این روزها کشور درگیر تجاوز دشمنان شده است. در این شرایط مدیریت استرس، تابآوری، وحدت و انسجام ملی برای مدیریت بحران و کاهش آسیبهای ناشی از جنگ، ضرورتی مضاعف پیدا میکند. برخی از روانشناسان، روانپزشکان و فعالان رسانه درباره این موضوع توصیههایی دارند.
مریم شاهنده، روانشناس و مدرس دانشگاه به ایسنا اظهار میکند: در روزهای اخیر که جامعه با بحران ناشی از حملات مواجه است، برانگیختگی بدنی و ذهنی مردم در واکنش به تغییرات زیرساختی و تهدیدکننده کاملاً طبیعی است؛ چرا که این وقایع، بحرانهایی بزرگ، تهدیدکننده و عمدتاً غیرقابل کنترل تلقی میشوند و این موضوع سبب بروز اضطراب، ترس، اندوه و ناتوانی در افراد جامعه میشود.
وی میافزاید: چنین واکنشهایی نشانه تجربه استرس بوده و نیاز به مدیریت صحیح برای عبور از دوران سخت را دوچندان میکند. در این میان، افزایش توان فردی و استفاده از حمایت اجتماعی، میتواند منابع ارزیابی فرد نسبت به موقعیت را تغییر داده و مسیر تطابق با بحران را هموارتر کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور استان اصفهان ادامه میدهد: بحرانهای مشابه حملات اخیر تأثیرات عمدهای بر سلامت روان فردی و سلامت اجتماعی جامعه بر جای میگذارد و در چنین شرایطی، پذیرش هیجانات، حفظ ارتباطات اجتماعی، مدیریت مناسب اطلاعات و حمایت از گروههای آسیبپذیر مانند کودکان، سالمندان، بیماران، توانیابان و آسیبدیدگان از اهمیت بالایی برخوردار است، همچنین یادآوری ارزشهای فردی و اجتماعی، اندیشیدن به آینده و انجام فعالیتهایی کوچک که امید و احساس پیشرفت را تقویت میکند، نقش مهمی در افزایش تابآوری ایفا مینماید.
شاهنده تأکید میکند: همدلی، همیاری و پایبندی به اصول انسانی، راه عبور از بحران است.
تشریح راهکارهای روانی و اجتماعی
وی به پذیرش احساسات و مدیریت هیجانات اظهار میکند: تجربه احساسات شدیدی مانند ترس، اضطراب، اندوه و خشم در چنین شرایطی طبیعی است و نباید سرکوب شود. سرکوب هیجانات نهتنها سبب تخلیه روانی نمیشود، بلکه فشار روانی و مشکلات جسمی و روانی را افزایش میدهد. از این رو، شناسایی و نامگذاری هیجانات، پذیرش احساسات و تلاش برای کنار آمدن با آنها توصیه میشود. ورزش، تکنیکهای آرامسازی مانند تنفس عمیق یا مدیتیشن و تمرکز بر لحظات حال مفید است.
استادیار گروه روانشناسی دانشگاه پیامنور استان اصفهان اضافه میکند: برای آرامسازی ذهن، تکرار کلمه یا عبارتی ساده در حالت نشسته یا خوابیده آرامشبخش پیشنهاد میشود. در مواجهه با صداهای بیرونی یا افکار مزاحم، ضروری است افراد با ملایمت اجازه عبور این افکار و برگشتن به روند آرامسازی را به خود بدهند.
شاهنده تجربیات و نگرانیها را اقدامی مؤثر برای تخلیه هیجانی میداند و یادآور میشود: این کار میتواند از خودانتقادی و افکار منفی تکرارشونده بکاهد و مانع از تحریکپذیری، خشم و ایجاد تنشهای بینفردی شود. در کنار این، بهرهگیری از فعالیتهای شناختی مانند حل جدول، بازی سودوکو، بازی کلمات و مشاعره یا حتی یادآوری خاطرات خانوادگی بهعنوان تکنیکی مهم برای توجه گردانی و کاهش استرس مطرح شده است.
