به گزارش ایسنا، کشور ایران در دهههای اخیر گامهای بلندی در راستای توسعه زیستبوم فناوری و نوآوری خود برداشته است. این تلاشها با ایجاد و گسترش زیرساختهای استقرار شرکتهای دانشبنیان به ثمر نشسته است. تا پایان سال ۱۴۰۳، نزدیک به ۱۹۰۰ زیرساخت استقرار شامل پارکهای علم و فناوری، مراکز رشد و نوآوری، شتابدهندهها، شهرکهای صنعتی، کارخانههای نوآوری و فضاهای کار اشتراکی در سراسر کشور فعال شدهاند.
نکته قابل توجه این است که نیمی از این زیرساختها در دو دهه اخیر و با حمایتهای وزارت علوم و معاونت علمی ریاست جمهوری شکل گرفتهاند که نشاندهنده تمرکز ویژه حاکمیت بر توسعه این اکوسیستم است. این زیرساختها نقش حیاتی در هدایت تیمهای تحقیقاتی از مرحله ایده تا شکلگیری استارتآپها و تجاریسازی فناوری ایفا میکنند.
آمارها نشان میدهد که حدود ۶۰ درصد از شرکتهای دانشبنیان، حداقل یکی از دفاتر خود را در این زیرساختها مستقر کردهاند. از این میان، دو سوم این شرکتها به دلیل بهرهمندی از مشوقهای حمایتی، معافیتهای مالیاتی و دسترسی به زیستبوم نوآوری، در پارکهای علم و فناوری یا مراکز رشد پارکی حضور دارند. همچنین، ۲۰ درصد از شرکتهای دانشبنیان در شهرکها و نواحی صنعتی مستقر شدهاند که اهمیت نقش این مناطق را در استقرار واحدهای تولیدی فناور برجسته میسازد.
با وجود این پیشرفتها، چالشهایی چون تعدد عناوین زیرساختها با کارکردهای مشابه و خلأ قانونی در زمینه نظارت واحد، نیازمند توجه و ارزیابی دقیق دادهمحور برای توسعه کیفی این زیرساختها است. در ادامه به بررسی جزئیات آماری و کارکردهای هر یک از این زیرساختها خواهیم پرداخت.
اجزای اکوسیستم فناوری کشور
زیرساختهای استقرار شرکتهای دانشبنیان شامل پارکها، پردیسهای علم و فناوری، مراکز رشد و نوآوری، شتابدهندهها، شهرکهای صنعتی، کارخانههای نوآوری و فضاهای کار اشتراکی است. این زیرساختها هر یک نقشی در زنجیره شکلگیری و توسعه کسب و کارهای فناورانه از ورودی این زنجیره یعنی تیمهای تحقیقاتی تا ایجاد تیمهای استارت آپی و تجاریسازی فناوری ایفا میکنند.
طبق آمارهای موجود، حدود ۱۹۰۰ زیرساخت استقرار در کشور شکل گرفته است. نیمی از این زیرساختها در دو دهه اخیر با حمایتهای وزارت علوم و معاونت علمی ریاست جمهوری، با تمرکز بر توسعه زیست بوم فناوری ایجاد شده است. به نظر میرسد اکنون فرصت آن است که با بررسی و ارزیابی دقیق و داده محور این مسیر، زمینه برای توسعه کیفی این زیرساختها فراهم شود؛ چرا که یکی از چالشهای موجود در این زمینه، تعدد عناوین با وجود شباهت کارکردی است که ریشه آن به شکلگیری این زیرساختها ذیل نهادهای مختلف بازمیگردد.
وجود خلأ قانونی در زمینه توسعه این زیرساخت گها سبب شده است این حوزهها متولی واحدی نداشته باشد و بعضا به علت عدم نظارت، از کارکرد خود فاصله بگیرند.
