یکی از برجستهترین نمونههای این آیینهای دیرپا، «قنبرخوانی» است؛ مراسمی سرشار از اندوه، احترام و عشق به عدالت که هرسال در روز بیستویکم ماه مبارک رمضان، همزمان با سالروز شهادت امام علی(ع)، در برخی شهرها و روستاهای مختلف خراسان رضوی برگزار میشود.
قنبرخوانی در ظاهر، آیینی مذهبی است، اما در باطن، بیانگر درک عمیق مردم از مفاهیمی چون وفاداری، خدمت، وفا به عهد و پیوند قلبی انسان با حقیقت است. منشأ این آیین به شخصیتی تاریخی و در عین حال نمادین بازمیگردد: "قنبر؛ غلام ایرانی و یار وفادار حضرت علی(ع)" که زندگیاش تجسمی از عشق خالص و خدمت بیمنت بود. او از میان مردمان ایران برخاست و در دامان ایمان پرورش یافت؛ از اسیری تا رسیدن به مقام بندگی در خانه امام، راهی پیمود که سرشار از فداکاری و عشق بود. همین زندگی پرشور و صادقانه، منبع الهام مردمی شد که در قالب شعر، موسیقی و نمایش، وفاداری قنبر را بازآفرینی کردند.
در گذر قرنها، قنبرخوانی از حالت یک سوگواری ساده فراتر رفت و به گونهای نمایش آیینی بدل شد که در آن موسیقی سنتی، شعر حزنانگیز و حرکات نمایشی در هم تنیدهاند. شاید به همین دلیل، قنبرخوانی را بتوان نمونهای اصیل از هنر دینی مردمی دانست؛ هنری که از دل مردم برخاسته و به واسطه مردم، زنده مانده است.
کاشمر، از دیرباز در خراسان رضوی یکی از خاستگاههای اصلی این آیین بوده است. مردمان این خطه با سینهای سرشار از عشق و احترام، قنبرخوانی را نه به عنوان یک مراسم سالانه، بلکه به مثابه وظیفهای معنوی برگزار میکنند؛ وظیفهای برای حفظ یاد عدالت، مردانگی و وفاداری. در روزهای خاص ماه رمضان، صدای مرثیههای قنبرخوانان در کوچهها و مساجد این شهر طنینانداز میشود و یاد قنبر، با اشک و زمزمه «یا علی»، در دلها زنده میشود.
یک پژوهشگر آئینهای مذهبی در خراسان رضوی، به ایسنا گفت: قنبرخوانی را میتوان یکی از کهنترین نمایشهای مذهبی – موسیقایی ایرانی دانست که بیش از دو قرن قدمت دارد.
محمد ناصری، معتقد است: ایرانیان از همان آغاز اسلام، با ذوق هنری خود توانستند مفاهیم والا و درونی ایمان را در قالب صدا، شعر و نمایش متجلی کنند. قنبرخوانی نمونهای باشکوه از این تلفیق فرهنگی و مذهبی است.
وی با اشاره به شخصیت قنبر، غلام وفادار حضرت علی(ع)، توضیح داد: برای شناخت این آیین باید ابتدا با چهره قنبر آشنا شد؛ چهرهای که عشق و وفاداری را معنای تازه بخشید.
این پژوهشگر آئینهای مذهبی خاطرنشان کرد: در جنگی میان ساسانیان و اعراب، تعدادی از ایرانیان اسیر شدند. در میان این گروه، جوانی ایرانی با موهای روشن که حدود ۲۴ یا ۲۵ سال داشت نیز حضور داشت. سرنوشت اسیران چنین بود که باید به عنوان غلام به خدمت اشراف عرب درمیآمدند؛ اما این جوان، سر تسلیم در برابر غرور فاتحان فرود نیاورد.
ناصری ادامه داد: او خود نزد یکی از جوانان عرب رفت و پیشنهاد داد که او را خریداری کند تا در خدمتش باشد، اما نمیدانست آن جوان کسی جز علی بن ابیطالب(ع) نیست. همین تقدیر الهی سبب شد قنبر به خانه امام راه یابد و زندگیاش رنگ ایمان و معرفت بگیرد.