حفظ عادات و مدیریت اخبار
وی با ارزیابی حفظ عادات روزمره را در شرایط بحرانی مؤثر اظهار میکند: انجام فعالیتهایی مانند خواب منظم، غذا خوردن در ساعات مشخص و تداوم برنامههای شخصی میتواند به کاهش استرس کمک کند. علاوه بر این، افراد باید از رفتارهای تکانشی و عادات آسیبزا مانند مصرف سیگار، گوشهگیری، گریههای مکرر و اجتناب از حضور در مکانهای عمومی پرهیز کنند. خواب کافی با الگوی منظم و تغذیه سالم و متعادل، همراه با پرهیز از مصرف بیش از حد کافئین نیز میتواند به بهبود وضعیت روانی افراد کمک چشمگیری کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه پیامنور استان اصفهان ادامه میدهد: تداوم دسترسی به اخبار از منابع غیررسمی میتواند سطح اضطراب و نگرانی را افزایش دهد. در این راستا، پیگیری اخبار از منابع معتبر و رسمی و پرهیز از شایعات که به بزرگنمایی خطر و تشدید ترس منجر میشود، امری ضروری برشمرده شده است، همچنین باید زمان مواجهه با اخبار ناگوار را مدیریت کرد و بیشتر بر اطلاعات کاربردی و ضروری متمرکز شد تا به جای پیگیری جزئیات فراوان اخبار، تنها نکاتی در نظر گرفته شوند که برای زندگی روزمره عملی و لازم هستند؛ مانند شناخت اقلام ضروری یا یافتن مکانهای امن در محل سکونت یا فضاهای عمومی.
حمایت از گروههای آسیبپذیر (کودکان و سالمندان)
شاهنده میافزاید: کودکان و سالمندان، آسیبپذیرترین گروهها در بحران فعلی هستند. حمایت روانی صحیح از این اقشار، افزون بر ایجاد حس امنیت میتواند در کاهش اثرات سوء روانی تأثیرگذار باشد. برای کودکان، توصیه شده است تا حملات را بهصورت ساده و صادقانه و با اطمینانبخشی توضیح داده و از ایجاد وحشت خودداری شود. نقش حفظ روال عادی زندگی، استمرار بازی، مطالعه و تعاملات اجتماعی در تقویت حس ثبات و آرامش در کودکان حیاتی است.
وی ادامه میدهد: ایجاد فضای امن عاطفی، حضور کنار کودک، در آغوش گرفتن و اختصاص زمان بیشتری برای فعالیتهای گروهی و بازی، از جمله راهکارهای پیشنهادی برای والدین و مراقبان اعلام شده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه پیامنور استان اصفهان میگوید: درباره سالمندان نیز حفظ ارتباطات مداوم با آنان، چه به شکل حضوری و چه تماسهای منظم تلفنی الزامی است، چرا که با کاهش احساس تنهایی، روحیه آنها تقویت خواهد شد. توصیه میشود سالمندان در تصمیمگیریها و گفتوگوهای خانوادگی مشارکت داده شوند تا احساس ارزشمندیشان حفظ شود، همچنین ضروری است سالمندان به منابع خبری صحیح دسترسی داشته باشند و از افتادن در دام شایعات مصون بمانند. مراقبتهای ویژه برای پیگیری وضعیت جسمانی و روانی آنان، بهویژه نیاز به مراقبتهای پزشکی خاص یا خدمات سلامت روان، مورد تأکید قرار دارد.
وی یادآوری کرد: در صورت بروز نشانههای شدید نظیر اختلالات خواب، افکار آسیبزا یا بحران روانی، مراجعه به متخصص سلامت روان اقدامی ضروری و پیشگیرانه است.
نقش ارتباطات اجتماعی و همیاری
شاهنده نقش ارتباطات اجتماعی را در کاهش اضطراب و افزایش تابآوری بسیار مهم میداند و توصیه میکند: در حد امکان، ارتباط حضوری یا دستکم تماس تلفنی و مجازی با اطرافیان را حفظ کنند تا شبکه حمایت عاطفی تضعیف نشود، همچنین در بسیاری مواقع، برداشت و تفسیر فرد از حوادث و ارزیابی توان مقابلهاش، تعیینکننده شدت هیجانهای ناخوشایند مانند اضطراب است و گفتوگو و حمایت اجتماعی میتواند به اصلاح این برداشتها بینجامد و به مدیریت احساسات در شرایط بحرانی کمک کند.