در مجموع، نزدیک به ۱۹۰۰ زیرساخت استقرار با کارکردهای متنوع در کشور شکل گرفته است که مطابق جدول فوق، حدود ۶۰ درصد از شرکتهای دانش.بنیان یا دارای سابقه احراز دانش.بنیان حداقل یکی از دفاتر خود را در آنها مستقر کردهتند. دو سوم این شرکتها به دلیل وجود مشوقهای حمایتی، معافیتهای مالیاتی و دسترسی به زیست بوم نوآوری، در پارکهای علم و فناوری یا مراکز رشد پارکی حضور دارند.
همچنین با توجه به نقش مهم شهرکها و نواحی صنعتی در استقرار واحدهای تولیدی فناور، ۲۰ درصد از شرکتهای دانشبنیان نیز در این زیرساختها مستقر هستند. به نظر میرسد حمایت هدفمند از هر یک از زیرساختهای استقرار میتواند موتور محرک ایجاد تیمهای جدید فناور و شرکتهای دانشبنیان باشد.
استقرار ۱۰ هزار شرکت در پارکهای فناوری
پارکهای علم و فناوری، محیطی جهت استقرار شرکتهای فناور کوچک و متوسط، شرکتهای دانش بنیان و واحدهای تحقیق و توسعه صنایع هستند که با ایجاد یک زیست بوم نوآوری، فـرآیند ارتقای فناوری را تسهیل کرده و در تحقق اقتصاد دانشبنیان ایفای نقش میکنند.
طبق بررسیهای صورت گرفته، ۸۰ پارک علم و فناوری در سراسر کشور فعال است. مطابق قانون، وظیفه صدور مجوز و نظارت بر پارکهای علم و فناوری، بر عهده وزارت علوم است. با این حال، طی سالهای اخیر و بر اساس مصوبه هیات وزیران، وزارت بهداشت نیز اقدام به اعطای مجوز در جهت توسعه پـارکهای علم و فناوری سلامت کرده است.
در حال حاضر، از میان ۳۸پارک دانشگاهی در کشور، ۲۱ پارک تخصصی سلامت زیر مجموعه وزارت بهداشت توسعه یافته است و ۱۷پارک نیز زیرمجموعه وزارت علوم شکل گرفتهاند، همچنین یک پارک نیز به صورت خصوصی اداره میشود و مابقی پارک ها ماهیتی دستگاهی یا استانی دارند.
پارکهای علم و فناوری در مجموع میـزبـان بییش از ۱۰ هزار شرکت هستند که ۴۳۳۶ شرکت، دانشبنیان بوده یا سابقه دریافت تأییدیه دانشبنیان را دارند.
میزبانی مراکز رشد از ۱۲۶۵ شرکت
مرکز رشد، نهادی پژوهشی و فناوری است که با برگزاری رویدادهای کارآفرینی، برنامههای رشد مقدماتی و تکمیلی به ایجاد و توسـعه شرکتهای نوپا و واحدهای فناور کمک میکند. تعداد ۴۱۴ مرکـز رشد در کشور فعال است. از این تعداد، ۱۷۹مرکز وابسته به پارکهای علم و فناوری، ۱۹۷ مرکز به صـورت مستقل و باماهیت دانشـگاهی، ۳۷ مرکز با ماهیت دستگاهی فعالیت میکنند و یک مرکز نیز توسط بخش خصوصی تأسیس شده است. در حال حاضر، از مجموع مـراکز رشد، ۱۱۹ مرکز به طور تخصصی در حوزه سلامت فعالیت دارند و مجوز خود را از وزارت بهداشت دریافت کردهاند.
تاریخ تأسیس حدود ۳۰ درصد از این مراکز به دهه ۸۰ بازمیگردد. بر اساس دادههای موجود از مراکز رشد غیر پارکی، این مراکز میزبان ۱۲۶۵ واحد فناور هستند که از این میان ۳۵۶ شـرکت دانشبنیان بوده و یا سابقه دریافت این تأییدیه را دارند.
