اکبر حدادمشهدریزه در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به قدمت و فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی، پژوهشکده زیست فناوری دانشگاه فردوسی‌مشهد، اظهار کرد: پژوهشکده زیست‌فناوری دانشگاه فردوسی مشهد فعالیت رسمی خود را در سال ۱۳۸۶ آغاز کرد. این پژوهشکده با وجود قدمتی حدود ۱۸ سال، مسیر رشد موفقی را پشت سر گذاشته است؛ به‌طوری که در سال ۱۳۹۷ موفق به اخذ مجوزهای اصولی و به تدریج مجوز قطعی فعالیت خود شد.

وی با بیان اینکه علم زیست‌شناسی همچون گنجینه‌ای بی‌پایان است که بهره‌برداری از ثروت‌های نهفته در آن، نیازمند یافتن راه نفوذ و ابزاری کارآمد به نام «زیست‌فناوری» است، افزود: اهمیت بنیادین این رشته در «فناوری بهره‌برداری» نهفته است؛ به‌طوری که امروزه زیست‌فناوری در تمامی حوزه‌های راهبردی از جمله سلامت، محیط‌زیست، کشاورزی و صنایع مختلف جایگاهی کلیدی و غیرقابل ‌انکار دارد. تجربه جهانی پاندمی کووید-۱۹ در سال ۲۰۱۹ به خوبی نشان داد که در لحظات بحرانی، این متخصصان زیست‌فناوری بودند که در خط مقدم ایستادند و خوشبختانه در کشور ما نیز گام‌های بلندی در این عرصه برداشته شد. امروزه در هر مقوله‌ای، از تحقق امنیت غذایی و اصلاح محصولات استراتژیک مانند برنج گرفته تا مدیریت آلودگی‌های محیطی، ناگزیر به تکیه بر توانمندی‌های زیست‌فناوری هستیم؛ چراکه این دانش نوین، تنها مسیر عبور از چالش‌های پیچیده دنیای امروز و تضمین‌کننده توسعه پایدار است.

حدادمشهدریزه با اشاره به اینکه ماهیت زیست‌فناوری به عنوان یک رشته میان‌رشته‌ای، به عنوان حلقه اتصال میان علوم پایه، مهندسی و دامپزشکی عمل کند، تصریح کرد: اگرچه متخصصان مهندسی ژنتیک توانایی شناسایی باکتری‌ها و تولید آنزیم‌های کاربردی برای صنایع نساجی یا شوینده را دارند، اما بهینه‌سازی فرآیند در مقیاس‌های بزرگ، نیازمند همکاری نزدیک با گروه‌های مهندسی است. این نگاه شبکه‌ای و هم‌افزا، زیربنای اصلی فعالیت‌های پژوهشکده زیست‌فناوری است.

پژوهشکده زیست‌فناوری یک نهاد پژوهشی تقاضامحور است

رئیس پژوهشکده فناوری زیستی با بیان اینکه پژوهشکده زیست‌فناوری دانشگاه فردوسی مشهد به عنوان یک نهاد پژوهشی تقاضامحور، ساختاری نوین و پویا را برای تبدیل دانش به فناوری‌های کاربردی پی‌ریزی کرده است، خاطرنشان کرد: این پژوهشکده با بهره‌گیری از توان علمی چهار عضو هیئت علمی مستقیم و شبکه‌ای گسترده متشکل از حدود ۴۰ عضو هیئت علمی وابسته از دانشکده‌های علوم، دامپزشکی و کشاورزی، توانسته است میان ماموریت‌های آموزشی در دانشکده‌ها و اهداف کلان فناورانه در پژوهشکده پیوندی استراتژیک برقرار کند. در ساختار جدید مصوب که احکام مدیریتی آن در مهرماه سال جاری ابلاغ شده، چهار گروه تخصصی شامل زیست‌فناوری سلامت، فناوری صنعتی، زیست‌فناوری محیطی و زیست‌فناوری امنیت غذایی فعالیت‌های خود را به‌صورت میان‌رشته‌ای آغاز کرده‌اند.

