سال‌ها پیش، صدای بازی کودکان در کوچه‌ها، شلوغی خانه‌های پرجمعیت و جمع‌های خانوادگیِ گرم، بخشی جدانشدنی از زندگی ایرانی‌ها بود، خانه‌هایی که در آن، امید با تولد هر کودک جان می‌گرفت و آینده در چشم‌های معصوم فرزندان معنا پیدا می‌کرد، اما امروز، در میان سرعت بی‌رحم زندگی مدرن، فشارهای اقتصادی، اضطراب آینده و تغییر سبک زیستن، آرام‌آرام صدای کودکان کمتر شده و گویی جامعه بی‌آنکه متوجه باشد، در حال عادت کردن به سکوتی است که از کاهش فرزندآوری و کوچک شدن خانواده‌ها به وجود آمده است.

دیگر بسیاری از زوج‌های جوان، فرزندآوری را نه یک اتفاق شیرین، بلکه تصمیمی دشوار و پرهزینه می‌بینند؛ تصمیمی که زیر سایه گرانی، نبود امنیت شغلی، هزینه‌های سنگین آموزش، درمان و مسکن، هر روز سخت‌تر از قبل می‌شود.

ترس از آینده، جای اشتیاق به پدر و مادر شدن را گرفته و همین نگرانی‌ها سبب شده است خانواده‌های چندفرزندی، کم‌کم به خاطره‌ای دور تبدیل شوند و امروز «تک‌فرزندی» برای بسیاری از خانواده‌ها نه از روی علاقه، بلکه از سر اجبار و نگرانی انتخاب می‌شود؛ انتخابی که شاید در ظاهر ساده به نظر برسد، اما در سال‌های آینده، تبعات عمیق اجتماعی، فرهنگی و حتی روانی خود را نشان خواهد داد.

کودکانی که در دنیای تک‌فرزندی رشد می‌کنند، هرچند ممکن است امکانات بیشتری داشته باشند، اما در بسیاری از مواقع با تنهایی، ضعف در مهارت‌های اجتماعی و فاصله عاطفی بیشتری روبه‌رو می‌شوند، همچنین از سوی دیگر، جامعه نیز آرام‌ آرام از شور و تحرک نسل جوان خالی می‌شود، نسلی که موتور حرکت اقتصاد، تولید، فرهنگ و پویایی اجتماعی است.

کاهش نرخ موالید، امروز دیگر فقط یک هشدار جمعیتی نیست؛ زنگ خطری است که آینده بازار کار، نظام بازنشستگی، تولید، امنیت اجتماعی و حتی اقتدار کشور را تهدید می‌کند.

در این میان، پدیده‌ای دیگر نیز در حال پررنگ‌تر شدن است، در برخی خانه‌ها، جای خالی فرزند با حضور حیوانات خانگی پر می‌شود و حیواناتی که گاهی همانند یک فرزند با آن‌ها رفتار می‌شود، برایشان جشن تولد گرفته می‌شود، لباس خریداری می‌شود و بخشی از مهم‌ترین وابستگی‌های احساسی خانواده را شکل می‌دهند؛ اگرچه نگهداری حیوانات خانگی در ذات خود موضوعی نکوهیده نیست و می‌تواند ریشه در نیاز انسان به همدمی و محبت داشته باشد، اما وقتی این پدیده به جایگزینی برای فرزند و خانواده تبدیل می‌شود، باید آن را نشانه‌ای از تغییرات عمیق فرهنگی و عاطفی در جامعه دانست، تغییری که بی‌تردید تنها حاصل انتخاب فردی نیست، بلکه محصول شرایط اقتصادی، اجتماعی و سبک زندگی امروز است.

کارشناسان حوزه جمعیت سال‌هاست هشدار می‌دهند که جامعه ایران با شتابی نگران‌کننده به سمت سالمندی حرکت می‌کند، مسیری که اگر کنترل نشود، در دهه‌های آینده کشور را با چالش‌های بزرگی روبه‌رو خواهد کرد.

جامعه پیر، جامعه‌ای است که نیروی کار جوان کمتری دارد، هزینه‌های درمان و نگهداری سالمندان در آن افزایش پیدا کرده و نشاط اجتماعی کاهش پیدا می‌کند و بار سنگین اقتصاد بر دوش نسل اندکی از جوانان باقی می‌ماند. این در حالی است که بسیاری از جوانان هنوز ساده‌ترین زیرساخت‌های لازم برای تشکیل خانواده و فرزندآوری را در اختیار ندارند و حمایت‌های موجود نیز فاصله زیادی با واقعیت زندگی مردم دارد.