به گفته این پژوهشگر، قنبر بیش از سه دهه در خانه امام علی(ع) زیست و در بسیاری از جنگها همچون صفین، امام را همراهی کرد. وفاداری او چنان بود که در شب شهادت حضرت نیز در بستر ایشان حضور داشت.
وقتی خبر ضربت خوردن آن امام به گوش قنبر رسید، بیدرنگ خود را به خانه رساند. از ابتدای کوچه، صدای مرثیهخوانیاش برخاست و مردم گرد آمدند. او اشعار و نوحههایی سرود، به سر و روی خود زد و آنچنان از اندوه لبریز شد که از هوش رفت. این لحظه، سرآغازی شد برای تولد آیینی که بعدها با نام «قنبرخوانی» شناخته شد.
ناصری توضیح داد: پس از شهادت حضرت علی(ع)، قنبر همچنان به سه امام دیگر خدمت کرد. پس از امام حسن(ع)، به دلیل فشار بنیامیه و دستگیری شیعیان، مدتی زندانی شد و نتوانست در واقعه کربلا حضور یابد؛ اما پس از آزادی، خود را به امام زینالعابدین(ع) رساند و در خدمت ایشان بود تا سرانجام، به دست حجاج بن یوسف، به جرم وفاداری به علی(ع) به شهادت رسید.
جالب آنکه اثر و یاد قنبر نه تنها در تاریخ، بلکه در خاطره جمعی مردم باقی مانده است. در ایران، حداقل ۱۳ مکان منسوب به قنبر وجود دارد؛ از زیارتگاه و قدمگاه گرفته تا مزارهای فرضی. این پراکندگی نشان میدهد که شخصیت قنبر در ذهن مردم ایران، بیش از یک غلام تاریخی، نماد عشق صادقانه به امام عدالت بوده است.
این پژوهشگر مذهبی، ادامه داد: ایرانیان پس از شهادت قنبر، آواها و مرثیههای او را منبع الهام قرار دادند و با ترکیب آن با موسیقی سنتی و آواهای مرثیهخوانی ایرانی، آیینی خلق کردند که امروزه با نام «قنبرخوانی» شناخته میشود. این مراسم حالتی آوازی، نمایشی و مذهبی دارد و در منطقه ترشیز – به ویژه در کاشمر – بیش از ۲۰۰ سال قدمت دارد.
وی خاطرنشان کرد: در گذشته، پردهخوانان و مرشدان در شبهای قدر یا روز بیستویکم ماه رمضان، روایت زندگی قنبر را با اشعار غمگین و سوزناک اجرا میکردند. به مرور زمان، این سنت به دست هنرمندان تعزیهخوان رسید و صورت آیینی و نمایشی به خود گرفت.
ناصری بیان کرد: قنبرخوانی نه تنها یک آیین سوگواری، بلکه نوعی نمایش موسیقایی مذهبی است که در قالب آواز و شعر، وفاداری قنبر به امام علی(ع) را بازآفرینی میکند. این مراسم در حقیقت روایتگر صحنههایی است از عشق، فداکاری و آزادگی.
وی با اشاره به اینکه در کاشمر، این آیین همچنان با شکوه خاصی برگزار میشود، گفت: پس از دوره مرحوم میرزای شهری، بیش از ۳۰ سال است که خانواده رجبزاده در کاشمر، اجرای رسمی قنبرخوانی را بر عهده دارند. این مراسم هرساله ظهر روز بیستویکم رمضان در مسجد جامع کاشمر آغاز میشود.
ناصری در تحلیل ماهیت این آیین افزود: قنبرخوانی بیش از آنکه مراسمی مذهبی صرف باشد، آیینی انسانی و فرهنگی است. آنچه مردم در این آیین مییابند، همدلی با ارزشهای وفاداری و عدالت است. قنبر، نماد انسان آزادهای است که ایمان را بر بندگی ترجیح داد. این آیین به ما یادآوری میکند که بندگی در برابر حق، زیباتر از آزادی در برابر باطل است.
