اجتماعی است.

طباطبایی با اشاره به صبر و مدارا به عنوان دومین اصل، اظهار کرد: صبر و مدارا «وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ» ( سوره عصر) و به فرموده امام صادق(ع): «إِنَّ الرِّفْقَ یُمْنٌ وَ الْخَرْقَ شُؤْمٌ» (الکافی)؛ «نرمی و مدارا مایه برکت و خشونت مایه شومی است». در تنش‌های اجتماعی، اولین قربانی، مدارا و نرمش است. سیره امامان به ما می‌آموزد که در شرایط سخت، صبوری و مدارا با مردم، نه تنها نشانه ضعف نیست بلکه هوشمندانه‌ترین راه برای حفظ جامعه است. لذا امام صادق(ع) می‌فرمایند: مُدَارَاةُ النَّاسِ نِصْفُ الْإِیمَانِ وَ الرِّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ الْعَیْشِ؛ مدارا کردن با مردم نیمی از ایمان است و نرمخویی با آنها نیمی از زندگی.

وی، دستگیری عملی از نیازمندان را به عنوان سومین اصل معرفی کرد و گفت: امام رضا(ع) می‌فرمایند «إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً فِی الْأَرْضِ یَسْعَوْنَ فِی حَوَائِجِ النَّاسِ هُمُ الْآمِنُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ» (بحارالانوار)؛ «همانا برای خدا بندگانی در زمین است که در رفع نیازهای مردم می‌کوشند؛ اینان در روز قیامت در امانند.» امام کاظم(ع) نیز در شب تاریک مدینه به صورت ناشناس برای نیازمندان آذوقه می‌بردند. این سبک زندگی به ما می‌آموزد که برای کاهش تنش‌های اجتماعی، باید از سخن‌رانی‌های اخلاقی فراتر رویم و به صورت عملی، بار مشکلات مردم را کاهش دهیم. امروز در شرایط فشار اقتصادی، کوچک‌ترین اقدام عملی برای رفع نیاز دیگری، ارزشی فراتر از هزاران توصیه اخلاقی دارد.

لزوم توجه بیش‌تر به عملیاتی کردن سیره ائمه در زندگی اجتماعی

این عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی تأکید کرد: در مجموع، سیره ائمه اطهار(ع) نشان می‌دهد که مهربانی با مردم، فراتر از یک رفتار احساسی، یک راهبرد عقلانی و دینی برای حفظ انسجام اجتماعی و کاهش تنش‌هاست. پیام مشترک آیات و روایات این است که جامعه ایمانی، جامعه‌ای است که افراد آن «هوای هم را دارند» و این مهم، تنها با تبدیل ارزش‌های اخلاقی به رفتارهای روزمره و نهادینه‌سازی آنها در ساختارهای اجتماعی ممکن خواهد شد. امروز جامعه ما بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازخوانی این سیره و عملیاتی کردن آن در زندگی جمعی است.

انتهای پیام