به‌نظر می‌رسد اجرای طرح جوانی جمعیت که تبلیغات گسترده‌ای نیز برای آن صورت گرفت، نتوانست به درستی اهداف خود را محقق کند و مسیر بحران سالمندی جمعیت و کاهش نرخ فرزندآوری را کندتر از قبل کند.

روز ملی جمعیت، فقط یک مناسبت تقویمی یا مجموعه‌ای از آمار و هشدارها نیست، بلکه فرصتی است برای اندیشیدن به آینده‌ای که آرام و بی‌صدا در حال تغییر است. آینده‌ای که در آن، اگر امروز برای تقویت امید، امنیت اقتصادی، حمایت از خانواده و فرهنگ‌سازی درست اقدامی نشود، شاید فردا جامعه‌ای داشته باشیم که بیش از هر چیز، از نبود نسل جوان و کم‌رنگ شدن مفهوم خانواده آسیب ببیند، شاید وقت آن رسیده باشد که مسئله جمعیت را نه صرفاً یک شعار، بلکه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های آینده کشور جدی‌تر ببینیم؛ پیش از آنکه سکوت خانه‌ها، به سکوت تدریجی جامعه تبدیل شود.

کاهش نرخ باروری در چهارمحال و بختیاری

علی‌ضامن صالحی‌فرد، رئیس دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد در خصوص مقوله جمعیت، اظهار کرد: مجلس قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت را در سال ۱۴۰۰ تصویب کرد، این قانون ۷۱ ماده دارد، بنابراین وظیفه این مجموعه در رابطه با جوانی جمعیت بسیار بیش‌تر از گذشته است، زیرا آمار جمعیت‌ جوان نسبت به گذشته روند کاهشی دارد.

وی بیان کرد: طی سال ۱۳۹۴، در چهارمحال و بختیاری تعداد موالید زنده به ۲۱ هزار و ۸۴۶ نفر رسید به‌ طوری‌که میزان باروری کلی‌(TFR) در استان طی همان سال، ۲.۱۹ بود، اما در پایان سال ۱۴۰۴ میزان TFR به عدد ۱.۷۷ رسیده است که این عدد همچنان از میانگین کشوری که ۱.۶ است حدود ۰.۱ بالاتر است.

صالحی‌فرد ادامه داد: تلاش مسئولان مربوط در محور جوانی جمعیت این است که میزان TFR را به ۲.۵ برسانیم به‌ طوری‌که پیش‌بینی می‌شود اگر TFR به ۲.۴ برسد، در سال ۱۴۸۰ جمعیت کشور به ۱۰۴ میلیون خواهد رسید، همچنین اگر میزان TFR به ۱.۹ برسد، در سال ۱۴۸۰ جمعیت کشور به ۶۸ میلیون نفر خواهد رسید، درنتیجه بسیار حائز اهمیت است که میزان کلی باروری را با کمک افراد جامعه افزایش دهیم تا طی سال‌های آینده جمعیتی ایده‌آل در کشور وجود داشته باشد.

به گفته وی، درحال حاضر شهرستان‌های خانمیرزا، فلارد و کوهرنگ میزان TFR بالاتری نسبت به سایر شهرستان‌های چهارمحال و بختیاری دارند.

مشکل اصلی در کاهش جمعیت مسئله فرهنگی است

حجت‌الاسلام والمسلمین باقر مختاری، عضو هیات علمی گروه معارف دانشگاه شهرکرد در خصوص مقوله جمعیت و اهمیت آن در جامعه و دین مبین اسلام، اظهار کرد: مسئله جمعیت و رشد جامعه، یکی از مسائل اساسی در هر کشوری محسوب می‌شود، در دنیای امروز علم و تکنولوژی حرف اول را می‌زند، اما جوامع مختلف به این نتیجه رسیده‌اند که در کنار تکنولوژی، اقتصاد و سایر موضوعات حائز اهمیت، نیروی انسانی یک مسئله حیاتی محسوب می‌شود و بدون نیروی انسانی، هیچ کشوری نمی‌تواند در آینده جهان حرفی برای گفتن داشته باشد.

