فاطمه‌سادات ناجی در گفت‌وگو با ایسنا و با اشاره به شرایط کشور در این روزها و اهمیت مراقبت‌های روانی سالمندان در شرایط جنگی اظهار کرد: در مواقع جنگ معمولاً تمرکز افکار عمومی بر کودکان و مجروحان است، اما سالمندان یکی از آسیب‌پذیرترین و در عین حال کم‌دیده‌شده‌ترین گروه‌ها هستند. آن‌ها هم از نظر جسمی شکننده‌ترند و هم از نظر روانی بیشتر در معرض اضطراب، سوگ، تشدید حالت‌هایی مانند دمانس(آلزایمر)، افسردگی و فعال شدن تروماهای قدیمی قرار می‌گیرند.

وی افزود: واکنش سالمندان به جنگ همیشه به شکل ترس یا گریه نیست؛ بلکه بسیاری از اوقات به شکل گیجی ناگهانی، بی‌قراری، پرخاشگری، بدخوابی، تشدید فراموشی، بی‌اشتهایی، کناره‌گیری، شکاکیت و حتی علائمی شبیه به برخی بیماری‌های روانپزشکی بروز می‌کند. در واقع، تروماهای جنگ در سالمندان ممکن است به جای اضطراب، با علائمی نظیر تشدید آلزایمر، آشفتگی‌های رفتاری یا افت عملکرد روزانه خود را نشان دهد. در این شرایط ممکن است خانواده‌ها تصور کنند حافظه فرد بدتر شده، در حالی که مغز او در حال واکنش به بحران است.

بازفعال شدن تروماهای قدیمی

این متخصص روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با بیان اینکه یکی از اتفاقات شایع در سالمندان بازفعال شدن تروماهای قدیمی است، ادامه داد: بسیاری از سالمندان ما جنگ هشت‌ساله و بمباران‌ها را تجربه کرده‌اند. بسیاری از آن‌ها ساکن مناطق جنوبی کشور بوده‌اند و تن به مهاجرت‌های اجباری داده‌اند یا عزیزانی را از دست داده‌اند. پیامدهای آن دوران ممکن است در شرایط کنونی دوباره فعال شود؛ یعنی صدای آژیر، انفجار، خاموشی‌ها و اخبار مداوم می‌تواند تروماهای دهه‌های قبل را زنده کند. برای برخی سالمندان، جنگ امروز صرفاً یک بحران جدید نیست، بلکه ماشه‌ای است که خاطرات تروماتیک دفن‌شده را فعال می‌کند.

ناجی در خصوص علائم این وضعیت گفت: فلش‌بک(احساس زنده و شفاف بودن خاطرات گذشته)، کابوس‌های شبانه، حالت گوش‌به‌زنگی، حساسیت به سروصدا، بی‌خوابی، تحریک‌پذیری، عصبانیت، گریه‌های ناگهانی، سکوت و انزوا از جمله علائمی است که ممکن است در این افراد دیده شود.

تشدید علائم در بیماران مبتلا به آلزایمر

وی در ادامه به وضعیت بیماران مبتلا به آلزایمر اشاره کرد و افزود: شرایط جنگی می‌تواند وضعیت این بیماران را وخیم‌تر کند. جنگ باعث برهم خوردن روتین روزانه، اختلال در خواب، ناامنی محیط، خستگی مراقبان، قطع یا مصرف نامنظم داروها و جابه‌جایی‌های ناگهانی می‌شود. تمامی این موارد در بیمار مبتلا به آلزایمر به سردرگمی شدیدتر، پرخاشگری، بی‌قراری، بی‌خوابی و سوءظن می‌انجامد. مغز این بیماران به ثبات، نظم، امنیت و پیش‌بینی‌پذیری نیاز دارد و جنگ دقیقاً همین عناصر را از بین می‌برد. در صورت مشاهده این علائم، مراجعه به روانپزشک الزامی است.

انزوای اجتماعی و فرسودگی مراقبان

این روانپزشک با تأکید بر اینکه جنگ فقط انفجار نیست، خاطرنشان کرد: قطع تماس با فرزندان، از دست دادن همسایه‌ها، تخلیه محل زندگی، ماندن طولانی‌مدت در خانه، ناتوانی در دسترسی به خدمات و ترس از خروج از منزل، منجر به انزوای اجتماعی، افسردگی، ناامیدی و افت سریع‌تر شناختی در سالمندان می‌شود. 

ناجی به اهمیت سلامت مراقبان اشاره کرد و گفت: مراقبان سالمندان نیز در این شرایط درگیر اضطراب، اختلال خواب، کمبود غذا و دارو یا سوگ هستند. افت کیفیت مراقبت و بی‌نظمی در مصرف داروها باعث تشدید علائم رفتاری سالمند و افزایش تعارضات خانوادگی می‌شود، بنابراین در بحران‌ها باید سیستم مراقبتی را نیز مورد بررسی قرار داد.

مهم‌ترین اختلالات روانپزشکی سالمندان در جنگ

وی اختلالات شایع روانپزشکی در این دوران را تشریح کرد و افزود: یکی از این موارد اختلال استرس حاد است که همراه با ترس شدید، لرزش، گیجی، بی‌خوابی، گوش‌به‌زنگی و احساس ناامنی بروز می‌یابد.