وی ادامه داد: این هم‌افزایی به متخصصان اجازه می‌دهد تا فراتر از وظایف آموزشی، ماموریت‌های کلیدی‌تری را در مسیر تجاری‌سازی دنبال کنند که در این راه، همکاری با معاونت علمی ریاست‌جمهوری، پارک‌های علم و فناوری و جهاد دانشگاهی بستر لازم را فراهم آورده است. در طراحی این ساختار، تمامی ارکان لازم برای تعامل با صنعت و جامعه، از جمله بهره‌مندی از ظرفیت‌های اعتبار مالیاتی، مسئولیت اجتماعی صنایع و ارتباط با نهادهای بالادستی از طریق شورای راهبردی پیش‌بینی شده است تا از طریق حمایت از واحدهای توسعه و شرکت‌های فناور، مسیر تبدیل دانش تخصصی به ثروت ملی با شتاب بیشتری طی شود.

رئیس پژوهشکده فناوری زیستی با اشاره به اینکه پژوهشکده زیست‌فناوری دانشگاه فردوسی مشهد اکنون از مرحله پژوهش‌های صرفا نظری عبور کرده و با موفقیت به لایه عملیاتی تولید فناوری وارد شده است، اضافه کرد: در حال حاضر، مجموعه‌ای از محصولات استراتژیک را در سطوح آمادگی فناوری بالا در اختیار داریم که نشان‌دهنده بلوغ فنی دستاوردهای ما است. وجود محصولات در سطح TRL ۷ به این معناست که ما توانسته‌ایم نمونه‌های اولیه را در محیط‌های واقعی عملیاتی کنیم و اکنون در آستانه ورود به بازارهای صنعتی و تجاری هستیم لذا پژوهشکده در حال حاضر آمادگی کامل دارد تا از طریق واحد توسعه شرکت‌های فناور و تعامل با صنایع بزرگ پتروشیمی، معدنی و سلامت، این دستاوردهای ارزشمند را به قراردادهای صنعتی و خطوط تولید انبوه متصل کند. هدف نهایی ما این است که با بهره‌گیری از ظرفیت‌های قانونی جدید، این محصولات سطح بالا را به عنوان سهم کلیدی استان خراسان در اقتصاد دانش‌بنیان کشور تثبیت کنیم.

شناسایی نیازهای واقعی صنعت و ترجمه آن به زبان دانشگاهی

وی با اشاره به اینکه در اکوسیستم فناوری کشور، نهادهای متولی متعددی همچون ستادهای توسعه زیست‌فناوری و گیاهان دارویی در معاونت علمی حضور دارند، بیان کرد: حلقه‌ مفقوده در این میان، چگونگی برقراری یک ارتباط ماهوی و پایدار میان صنعت و ساختار پژوهشی دانشگاه است. واقعیت این است که برای عبور از بن‌بست‌های فعلی، ما نیازمند تدوین یک نظام مسائل دقیق هستیم که بر اساس آن، نیازهای واقعی صنعت شناسایی و به زبان دانشگاهی ترجمه شود.

رئیس پژوهشکده فناوری زیستی اضافه کرد: امروزه بسیاری از صنایع، مانند صنایع شوینده یا داروسازی، علی‌رغم تولید محصولات فعلی، همچنان در تامین نهاده‌های استراتژیک نظیر آنزیم‌ها یا داروهای خاص، وابستگی بالایی به واردات دارند. چالش اصلی اینجا است که صنعت باید احساس نیاز کند و بپذیرد که برای بقا در بازار رقابتی ۵ سال آینده، نمی‌تواند تنها به روش‌های سنتی اکتفا کند. اینجاست که ضرورت فرهنگ‌سازی و نقش رسانه‌ها در آگاه‌سازی صنایع آشکار می‌شود. صنعت هوشیار باید بداند که محصولات امروزی ممکن است در آینده نزدیک پاسخگوی نیاز بازار نباشند و برای تحقیق و توسعه و جایگزینی محصولات نوین، راهی جز اعتماد به ظرفیت‌های داخلی و دانشگاهی ندارد.

اعتبار مالیاتی ابزاری قدرتمند برای تشویق صنایع به سرمایه‌گذاری در پژوهش است

وی با اشاره به اعتبار مالیاتی به منظور تشویق صنایع به سرمایه‌گذاری، بیان کرد: در این مسیر، ظرفیت‌های قانونی بی‌نظیری همچون ماده ۱۳ قانون جهش تولید دانش‌بنیان و موضوع اعتبار مالیاتی، ابزارهای قدرتمندی هستند که دولت برای تشویق صنایع به سرمایه‌گذاری در پژوهش فراهم کرده است. رویکرد ما در پژوهشکده زیست‌فناوری، استفاده از این اسناد بالادستی و ظرفیت‌های قانونی برای ارتقای بهره‌وری صنایع است. ما آمادگی داریم تا با پذیرش ماموریت‌های صنعتی، نه تنها به حل مشکلات فعلی خطوط تولید بپردازیم، بلکه با نگاهی آینده‌پژوهانه، صنایع را در رقابت‌های بین‌المللی تجهیز کنیم.