وی افزود: نیروی انسانی یک فاکتور مهم در هر کشور است، رشد جمعیت در ایران در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی مناسب بود، اما متاسفانه به دلیل اجرای طرح‌های کنترل جمعیت، رشد کاهش پیدا کرد و امروز رتبه اول کاهش جمعیت به این کشور تعلق دارد، در گذشته به‌طور متوسط به ازای هر مادر ۶ فرزند متولد می‌شد، اکنون این عدد به ۱.۶ فرزند به ازای هر مادر رسیده است، یعنی حتی به نرخ جایگزینی نیز نرسیده‌ایم و این مسئله مشکلات جدی برای کشور ایجاد می‌کند.

مختاری با بیان اینکه در سال‌های آینده با معضل سالمندی جمعیت در ایران و یا چاله جمعیتی مواجه می‌شویم، گفت: برای بیرون آمدن از این چاله جمعیتی نیازمند یک قرن زمان هستیم، پیری جمعیت به این معناست که نیروی کار خود را از دست می‌دهیم و با یک جمعیت مصرف‌کننده مواجه می‌شویم، همچنین با ورشکستگی شرکت‌های بیمه‌گر مواجه خواهیم شد.

این استاد حوزه و دانشگاه با تاکید بر اینکه بسیاری از کشورها در حوزه جمعیت برنامه‌های بسیاری را در دستور کار قرار داده‌اند، بیان کرد: امروزه بسیاری از افراد موضوع اقتصاد را عامل اصلی کاهش فرزندآوری بیان می‌کنند، به همین دلیل بیش‌تر برنامه‌ریزی‌ها و طرح‌های مرتبط با افزایش جمعیت حول محور برنامه‌های اقتصادی شکل گرفته است، اما طبق آمارهای ارائه شده اقتصاد مسئله اصلی در کاهش نرخ فرزندآوری نیست.

وی عنوان کرد: در سال‌های اخیر با یکسری اقدامات توانسته‌ایم نرخ کاهش جمعیت را کند کنیم، اما موثر نبود، باید گفت مشکل اصلی در کاهش جمعیت و نرخ موالید مسئله فرهنگی است، بنابراین باید برنامه‌ریزی‌ها در حوزه جمعیت به مسائل فرهنگی متمرکز شود.

مختاری با اشاره به آموزه‌های دینی در حوزه فرزندآوری و مقوله جمعیت، گفت: طبق تاکیدات و آموزه‌های دینی، فرزندآوری مایه رزق و برکت است، اگر بر موضوعات فرهنگی در حوزه جمعیت متمرکز شویم، شاید بتوانیم از این بحران عبور کنیم، در دورانی مادر شدن در جامعه، یک ارزش محسوب می‌شد، اما فضایی در جامعه ایجاد شد که مادر شدن امروزه مانعی برای تحصیل و اشتغال محسوب می‌شود و مادر شدن را یک ارزش نمی‌دانند.

این عضو هیات علمی گروه معارف دانشگاه شهرکرد افزود: امروز اگر به یک خانم بگویند که وظیفه شما مادری است و باید حدود ۶ فرزند به دنیا بیاورید، این موضوع مورد تمسخر قرار می‌گیرد، باید این نگاه‌ها تغییر کند، در برخی کشورها به مقوله جمعیت به‌عنوان یک ابزار قدرت نگاه می‌کنند، در حالیکه در ایران چنین دیدگاهی در بین عموم وجود ندارد.

وی در ادامه با بیان اینکه موضوعاتی مانند تک فرزندی و دو فرزندی جامعه را در آینده با چالش‌های جدی مواجه می‌کند، خاطرنشان کرد: امروز رسانه‌ها، به‌ویژه صدا و سیما کار جدی در این زمینه انجام نداده‌ است، در طرح کنترل جمعیت در اواخر دهه شصت، شاهد بودیم شعار «فرزند کمتر، زندگی بهتر» با استفاده از تمامی ظرفیت‌ها تبلیغ شد، اما در حوزه افزایش جمعیت نتوانسته‌ایم یک شعار تاثیرگذار طراحی و جا بیاندازیم، هنوز خانواده استاندارد یک خانواده چهار نفره معرفی می‌شود، هنوز یک فیلم سینمایی یا سریال تاثیرگذار برای افزایش جمعیت تولید نشده است و در صدا و سیما شاهدیم که خانواده‌های پرجمعیت را به‌عنوان خانواده‌های نیازمند و دارای تحصیلات پایین معرفی می‌کنند و این مسئله به صورت نامحسوس القا می‌شود.