مراکز نوآوری با کارکرد آموزش، مشاوره و منتورینگ هستههای فناور در یک دهه گذشته توسط معاونت علمی مورد حمایت قرار گرفتهاند. نقطه متمایزکننده این مراکز از سایر زیرساختها، ماهیت آن است که به عنوان مجموعههایی وابسته به دانشگاه ها، پارکها و سازمانهای دولتی، به عنوان بستری برای رشد مهارتهای فنی و کسب و کار تیمهای دارای ایده، هستههای فناور و شرکتهای نوپا عمل میکـنند و همچنـین به عنـوان بازویی جهت تحقیق و توسعه محصولات جدید و گسترش بازار محصولات فناورانه در شرکتهای خصوصی و مجموعههای صنعتی فعالیت میکنند.
بر اساس دادههای موجود، ۲۲۶ مرکز نوآوری در کشور شناسایی شده است که از این بین، ۳۰ مرکز زیر نظر وزارت علم با عنوان مرکز کـارآفرینی و نوآوری فعالیت میکنند؛ ۱۶ مرکز وابستـه به وزارت بهداشت است و ۱۰ مرکز توسط سازمان صنایع کوچک و شهرکهای صـنـعتی ایران شکل گرفته است که در حوزه توسعه نوآوری خوشههای صنعتی فعالیت میکنند. مابقی مراکز نیز توسط معاونت علمی مورد حمایت قرار گرفتهاند. با این وجود، هنوز آمار دقیقی از مجموع مراکز نوآوری فعال در کشور موجود نیست. به نظر میرسد مهمترین چالش در این زمینه، نبود یک مرجع رسمی جهت اعطای مجوز و ساماندهی این مراکز است که دلیل آن وجود خلأ قانونی در این زمینه است.
شهرکهای صنعتی
شهرکها و نواحی صنعتی به عنوان کانون اصلی استقرار واحدهای تولیدی، از طریق توسعه زیرساختها و تسهیل گری برای صنایع کوچک و متوسط، زمینه رشد و ارتقای این واحدها را مهیا میسازند. تا پایان سال ۱۴۰۳ تعداد ۸۱۷ شـهرک و نـاحیه صنـعتی کشور میزبان بیش از ۴۷ هزار واحد فعال هستند و ۲۶۳۶ شرکت دانشبنیان یا دارای سابقه احراز صلاحیت دانشبنیان معادل حدود ۲۰ درصد از شرکتهای دانشبنیان در آنها مستقر شدهاند.
سـازمان صنایع کوچک و شهرکهای صنعتی ایران ۱۴۴۶ شرکت مستعد دانشبنیان را شناسایی کرده است تا مسـیر حمایتی ویژهای برای پیوستن آنها به زیست بوم فناوری را فراهم کند. این سازمان همچنین با تأسیس شهرکهای فناوری، بستری را جهت استقرار کسـب و کارهای فناور، واحدهای تحقیق و توسـعه و همچنین تسهیل تجاری سازی ایدههای فناورانه فراهم کرده است.
تاکنون ۶ شهرک فناوری به بهرهبرداری رسیده و بیش از ۲۰۰ واحد فعال، شامل ۳۱ شرکت دانشبنیان، در آنها مستقر هستند.
کارخانههای نوآوری
کارخانه نوآوری، یک زیست بوم نوآوری کوچک با رویکردی تخصصی و منطقهی است. این مجموعه شامل اجزای مختلفی مانند شتابدهندهها، فضاهای کار اشتراکی، فب لبها، کارگاهها، صـندوقهای سرمایهگذاری خطر پذیر، مشاوران کسب و کار و دفاتر صنایع بزرگ منطقه میشود. هدف اصلی این است که تعامل میان این اجزا، به گسترش ارتباطات، شبکه سازی، تقویت مهارتها و در نهایت رشد ایدهها و محصولات نوآورانه منجر شود. بر اساس دادههای دفتر توسعه زیر ساختهای نوآوری معاونت علمی، تا پایان سال ۱۴۰۳ تعداد ۱۸ کارخانه نوآوری در کشور فعال بودهاند.