این متخصص روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان به اختلال استرس پس از سانحه(PTSD) اشاره کرد که موجب بازفعال شدن تروماهای قدیمی شده و با کابوس، تحریک‌پذیری، بی‌خوابی و واکنش شدید به صداهای کوچک خود را نشان می‌دهد و ادامه داد: ابتلا به افسردگی نیز در این شرایط شایع است که علائم آن شامل سکوت، بی‌اشتهایی، ناامیدی، بی‌انرژی شدن و افزایش افکار مرگ می‌شود؛ علاوه بر این موارد، بروز اضطراب و حملات پنیک با نشانه‌هایی نظیر اضطراب فزاینده، تپش قلب ناگهانی، تنگی نفس و بی‌قراری از دیگر اختلالات مهمی است که سلامت روان سالمندان را در این دوران تهدید می‌کند.

علائم هشداردهنده نیازمند ارزیابی فوری

ناجی گیجی ناگهانی، افت واضح حافظه طی چند ساعت یا چند روز، بی‌خوابی شدید و متوالی، امتناع از مصرف آب و غذا یا دارو، بی‌قراری و پرخاشگری ناگهانی، توهم، بی‌اختیاری ادراری ناگهانی، افت شدید عملکرد(ناتوانی در انجام کارهای شخصی)، صحبت مداوم از مرگ و ناامیدی، خواب‌آلودگی غیرمعمول، کاهش سطح هوشیاری و سقوط مکرر را از علائم هشداردهنده‌ای دانست که نیازمند ارزیابی فوری پزشکی هستند و افزود: نباید هر تغییر رفتاری را صرفاً به عصبی شدن تقلیل داد؛ ممکن است پشت این علائم، عفونت، کم‌آبی بدن، قطع دارو یا بحران‌های قلبی و مغزی نهفته باشد.

محورهای مراقبت روانی و عملی از سالمندان

وی راهکارهای عملی برای مراقبت از سالمندان را در چند محور ارائه داد و گفت: نخستین محور بازگرداندن حس امنیت است که برای این منظور، حضور یک فرد ثابت در کنار سالمند، ارائه توضیحات ساده و دوری از اخبار مداوم و تصاویر خشونت‌بار ضروری است و صحبت با صدای آرام و اطمینان‌بخشی واقعی بسیار موثر است؛ مثلاً گفتن این جمله: «من کنار شما هستم، اگر لازم شد به جای امن می‌رویم، داروها و وسایلتان آماده است». محور دوم حفظ روتین روزانه از طریق مشخص بودن زمان غذا، دارو و خواب، کنار زدن پرده‌ها برای تابش نور خورشید، تحرک مختصر و انجام اموری مانند نماز یا ذکر است که به فرد آرامش می‌دهد، همچنین در دسترس بودن عینک، سمعک و دندان مصنوعی نیز نوعی مداخله درمانی برای مغز سالمند است. 

این متخصص روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان ادامه داد راهکار دیگر کاهش بار حسی با اقداماتی نظیر خاموش کردن تلویزیون و پرهیز از اخبار ۲۴ ساعته، دوری از جمعیت شلوغ و تنش‌زا، تنظیم نور محیط و کاهش سروصدا است. 

ناجی در خصوص مدیریت داروها نیز بر داشتن لیست داروها و ذخیره چندروزه آن‌ها تأکید کرد و یادآور شد: قطع ناگهانی داروهای روانپزشکی بسیار خطرناک است و داروها باید در کیف بحران قرار گیرند. در نتیجه موضوع حمایت عاطفی به جای بازجویی مطرح می‌شود که نیازمند پرهیز از پرسش‌های مداوم درباره احساسات یا دلایل گریه است؛ در این راستا، حضور آرام، تماس چشمی، گرفتن دست سالمند و گفتن جملاتی نظیر «می‌فهمم سخت است، تنها نیستی، با هم از این لحظه عبور می‌کنیم» بهترین حمایت محسوب می‌شود.

اشتباهات رایج خانواده‌ها

وی به اشتباهات رایج اشاره کرد و گفت: گفتن جمله «چیزی نشده» هنگام شنیدن صدای انفجار، قرار دادن مداوم سالمند در معرض اخبار تلویزیون یا فضای مجازی، تلقی کردن گیجی سالمند به‌عنوان لجبازی، قطع داروها به دلیل ترس یا کمبود، از اشتباهات بزرگ است، همچنین هنگام جابه‌جایی، حتماً باید وسایل و افراد آشنا همراه سالمند باشند. موضوع کم‌آبی و سوءتغذیه باید جدی گرفته شود و باید بدانیم همه بی‌قراری‌ها نیاز به داروی آرام‌بخش ندارند؛ گاهی آب، خواب، هوای کافی، عینک، سمعک یا یک چهره آشنا مشکل را حل می‌کند.

این متخصص روانپزشکی در پایان ابراز امیدواری کرد: امیدوارم همه ما بتوانیم به سلامت این دوران را پشت سر بگذاریم و بهترین‌ها برای ایران و مردم سرزمینم اتفاق بیفتد.

انتهای پیام