مختاری بیان کرد: تصویب برخی موضوعات مانند قانون حمایت از مادران شاغل جای تقدیر دارد، اما همین قانون نیز به خوبی اجرا نشد، شاهدیم در شرکت‌های خصوصی و نهادهای دولتی، از استخدام بانوان متاهل و دارای فرزند امتناع می‌کنند.

این استاد حوزه و دانشگاه با انتقاد از بالا رفتن سن ازدواج و تاثیر آن در کاهش جمعیت، خاطرنشان کرد: با افزایش سن ازدواج، سن مناسب فرزندآوری نیز از دست می‌رود، همچنین صبر و حوصله برای نگهداری از فرزند در سن بالا نیز کاهش پیدا می‌کند، بنابراین این مسئله در کاهش جمعیت تاثیر دارد، همچنین افزایش طلاق در کاهش جمعیت تاثیر دارد و باید با اقدامات پیشگیرانه مانند مشاوره و ... طلاق را کاهش دهیم، البته باید موضوعات اقتصادی را در نظر گرفت.

وی با بیان اینکه عموما خانواده‌های دارای وضعیت اقتصادی خوب، تمایل چندانی به فرزندآوری ندارند، یادآور شد: باید در تغییر نگرش خانواده‌ها در حوزه فرزندآوری گام برداریم.

مختاری با اشاره به چالش نگهداری از حیوانات خانگی و جایگزین کردن آن به‌عنوان فرزند، خاطرنشان کرد: این چالش نیز به‌علت فرهنگ وارداتی در کشور ایجاد شده است، امروز به‌علت اینکه فرزندآوری یک ارزش محسوب نمی‌شود و این مسئله به ضد ارزش تبدیل شده است، بنابراین برای اینکه به نیاز عاطفی پاسخ دهد، به سمت نگهداری از حیوانات خانگی می‌روند، سلبریتی‌ها و رسانه نیز در این حوزه تاثیرگذار بود.

این عضو هیات علمی گروه معارف دانشگاه شهرکرد خاطرنشان کرد: یک حساب سرانگشتی نشان می‌دهد نگهداری از حیوانات خانگی هزینه بالاتری نسبت به فرزند دارد، همچنین عمر حیوانات خانگی کوتاه است و باعث می‌شود پس از مرگ حیوان، دچار ضربه عاطفی شود، باید مباحث فرهنگی در موضوع جمعیت و فرزندآوری مورد توجه جدی قرار بگیرد.

پرداخت مستمری به خانواده‌های دارای فرزند چندقلو

معصومه محمدی، مدیرکل بهزیستی چهارمحال و بختیاری در گفت‌وگو با ایسنا در خصوص حمایت‌های دولت در حوزه فرزندآوری و اقدامات صورت گرفته در این حوزه، اظهار کرد: سازمان بهزیستی حمایت از خانواده‌های دارای فرزند چند قلو را در دستور کار قرار دارد.

وی با بیان اینکه پرداخت مستمری به خانواده‌های داری فرزند دوقلو و چند قلو در حال انجام است، گفت: برای مثال به خانواده‌های دارای دارای فرزند دو قلو حدود پنج میلیون و ۳۰۰ هزار تومان مستمری پرداخت می‌شود، به تعداد افزایش تعداد فرزندان و دهک‌بندی مبلغ مستمری نیز افزایش پیدا می‌کند.

محمدی بیان کرد: در حال حاضر تعداد خانوارهای دارای فرزند دوقلو، در استان ۷۹۹ خانوار و تعداد خانوارهای دارای فرزند سه قلو و بالاتر ۶۸ خانوار است که خدمات مستمری به آنان ارائه می‌شود، علاوه بر خدمات مستمری، کمک هزینه مراقب یا پرستار نیز در نظر گرفته شده است، همچنین برای این خانواده معرفی‌نامه برای دریافت شیرخشک صادر می‌شود.

مدیرکل بهزیستی چهارمحال و بختیاری یادآور شد: پرداخت تسهیلات اشتغال برای والدین دارای فرزند چندقلو که دارای مشکل اشتغال نیز هستند در دستور کار قرار دارد، در حوزه تامین مسکن نیز تسهیلاتی در نظر گرفته شده است.

وی در خصوص پرداخت هزینه درمان به خانواده‌های دارای فرزند چند قلو، خاطرنشان کرد: این هزینه به خانوارهایی که فرزند آنان دارای بیماری باشد، پرداخت می‌شود، این حمایت‌ها در راستای اجرای طرح جوانی جمعیت صورت می‌گیرد.

انتهای پیام