وی نقش همیاری، یاریرسانی اجتماعی و پایبندی به مسئولیتهای جمعی در شرایط بحران را مهم میداند و تأکید میکند: همدلی و حتی کمکهای کوچک مانند تأمین غذا و دارو برای افراد آسیبدیده، حمایت عاطفی از آنها و مشارکت در فعالیتهای امدادی در نهایت نظم و رعایت هماهنگی در جریان امدادرسانی میتواند امید را به جامعه بازگرداند و از میزان اضطراب بکاهد. همکاری در اجرای قوانین و توصیههای ایمنی و مشارکت در حمایت روانی از بازماندگان و داغدیدگان نیز مورد تأکید است. برگزاری مراسم سوگواری ساده و مجال گفتوگو درباره احساسات میتواند فشار روانی را در این دوره کاهش دهد.
استادیار گروه روانشناسی دانشگاه پیامنور استان اصفهان در پایان خاطرنشان میکند: جامعه ایران میتواند با همبستگی، همیاری و پایبندی به ارزشهای انسانی، این برهه دشوار را با موفقیت پشت سر بگذارد.
احمد فروزبخش، کارشناس رسانه و جنگ شناختی نیز به ایسنا درباره مهمترین عامل برای پیروزی در جنگ با رژیم صهیونیستی اظهار میکند: عموماً جنگها بهخصوص نبردهایی که در شروع آن، نقشه پایانِ مشخصی ندارند، در کوتاه مدت پایان نمییابند. از این رو مهم است که برای حضور مقتدر در شرایط جنگی، برنامه میانمدت و حتی بلندمدت داشت. مسلماً این مسئله، صرفاً معطوف به بخشهای نظامی یا امنیتی نیست. اجتماع مردم و روحیه جمعی یک کشور، عامل بسیار مهمی در تابآوری سیاسی و نظامی یک کشور است. هر کشوری که این تابآوری را کمتر داشته باشد، مسلماً بازنده جنگ خواهد بود. از این رو یکی از مهمترین هدف هر دشمنی، میتواند کم کردن تابآوری ملی ما باشد.
وی در پاسخ به این پرسش که دشمن چگونه به این تابآوری ملی ضربه میزند؟ میافزاید: به همین منظور چند اقدام توسط دشمن برنامهریزی شده که یکی از آنها فشار اقتصادی بوده که در حال اجراست. با توجه به اینکه تقریباً دو دهه است که فشار اقتصادی شدیدی بر کشور از طریق ابزارهای مختلفی مانند تحریمها برقرار است، دشمن میتواند روی این مسئله سرمایهگذاری کند که البته کرده است.
این کارشناس رسانه و جنگ شناختی ادامه میدهد: وقتی مردم چند برابر بیشتر از نیاز خود خرید میکنند یا بنزین میزنند باعث میشود که حجم مصرفی یک کالا در یک بازه محدود (مثلاً یک هفته) چند برابر شود و طبیعتاً احساس کمبود میشود. سپس مردم به دلیل این کمبود، تقاضای بیشتری از آن کالا خواهند داشت و از نظر روحی نیز دچار آسیب میشوند و این مسئله مرتباً تشدید میشود و گاهی پایانی هم ندارد.
فروزبخش با بیان اینکه برای مقابله با فشار اقتصادی چهار راهکار اساسی وجود دارد، میگوید: بهمنظور مدیریت این مسئله میتوان سهمیههای مشخصی را در موضوعاتی مانند بنزین (زدن بنزین در هر بار) تعبیه کرد. از منظر روحی و روانی نیز اشاره به اینکه هیچ کمبودی در کالاهای مورد نیاز برای مردم وجود ندارد و نشان دادن وضعیت عادی بازارهای اقتصادی بسیار مهم و تأثیرگذار خواهد بود.