نفوذ اندک واحدهای تحقیق و توسعه در بدنه صنایع؛ از چالش‌های بنیادین در مسیر توسعه فناوری کشور

رئیس پژوهشکده فناوری زیستی با اشاره به اینکه یکی از چالش‌های بنیادین در مسیر توسعه فناوری کشور، نفوذ اندکِ واحدهای تحقیق و توسعه در بدنه صنایع است، گفت: ریشه این مسئله، بیش از آنکه ناشی از عدم تمایل صاحبان صنایع باشد، در عدم آگاهی دقیق از توانمندی‌های دانشگاهی و منافع حاصل از نوآوری نهفته است. واقعیت این است که صاحبان صنایع، به عنوان ذینفعان بخش خصوصی، همواره مشتاق رشد و ارتقای مجموعه‌های خود هستند اما زمانی که آگاهی‌رسانی دقیق و ارتباط موثری شکل نگیرد، این پتانسیل عظیم به فعلیت نمی‌رسد.  اگرچه در یک ساختار ایده‌آل، صنایع باید برای حل مسائل خود به درگاه پژوهشکده زیست‌فناوری دانشگاه فردوسی مشهد مراجعه کنند، اما تا زمانی که فرآیند آگاه‌سازی و فرهنگ‌سازی تکمیل نشود، این اتفاق به‌صورت خودجوش رخ نخواهد داد. این خلأ ارتباطی باعث شده است که ظرفیت‌های نخبگانی ما و نیازهای عملیاتی صنعت، همچون دو جزیره جدا از هم باقی بمانند.

حدادمشهدریزه با بیان اینکه تامین سرمایه در سطوح بالای آمادگی فناوری یکی از پیچیده‌ترین گلوگاه‌های مراکز پژوهشی است، افزود: جایی که عبور از مرحله آزمایشگاهی به صنعتی، نیازمند جسارت در پذیرش ریسک و فراتر رفتن از محدودیت‌های بروکراسی اداری است. اگرچه مسیرهای متنوعی برای تامین منابع وجود دارد، اما پیوند میان این منابع و بدنه دانشگاهی اغلب با موانع ساختاری روبرو است. پژوهشکده زیست‌فناوری برای رفع این چالش، اقدام به تشکیل کمیته مشاوران متشکل از بزرگان و خبرگان این حوزه کرده است تا با ایجاد شفافیت و معرفی دقیق ظرفیت‌ها، اعتماد سرمایه‌گذاران بخش خصوصی را جلب کند. واقعیت این است که بخش خصوصی با نگاهی هوشمندانه و مبتنی بر بازگشت سرمایه عمل می‌کند و جذب این منابع، مستلزم ارتقای استانداردهای تعاملی در دانشگاه است. علاوه بر مسائل مالی، چالش بنیادین دیگری به نام عدم ثبات مدیریتی در نهادهای دولتی و علمی خودنمایی می‌کند. مقایسه میان بخش خصوصی موفق با مجموعه‌های دانشگاهی، تفاوت معناداری را در تداوم نگاه راهبردی نشان می‌دهد. از این رو، ماموریت اصلی ما در پژوهشکده زیست‌فناوری، ریل‌گذاری صحیح و ایجاد ساختارهای پایداری است که با تغییر افراد آسیب نبیند.

وی با اشاره به اهمیت نوآوری در پژوهش، گفت: واقعیت دنیای نوآوری نشان می‌دهد که اگرچه نرخ موفقیت نهایی پروژه‌ها پایین(حدود ۲ تا ۵ درصد) است، اما بازدهی استراتژیک و اقتصادی همین اقلیت موفق، نه‌تنها هزینه‌های سایر طرح‌ها را پوشش می‌دهد، بلکه محرک اصلی اشتغال‌زایی و ثروت‌آفرینی ملی است. چالش اساسی امروز، غلبه بر نگاه سنتی و بروکراسی‌های بازدارنده‌ای است که با ابزارهایی نظیر انسداد حساب و فشارهای حقوقی، راه تنفس را بر هسته‌های فناور می‌بندند. برای دستیابی به امنیت پایدار در حوزه‌های حیاتی نظیر غذا، دارو و صنعت، باید بپذیریم که هزینه در پژوهش یک «ریخت‌وپاش» نیست، بلکه یک سرمایه‌گذاری استراتژیک است.