با این حال مشاهدات میدانی نشان میدهد که عملکرد عمده این مراکز عملا به اجاره فضا محدود شده و بیشتر به یک فضای کاری اشتراکی در مقیاس بزرگ شباهت دارند. رشد و افزایش اثرگذاری کارخانههای نوآوری در توسعه اکوسیستم فناوری نیازمند آن است که کارخانههای نوآوری شبیه به یک پارک خصوصی، اجزای زیست بوم فناوری را در خودجای دهند.
شتابدهندهها
شتابدهنده، یک نهاد اقتصادی است که در یک دوره زمانی فشرده، با ارائه خدمات تخصصی و حمایتهای هدفمند، فرآیند تبدیل ایده به محصول یا خدمت فناورانه را تسریع میکند و در ازای این خدمات، در منافع محصول یا کسب و کار سهیم میشود.
در یک دهه گذشته، مجموعههای زیادی با عنوان شتابدهنده شروع به فعالیت کرده و از نهادهای مختلف اکوسیستم فناوری حمایت دریافت کردهاند، هرچند برخی از آنها به دلایل مختلف تعطیل شدهاند.
در این گزارش، اطلاعات مربوط به شتابدهندههای فعال، بر اساس دو منبع معتبر ارائه شده است: مراکزی که از معاونت علمی تأییدیه دانشبنیان دریافت کردهاند و مراکزی که گواهی عضویت از مرکز شتابدهی نوآوری دارند. بر اساس تجمیع دادههای این دو منبع، ۲۱۱ شتابدهنده فعال در کشور شناسایی شده است.
مرکز شتابدهی نوآوری که به عنوان مجموعه تخصصی در زمینه توسعه فرآیندهای شتابدهی در کشور شناخته میشود، بیش از یک دهه است که ذیل پارک فناوری پردیس شکل گرفته است. گزارش سالانه عملکرد اعضای این مرکز نشان می دهد که در دهه گذشته، ۲۲۳۷ تیم وارد فرآیند شتابدهی شده که منجر به ثبت ۶۴۵ شرکت شده است.
بـررسی عملکرد سال ۱۴۰۳ این مراکز حاکی از آن است که ۸۹ شتابدهنده عضو، ظرفیت پشتیبانی از حدود ۴۵۰ تیم فناور را دارا هستند. با توجه به نرخ خروج موفـق شتابدهی، سهم این مراکز در ایجاد شرکتهای جدید دانشبنیان سالانه حدود ۵۰ شرکت تخمین زده میشود. همچنین سرانه هزینهکرد برای این تیمها، سالانه حدود ۲میلیارد تومان است.
فضای کار اشتراکی
فضای کار اشتراکی، یک محیط کاری منعطف و مشترک جهت استقرار افراد و تیمها است. این فضاها به عنوان بستـری برای شبکهسازی، تیم سازی و توسعه کسب و کار واحدهای نوپا شناخته میشوند.
بر اسـاس آمار، تا پایان سال ۱۴۰۳ تعداد ۲۴۶ مجموعه از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی به عنوان فضای کار اشتراکی مجوز فعالیت دریافت کردهاند. با این حال، بر اساس گزارش انجمن فضای کار اشتراکی، در حال حاضر تنها ۹۷مجموعه از این تعداد ظرفیت استقرار نزدیک به ۱۰ هزار نفر را دارند.
در میان فضاهای کار اشتراکی فعال، ۲۷ مجموعه دارای گواهی عضویت از مرکز شتابدهی نوآوری هستند و دو مجموعه موفق به دریافت تأییدیه دانشبنیان شدهاند. فـضاهای کار اشتراکی ذاتا زیر ساخت فناوری محسوب نمی.شوند و در صورت ارائه خدمات تخصصی به استارتآپهای دانشبنیان و بسترسازی برای استقرار ارکان زیست بوم فناوری زیرساخت فناوری محسوب می.شوند.
انتهای پیام