وی تصریح میکند: از منظر قضائی هم برخورد شدید با محتکران و کسانی که در رسانه چنین مسئلهای را پررنگ میکنند نیز میتواند مؤثر باشد. خود مردم هم میتوانند در این امر کمک کنند و واقعاً بهاندازه واقعی خرید و مصرف کنند. گاهی میشود با صرفهجویی کسانی که واقعاً معتقد به کشور هستند جای اشتباه بعضی دیگر را هم گرفت.
حاکمیت بر سرمایه اجتماعی خود بیفزاید
این کارشناس رسانه و جنگ شناختی در پاسخ به این پرسش که وظیفه گروهها در افزایش تابآوری اجتماعی چیست؟ اظهار میکند: مسلماً حاکمیت در طول سالها موظف است علاوه بر افزایش سرمایه اجتماعی خود در میان مردم، تابآوری اجتماعی مردم را تقویت کند، اما مشخصاً نقش مردم و گروههای سیاسی در دوران جنگ بسیار مهم است. اینجاست که مسئله همبستگی و انسجام ملی بسیار مهم میشود.
فروزبخش میگوید: از زبان همه گروهها و جناحهای سیاسی و اشخاص مطرح کشوری (در هر موضوعی) باید یک حرف واحد بیرون بیاید، «انسجام ملی برای مقابله با دشمن بیرونی و دفاع از وطن». هیچ صحبتی مبنی بر اختلاف یا دعواهای سیاسی به مثابه سم مهلک است.
وی ادامه میدهد: مردم نیز وظیفه دارند به هر شخصی که بر طبل تفرقه میکوبد یا اشاره به دعواهای جناحی گذشته میکند، برخورد کنند. مسلماً این برخورد مؤثرترین برخورد خواهد بود و برخورد قوه قضائیه در حد تذکر هم میتواند مؤثر باشد.
تأثیر جنگ بر روحیه مردم
این کارشناس رسانه و جنگ شناختی در پاسخ به این سؤال که مسلماً جنگ بر روحیه مردم تأثیر میگذارد، آیا این مسئله بر تابآوری تأثیر ندارد؟ میگوید: وقتی جنگ به درازا میکشد، دشمن سعی میکند از چند نقطه به روحیه مردم ضربه بزند.
فروزبخش میافزاید: همینطور تاکتیک رژیم صهیونیستی در ایجاد انواع و اقسام اقدامات خرابکاری در سطح محلهای و شهری که به همین منظور انجام میشود و گاهی کاملاً اقدامات کوری هم هستند را مسئولان امنیتی باید هر چه زودتر با کمک بسیج مردمی این مسئله را مانند دهه ۶۰ حل کنند.
وی ادامه میدهد: با نگاه به مسئله روحیه و احساسات، باید برای روحیه مردم اقداماتی داشت. مثلاً تولید برنامهها یا محتوای طنز میتواند، مؤثر باشد. از طرفی باید به خانوادهها آموزش داد که در چنین مواقعی چگونه عمل کنند. ابهام در این زمینه کار را سختتر میکند و به نظر من نقش خانوادهها در این وضعیت بسیار مهم است.
نقش اصلی در خانواده
این کارشناس رسانه و جنگ شناختی در پاسخ به این سؤال که به نظر شما اصلیترین نقش در خانواده با کیست؟ میگوید: بدون شک مهمترین نقش در ایجاد تابآوری در خانواده با مادر یا زن خانواده است. اگر او بتواند محیطی همراه با آرامش در زمان بحران در خانواده ایجاد کند، طبیعتاً خانواده نیز میتواند تابآوری خود را افزایش دهد. به این منظور هم، باید از مادران حمایت کرد. مثلاً با تولید مجموعههای آموزشی برای مقابله با بحران میتوان زمینه کمک را ایجاد کرد. اگر بخواهم وارد جزئیات شوم مثلاً با آموزش بازیهایی که مادران بتوانند در زمان بحران بچههای خانواده را با آن سرگرم کنند، میتواند بسیار مؤثر باشد. طبیعی است که وظیفه حمایت با نهادهای فرهنگی کشور است.
فروزبخش خاطرنشان میکند: بدون شک ایرانی که از این جنگ پیروز بیرون بیاید، نقش و قدرت ویژهتری در تمامی ابعاد در دنیا خواهد داشت و تا دههها در مقابل جنگها مصونتر خواهد بود.