پیچیدگی فرآیندهای اخذ مجوز؛ بزرگترین چالش در مسیر تجاری‌سازی

حدادمشهدریزه اضافه کرد: یکی از بزرگترین چالش در مسیر تجاری‌سازی دستاوردهای علمی، پیچیدگی‌های اداری و فرآیندهای فرسایشی اخذ مجوز است که اغلب با تخصص و روحیات پژوهشگران تراز اول سازگاری ندارد. از این رو، ضرورت وجود ساختارهای تسهیل‌گر برای هموار کردن این مسیرِ ناهموار، بیش از پیش احساس می‌شود.

وی با بیان اینکه در مسیر دستیابی به دستاوردهای بزرگ، ما با سه مفهوم فناوری، نوآوری و خلاقیت رو به‌رو هستیم، تصریح کرد: فناوری در واقع همان دانش فنی و ابزاری است که به ما می‌گوید چگونه محصولی را تولید کنیم. اما هنر واقعی زمانی است که بتوانیم با نگاهی خلاقانه، این فنون را به شکلی نوین با هم ترکیب کنیم تا به نوآوری دست یابیم. خلاقیت و نوآوری تنها به تولید محصول محدود نمی‌شوند، بلکه حتی در طراحی مدل‌های اقتصادی برای رعایت منافع تمامی ذینفعان و کنشگران نیز به این دو عنصر حیاتی نیاز داریم. نکته کلیدی آنجا است که نوآوری اصیل، بر شانه‌های فناوری استوار است؛ تا زمانی که بر فن و دانش پایه مسلط نباشیم، نمی‌توانیم ادعای نوآوری داشته باشیم. فردی می‌تواند نوآورتر باشد که ابزار و فناوری را عمیق‌تر شناخته باشد. ما در پژوهشکده زیست‌فناوری دانشگاه فردوسی مشهد، با تکیه بر همین نگاه، به دنبال آن هستیم که با تلفیق دانش فنی و نبوغ جوانان ایرانی، محصولاتی تولید کنیم که نه‌تنها از نظر کیفی برتر باشند، بلکه با کاهش هزینه‌ها و بهینه‌سازی فرآیندها، در بازار رقابتی نیز پیروز شوند.

زیست‌فناوری، علمی پیشرفته و به‌غایت هزینه‌بر است

حدادمشهدریزه با اشاره به اینکه زیست‌فناوری، علمی پیشرفته و به‌غایت هزینه‌بر است، اظهار کرد: تکیه صرف بر منابع محدود دولتی، پاسخگوی نیازهای شتابان این حوزه نخواهد بود. هزینه‌های گزاف تامین رده‌های سلولی، محیط‌های کشت و تجهیزات آزمایشگاهی، بسیار فراتر از بودجه‌های پژوهشی مرسوم است. از این رو، پژوهشکده زیست‌فناوری دانشگاه فردوسی مشهد در حال ریل‌گذاری برای گذار از بودجه‌های پژوهشی به بودجه‌های تحقیق و توسعه است. نگاه ما فراتر از پروژه‌های مقطعی است؛ ما به دنبال بهره‌گیری از ظرفیت‌های پایداری همچون اعتبار مالیاتی، مسئولیت اجتماعی صنایع و مشارکت خیرین حوزه فناوری هستیم تا چرخ توسعه علمی متوقف نشود.

وی با بیان اینکه نگاه مدیریتی ما در ارائه خدمات، مبتنی بر عدالت آموزشی و حمایت از نخبگان است، اظهار کرد: معتقدیم خدمات تخصصی به جامعه و صنعت باید با تعرفه‌های تجاری ارائه شود، اما خدمات به دانشجویان و اساتید خودمان باید با کمترین هزینه و حتی رایگان باشد تا بستر رشد علمی کشور آسیب نبیند.