در کنار مراسم اصلی در کاشمر، در بسیاری از روستاهای اطراف نیز همزمان با شبهای قدر و روز شهادت امام علی(ع)، آیینهای مشابهی برگزار میشود. تعزیهخوانی، پردهخوانی و دستههای سینهزنی حرکت خود را از امامزادهها و حسینیهها آغاز کرده و با صدای نوحه و تضرع، کوچههای خاکی را لبریز از ایمان میسازند.
قنبرخوانی میراثی ارزشمند است که نه تنها متعلق به مردم خراسان، بلکه به همه ایرانیان تعلق دارد. این آیین، آیینهای از پیوند عمیق میان مذهب، هنر و فرهنگ ملی ماست. در زمانی که بسیاری از ارزشها در هیاهوی زندگی مدرن رنگ میبازد، قنبرخوانی یادآور ریشههای اصیل ایمان و انسانیت است.
نوای قنبر در ۲۱ رمضان طنینانداز میشود
روایات حاکی از آن است که «قنبر»، غلام ایرانی و یار باوفای امام علی (ع)، در پی اطلاع از واقعه ضربت خوردن مولایش به دست ابن ملجم، چنان دل داده و شیدا بود که تاب نیاورد. او با نهایت اندوه، خشتهای خانه مولایش را بر سر میکوبد و نالههای جانسوزش از سر میرود تا جایی که از شدت غم و اندوه، از حال میرود. در این نمایش آیینی، یک شبیهخوان در نقش قنبر، کنار دری مینشیند و با مولای خود راز و نیاز میکند و حوادث و وقایعی را که بر ایشان رفته، یادآور میشود. این تصویر از قنبر، نه تنها عشق او به امام علی (ع) را نشان میدهد، بلکه او را به نمادی از وفاداری و ایثار بدل کرده است.
جوهد روشندل، کارشناس ادبیات فارسی و پژوهشگر فرهنگ عامه به ایسنا گفت: قنبرخوانی تنها مختص مردان نبوده است و در برخی مناطق، نوعی از این قنبرخوانی نیز در میان بانوان اجرا میشده که نشان از گستردگی و پذیرش این آیین در میان اقشار مختلف جامعه دارد.
وی، افزود: همچنین، در برخی اشکال برگزاری، این آیین به صورت دو نفره نیز اجرا میشده است؛ در این حالت، فردی در نقش قنبر و فردی دیگر در نقش امیرالمؤمنین (ع) به اجرای بخشهایی از تعزیه میپردازند.
در اجرای قنبرخوانی، معمولاً از همان ابتدا، قنبر اشعاری را در مدح و منقبت امام علی (ع) میخواند. این اشعار که سرشار از عشق و ارادت به «سیدالاوصیا» هستند، با همراهی حضار که با ذکر صلوات و تکرار برخی ابیات، او را در این سفر معنوی یاری میکنند، ادامه مییابد. اوج این نمایش، زمانی است که قنبر به در خانه امام علی (ع) میرسد و با حالتی عرفانی و مملو از اندوه، به دیدار مولایش میشتابد. در این هنگام، امام علی (ع) که پس از ضربت خوردن، در بستر بیماری آرمیدهاند، با قنبر سخن میگویند. این لحظه، از تأثیرگذارترین بخشهای برنامه است و معمولاً با ناله و گریه شدید حضار همراه میشود و فضایی حزنانگیز و روحانی بر محفل حاکم میسازد.
این کارشناس ادبیات فارسی گفت: قنبرخوانی را میتوان یکی از قدیمیترین گونههای نمایشهای آهنگین دانست که ابتکار خلاقانه ایرانیان در تلفیق هنر و مذهب است. این نوع «مصیبتخوانی» در رثای امام علی (ع)، سابقهای دیرینه دارد و عشق به آن حضرت و خاندان علوی، در تار و پود آن تنیده شده است.
وی افزود: گرچه تاریخ دقیقی برای آغاز این شیوه مرثیهسرایی در دست نیست، اما مسلم است که پس از دوران آل بویه، این نوع عزاداری در ماه رمضان رواج یافت و در دوره صفویه به اوج شکوفایی خود رسید. این آیین، تجلیگر تلفیق هنر موسیقی و نمایش در خدمت آیینهای دینی است و هنوز در مناطق مختلف از ایران، برگزار میشود.