محمدرضا شعربافچی، متخصص روانپزشکی، فلوشیپ بیماریهای روانتنی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان نیز به ایسنا اظهار میکند: روزهای اخیر روزهای پرالتهاب و پرچالشی برای همه هموطنان بوده است و این شرایط خاص میتواند باعث بروز اضطراب، نگرانی و دلهره در بسیاری از افراد شود. مردم با شنیدن اخبار ناگوار روزمره یا اتفاقات نامعلوم آینده مدام دچار مشغولیت ذهنی میشوند.
وی میافزاید: تجربه چنین هیجانی در این شرایط کاملاً طبیعی است و برای هر کدام از ما ممکن است پیش بیاید، اما راهکارهایی برای اینکه بتوانیم با این شرایط بهتر مواجه شویم و احساساتمان را بهتر کنترل کنیم، وجود دارد.
این متخصص روانپزشکی ادامه میدهد: باید تلاش کنیم در شرایط پراسترس از تکنیکهای آرامسازی که غالباً بر مبنای تنفس عمیق و آرام است استفاده کنیم. یک نفس عمیق بکشیم و برای چند ثانیه هوا را در ریهها نگه داریم و بعد با یک بازدم عمیق هوا را به بیرون دهیم. این کار باعث میشود بدن برای چند دقیقه آرامش بیشتری پیدا کند، عضلات شل شوند و اضطراب کمتر شود.
شعربافچی خاطرنشان میکند: اطلاعاتی که درباره اتفاقات روزمره و مشکلات یا شرایط خاص پیش آمده به ما میرسد میتواند تعیینکننده سلامت روان ما در این روزها باشد. باید سعی کنیم اطلاعات را از منابع موثق و رسمی و در حد فقط یکی دوبار در روز چک کنیم. قرار گرفتن در معرض مداوم بمباران اطلاعات و چک کردن همه شبکهها و منابع حتی غیررسمی چیزی به اطلاعات مورد نیاز ما برای مراقبت از خودمان اضافه نکرده و فقط استرس ما را در طول روز بیشتر میکند، کما اینکه بسیاری از اخبار نیز ممکن است واقعی نباشد.
وی اذعان میکند: باید سعی کنیم برخلاف محدودیت یا مشکلاتی که ممکن است پیش بیاید روال معمول زندگی را تا جایی که امکان دارد حفظ کنیم و برنامههای معمول زندگی خود را تعطیل نکنیم. در این شرایط خواب منظم، تغذیه مناسب و مراقبت از بدن بسیار مهم است. ارتباط خود را با اعضای خانواده، دوستان و همسایههایی که به آنها علاقهمند هستیم حفظ کنیم و با آنها در تماس باشیم. صحبت کردن و همدلی درباره موضوعات خوشایند میتواند به ما کمک کند که ساعات روز را بهتر سپری کنیم.
این متخصص روانپزشکی بیان میکند: احساساتی که تجربه میکنیم اعم از غم، ترس یا خشم را باید به رسمیت بشناسیم و از تجربه این احساسات ناخرسند نباشیم، اما در عین حال تلاش کنیم که با استفاده از امکاناتی مانند دریافت مشاوره از متخصصان و دریافت دارو در شرایطی که لازم است، هیجانات منفی بیش از اندازه که ممکن است زندگی ما را مختل کند را به خوبی کنترل کنیم.