رئیس پژوهشکده فناوری زیستی با اشاره به اینکه این پژوهشکده هم‌اکنون صاحب تجهیزات پیشرفته‌ای است که با درایت پیشکسوتان و از محل منابع ملی فراهم شده است، بیان کرد: امروز این زیرساخت‌ها در خدمت تحقیقات تراز اول و آموزش دانشجویان نخبه قرار دارد اما برای حفظ پویایی و پاسخگویی به نیازهای روز صنعت، نیازمند نوسازی و تکمیل زنجیره فناوری هستیم.

وی با بیان اینکه خوشبختانه اعضای هیئت علمی پژوهشکده، چهره‌هایی در تراز بین‌المللی هستند که تعاملات مستمری با مراکز علمی جهان دارند، افزود: نمونه بارز این پویایی، نشست‌های ویدیوکنفرانسی اخیر با دانشمندان برجسته دنیا و تعریف پروژه‌های مشترک است که با جدیت دنبال می‌شود. در حال حاضر، ما بر چهار مسئله کلیدی و اولویت‌دار تمرکز کرده‌ایم از جمله سلامت که در داروهای ضدسرطان فعالیت داریم، در حوزه صنعت فعالیت بر بومی‌سازی آنزیم‌های دام و طیور، کوکتل‌های آنزیمی و همچنین تاسیس آزمایشگاه ملی توسعه که در دستور کار گروه‌های پژوهشی قرار گرفته است.

حدادمشهدریزه با بیان اینکه زیست‌فناوری مدرن امروز فراتر از یک تخصص واحد، به عرصه‌ای پهناور تبدیل شده است، گفت: پیشرفته‌ترین تجهیزات پزشکی و تحلیل‌های سلولی بر مبنای همین پیوندهای عمیق علمی شکل می‌گیرند. ما در پژوهشکده زیست‌فناوری دانشگاه فردوسی مشهد، با درک درست از این تحول جهانی، واحد «بیوانفورماتیک و هوش مصنوعی» را راه‌اندازی کرده‌ایم که هم‌اکنون با قدرت در حال فعالیت است. این پتانسیل علمی چنان در سطح بین‌المللی بازشناخته شده که ما شاهد حضور پژوهشگرانی از دانشگاه‌های تراز اول جهان، همچون دانشگاه توکیو، برای بهره‌مندی از دانش موجود در این مرکز هستیم.
 

سایه سنگین تحریم‌ها بر تمامی ابعاد علمی و صنعتی کشور

رئیس پژوهشکده فناوری زیستی با اشاره به تاثیر تحریم‌ها بر ابعاد علمی و صنعتی کشور، خاطرنشان کرد: واقعیت این است که سایه سنگین تحریم‌ها بر تمامی ابعاد علمی و صنعتی کشور، به‌ویژه در حوزه حساس و استراتژیک زیست‌فناوری، غیرقابل انکار است. افزایش سرسام‌آور هزینه‌ها، برای نمونه در فرآیند سنتز ژن که در یک دهه اخیر از مبالغی اندک به ارقامی در ابعاد صدها میلیون تومان رسیده، گویای فشار اقتصادی مضاعفی است که بر بدنه پژوهش وارد می‌شود. با این حال، آنچه پژوهشکده زیست‌فناوری دانشگاه فردوسی مشهد را در این شرایط دشوار متمایز می‌کند، وجود اساتیدی است که با نگاهی فراتر از محدودیت‌ها، اجازه نداده‌اند چرخ‌های تولید علم متوقف شود. این نخبگان با رویکردی ایثارگرانه و با تکیه بر ایمان قلبی به آینده، حتی از منابع شخصی و درآمدهای جانبی خود برای پیشبرد پروژه‌ها هزینه می‌کنند. تلاش شبانه‌روزی و خستگی‌ناپذیر این پژوهشگران نشان‌دهنده آن است که آن‌ها صرفا به دنبال انجام یک وظیفه اداری نیستند، بلکه با اشتیاقی درونی و به‌کارگیری راه‌حل‌های خلاقانه برای عبور از موانع، ثابت کرده‌اند که هرچند تحریم‌ها چالش‌زا هستند، اما در برابر اراده برخاسته از دانش و تعهد، هرگز سد راه پیشرفت نخواهند بود. این پویایی و ایستادگی، تضمین‌کننده تداوم دستاوردهای درخشان پژوهشکده در افق پیش رو است.

انتهای پیام