مقابله با اختلالات خواب و حملات هراس
شعربافچی در مورد مقابله با اختلالات خواب که ممکن است بعضی افراد در این روزها به آن دچار شده باشند، خاطرنشان میکند: اگر زمینه اختلالات روانپزشکی یا بیخوابی و اضطراب از قبل و در شرایط معمول وجود داشته باید حتماً به روانپزشک و روانشناس مراجعه کنیم، اما اگر شرایط کنونی جنگ باعث اضطراب شده است بهطوریکه همیشه منتظر خبر و اتفاق بد هستیم و این موضوع باعث بیخوابی یا بدخوابی شده میتوانیم برای مقابله با این مشکل از تکنیکهایی مانند بهداشت خواب برای افزایش کیفیت خواب استفاده کنیم. بهداشت خواب؛ یعنی اینکه خواب منظم داشته باشیم و به خاطر شنیدن یک خبر یا انتظار برای یک موضوع، بیشتر از حالت معمول قبل بیدار نمانیم. گرفتن دوش آب گرم یا شنیدن یک موسیقی آرامشبخش میتواند به بهبود خواب کمک کند، همچنین باید از فعالیتهای بدنی سنگین در ساعات قبل از خواب خودداری شود، نور اتاق خواب باید کم باشد و فضای آن خیلی گرم یا خیلی سرد نباشد. البته گاهی با انجام همه این موارد همچنان بعضی افراد دیر به خواب میروند یا بخاطر استرسی که دارند خواب خوبی نخواهند داشت، در این شرایط میتوان زیر نظر روانپزشک از یک داروی آرامبخش ملایم کمک گرفت.
وی در مورد احتمال بروز حملات هراس(پانیک) در شرایط استرسزای جنگی نیز اظهار میکند: حملات هراس حملاتی هستند که در اثر آن ممکن است فرد بدون دلیل یا با تجربه یک حادثه ناخوشایند یا با یک دلیل مشخص بهطور ناگهانی دچار ترس و وحشت خیلی شدید شود. در این حالت ضربان قلب بالا میرود، نفس کشیدن سخت و تند میشود، احساس خفگی به فرد دست میدهد و عضلات دچار اسپاسم میشوند. این ترس شدید باعث میشود که احساس مرگ یا از دست دادن کنترل روی خود به فرد دست دهد و نتواند این شرایط را تحمل کند.
این روانشناس ادامه میدهد: در این شرایط باید بدانیم که این حالات در عین حال که خیلی ترسناک هستند، اما خطرناک نبوده و منجر به حادثه بدی برای ما نمیشوند. با این حال تجربه ترسناک و ناگواری برای فرد محسوب میشود که ممکن است چند دقیقه طول بکشد و بعد از چند ساعت نیز همچنان فرد احساس کند حالش کماکان خوب نیست چون باقیمانده آن استرس تن و روانش را ناآرام کرده است.
شعربافچی تصریح میکند: تجربه چنین حملاتی نیازمند مداخله است؛ یعنی اگر فردی چنین حملات هراسی را با این شدت تجربه میکند باید حتماً برای ارزیابی و درمان به روانپزشک مراجعه کند، اما در لحظه بروز حمله هراس، تکنیکهای آرامسازی با تنفس عمیق یکی از روشهای بسیار خوب و کمککننده است.
وی اضافه میکند: در لحظهای که حمله هراس اتفاق میافتد باید به افکار مثبت و مسائلی که برای ما خوشایندتر است، بپردازیم. اگر در مکانی هستیم که امکان دراز کشیدن وجود دارد این کار را انجام دهیم و سعی کنیم عضلات بدن را شل نگه داریم و عمیق و آرام نفس بکشیم.
این متخصص روانشاسی تأکید میکند: گاهی استفاده از روشهایی مثل خوردن یک لیوان آب خنک که به نوعی یک شوک جسمی محسوب میشود، میتواند در لحظه بروز حمله هراس کمی ما را آرامتر کند. مصرف داروها تحت نظر روانپزشک نیز میتواند به سرعت علائم شدید حمله هراس را کنترل کند.
ارتباط با کودکان و سالمندان
شعربافچی ارتباط با کودکان در این شرایط جنگی را بسیار مهم میداند و بیان میکند: در مورد کودکانی که در رده سنی زیر شش سال هستند، نیازی نیست از جزئیات حوادث بگویید و اتفاقات را برایشان به نوعی که ما میفهمیم بازگو کنید، اما در رابطه با کودکانی که بزرگتر هستند و خواهناخواه از طریق مدیا، اطرافیان یا مدرسه و هر جای دیگری مطلع میشوند که اتفاقی در جریان است، بهتر است به جای اینکه مخفیکاری کنیم به زبان بسیار ساده شرایط را برای آنها توضیح دهیم. اطمینانبخشی و امید را در صحبتهایمان حفظ کنیم. کودکان باید بدانند که در هر شرایطی جای آنها امن است و خانواده از آنها حمایت میکند.
وی اظهار میکند: اگر در این شرایط جنگ، علائمی مانند ناخن جویدن یا شب ادراری و اینچنین اختلالاتی در کودکان ایجاد شود حتماً نیازمند مداخله است؛ یعنی خانواده باید با کودک صحبت کنند و از دلایل ترسش بپرسند و به او این اطمینان را بدهند که در کنارش حضور دارند و موردی نیست که قابل کنترل نباشد و به او صدمهای نمیرسد. شعربافچیزاده اذعان کرد: در بسیاری مواقع کودک نگران آسیب دیدن اعضای خانواده میشود، بنابراین در مرحله اول ایجاد یک فضای آرام و امن در منزل برای گفتوگو کمککننده است و در ادامه اگر این علائم شدیدتر شد حتماً باید با یک متخصص مشورت شود تا جلسات درمانی برای کودک برگزار شود.
مراقبت از سالمندان در شرایط بحرانی
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در مورد مراقبت از سالمندان در شرایط جنگ میگوید: ممکن است سالمندان به دلیل محدودیتهای حرکتی، جسمانی یا مشکلات متعددی که تجربه میکنند نگران شوند که در شرایط بحرانی نتوانند از خود به تنهایی مراقبت کنند. در این شرایط حساس حضور ما کنار آنها چه از لحاظ زمانی و چه از لحاظ معنوی باید اطمینان بخشتر باشد و کاری کنیم که احساس تنهایی نکنند.
محسن لعلی، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان اصفهان نیز ضمن اشاره به اینکه در شرایط جنگ و بحران، سلامت روانی و اجتماعی کودکان به شدت تحت تأثیر قرار میگیرد، به ایسنا اظهار میکند: کودکان بهعنوان آسیبپذیرترین گروه، نیازمند حمایت ویژهای هستند تا بتوانند از این بحران عبور کنند. آسیبهای روانی ناشی از جنگ میتواند شامل اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، اضطراب و ترس مداوم، افسردگی و کاهش علاقه به بازی و فعالیتهای لذتبخش باشد، همچنین بروز علائم جسمانی مانند سردرد و دلدرد نیز در این کودکان شایع است.
وی میافزاید: جنگ نهتنها بر وضعیت روانی کودکان تأثیر میگذارد، بلکه روابط اجتماعی و خانوادگی آنها را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. افزایش تنش بین والدین و کاهش کیفیت مراقبت از کودک از جمله پیامدهای جنگ برای خانوادهها است. در این شرایط، برخی کودکان بهدلیل ترس از بازی با همسالان دوری میکنند و ممکن است با رفتارهای پرخاشگرانه و کاهش اعتماد به دیگران مواجه شوند.
عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان اصفهان با بیان اینکه والدین به فرزندان خود کمک کنند تا آنها بتوانند از طریق عروسکها یا نقاشی احساسات را بیان کنند، بیان میکند: احساس تنهایی در کودکان در شرایط جنگ بهدلایل مختلفی بروز میکند. از دست دادن عزیزان، کمتوجهی والدین بهدلیل مشغلههای امنیتی و اقتصادی، از جمله عوامل مؤثر در این زمینه هستند.
لعلی تصریح میکند: حفظ هویت فرهنگی در شرایط جنگ برای کودکان اهمیت ویژهای دارد. این امر به آنها حس تعلق و امنیت میدهد. راهکارهایی، مانند قصهگویی درباره فرهنگ و تاریخ، تعریف داستانهای محلی و مشارکت در مراسم فرهنگی میتواند به تقویت هویت فرهنگی کودکان کمک کند.
وی اضافه میکند: برای کاهش ترس در کودکان، ارائه اطلاعات متناسب با سن آنها، ایجاد محیطی قابل پیشبینی و استفاده از بازی درمانی پیشنهاد میشود، همچنین والدین باید به سلامت روان خود توجه کنند و با دیگر والدین برای دریافت حمایت عاطفی ارتباط برقرار کنند. تشکیل گروههای خودیار بین خانوادههای آسیبدیده و حفظ امیدواری برای آینده نیز از دیگر راهکارهای مهم در این زمینه است.
این روانشناس خاطرنشان میکند: صحبتکردن درباره آینده و برنامهریزی برای روزهای بهتر از جمله راهکاری است که میتوان کودکان را به تشویق رؤیاپردازی سوق داد. استفاده از خدمات روانشناسی در صورت وجود میتواند به کودکان و خانوادهها کمک کند تا از این بحرانها عبور و سلامت روانی خود را حفظ کنند.
زهرا عسگری، عضو هیئت علمی گروه مشاوره دانشگاه اصفهان نیز به ایسنا اظهار میکند: در شرایط جنگ یا بحرانهای مسلحانه، شایعترین آسیبهای روانی شامل اضطراب، ترس و نگرانی مفرط، استرس حاد، افسردگی، اختلالات خواب و مشکلات تمرکز است. برای شناسایی و کنترل این آسیبها در مراحل اولیه، مهم است که افراد علائم اولیه مانند بیقراری، تغییرات در رفتار خواب و تغذیه، احساس ناامنی یا ترس شدید را جدی بگیرند. حمایت اجتماعی، گفتوگو با افراد مطمئن و مراجعه به متخصصان روانشناسی در صورت نیاز از راهکارهای مؤثر هستند.
وی میافزاید: فضای مجازی با انتشار لحظهای اخبار و تصاویر خشونتآمیز نقش مهمی در تشدید اضطراب و اختلالات روانی دارد. این محتواها میتوانند احساس ناامنی، ترس و بیثباتی را در جامعه افزایش دهند؛ بهویژه در نوجوانان و جوانان که بیشتر تحت تأثیر رسانهها قرار دارند. تماشای مداوم این تصاویر ممکن است منجر به اضطراب مزمن یا اختلالات اضطرابی شود، بنابراین کنترل مصرف اخبار و آموزش مهارتهای مدیریت استرس اهمیت دارد.
عضو هیئت علمی گروه مشاوره دانشگاه اصفهان بیان میکند: کودکان هنگام مواجهه با اخبار جنگ و خشونت بیشتر در معرض ترسهای غیرمنطقی، احساس ناامنی، اضطراب و سردرگمی قرار میگیرند. والدین باید پاسخهایی صادقانه، اما آرام بدهند که واقعیت را بدون ایجاد ترس یا انکار نشان دهند. مثلاً میتوانند توضیح دهند که چه اتفاقاتی افتاده، اما بر اهمیت امنیت خانواده تأکید کنند و اطمینان دهند که مراقبتهایی انجام میشود تا آنها ایمن بمانند.
عسگری اظهار میکند: بهتر است کودکان را کامل از اخبار فضای مجازی دور نگه نداریم، بلکه شیوه ای تدریجی و آگاهانه برای توضیح شرایط به آنها انتخاب کنیم. این کار شامل محدود کردن زمان مصرف اخبار، استفاده از زبان مناسب سن کودک و پاسخگویی به سؤالات آنها با صداقت، اما بدون ایجاد وحشت است تا حس امنیت آنها حفظ شود.
وی میافزاید: نشانههای هشداردهنده PTSD شامل تکرار خاطرات تلخ(بازگشتهای ذهنی)، کابوسها، احساس بیحسی عاطفی، اجتناب از مکانها یا موضوعات مرتبط با حادثه، تحریکپذیری زیاد یا مشکلات خواب است. زمانی باید به روانشناس مراجعه کرد که این علائم بیش از چند هفته ادامه یابد یا شدت آنها زندگی روزمره فرد را مختل کند.
عضو هیئت علمی گروه مشاوره دانشگاه اصفهان برای تقویت تابآوری خانوادهها در شرایط بحرانی خاطرنشان میکند: حفظ ارتباط مؤثر میان اعضا، ایجاد محیط امن و حمایتگر، تمرکز بر فعالیتهای مثبت مانند ورزش یا هنر، آموزش مهارتهای مدیریت استرس مانند تنفس عمیق یا مدیتیشن، کاهش مصرف اخبار منفی و فراهم کردن فرصتهایی برای ابراز احساسات، همچنین اهمیت دادن به نیازهای عاطفی کودکان و بزرگسالان برای کاهش احساس ناامنی و خشم است.
انتهای پیام