در ایام ماه مبارک رمضان، به ویژه در شبهای قدر و مصادف با ضربت خوردن حضرت علی (ع)، آیین قنبرخوانی در مناطق مختلف، با شکوهی خاص برگزار میشود. به عنوان مثال، در یکی از روستاهای شهرستان کوهسرخ، در شب شهادت امام علی (ع)، شخصی لباس قنبر پوشیده و با کشکول و حالتی غمزده و عزادار به پشت حسینیه یا مکان عزاداری میآید و با کوبیدن بر در این اشعار را زمزمه میکند:
آمده قنبر به در خانهات
من به فدای تو و کاشانهات
خلق تمامی همه دیوانهات
نادِ علیاً مظهر العجائب
یا علی، یا علی
من به خدای ازلی آمدم
غمزده با صوت جلی آمدم
دیدن مولای علی آمدم
نادِ علیاً مظهر العجائب
یا علی، یا علی
همچنین در شهر کاشمر، در تکیه حیدری، این مراسم باشکوه در روز شهادت حضرت علی (ع) برگزار میشود. به نحوی که هیئت سینهزنی یا زنجیرزنی از محل تکیه حیدری به سمت مسجد جامع شهر حرکت کرده و با عزاداری و گریه و اشک، به اصطلاح به سوی خانه حضرت میروند. در بین راه، شخصی خوشخوان، از زبان حال قنبر، نغمهسرایی میکند و در منقبت مولی علی (ع) اشعاری را میخواند که مشهورترین آنها این شعر است.
دم از آن شاهی زنم کز مصطفی دختر گرفت
در شب معراج انگشتر زپیغمبر گرفت
چون براقش زد قدم بر آسمان چهارمین
راه و را بر مصطفی مانند شیر نر گرفت
تیغ حیدر عَمرو عنتر، مرحب سگ را بکشت
با دو انگشت یداللهی دراز خیبر گرفت
آه و واویلا علی! در کربلا یاران نبود
چون سکینه رفت دامان علی اکبر گرفت
گفت ای جان برادر تشنهام آبم بده
اشک آمد دو چشمان علی اکبر گرفت
هر بانگ یا علی سازد در این محضر بیا
روز محشر جام آب از ساقی کوثر گرفت
راز و نیاز قنبر در کوچههای کوفه
اوج ارادت و خضوع در این نمایش آیینی و موسیقایی، آنجاست که قنبر در کوچههای کوفه به سراغ مولایش علی (ع) میرود و اشعاری را زمزمه میکند که نوعی خضوع و خشوع خاص در کلامش نهفته است که عشق و دلبستگی به مولی را فریاد میزند. از جمله:
من غلام علی عمرانم / قنبر بینوای حیرانم
مدح شاه زمانه میخوانم / من علی را خدا نمیدانم / از خدا هم جدا نمیدانم
تا شود زنده دین و ایمانم / یا علی، یا علی جان به قربانت / جان قنبر، تصدق جانت
و یا اشعار دیگری که نوعی خضوع و خشوع خاصی در کلامش نهفته است که عشق و دلبستگی به مولی بیداد میکند.
وقتی قنبر پشت در خانه حضرت علی (ع) میآید و از فراق آقا و مولایش، سر به دیوار میزند و خاک بر سر میریزد تا صدای گریه و زاری قنبر به گوش حضرت رسیده و اجازه دخول میدهند. تا چشم قنبر به صورت زرد و فرق خونین امام میافتد، خشت خام بر سر میزند و اشعاری میگوید که حضرت جوابش را میدهد:
قنبر: سلام علیک ای امام مبین
امام علی (ع): علیک السلام قنبر غمگین
بمیرم چرا عارضت خون شده؟
ز خون سرم جبهه گلگون شده
که فرق تو بشکافت آقا دریغ
سحرگاه ابن ملجم به تیغ
اشک و ناله قنبر در این لحظه، حکایت از آن دارد که رابطه قنبر با مولایش علی (ع) یک رابطه عاطفی پدر-فرزندی است. آنچنان مهر و محبت مولی علی (ع) در دل قنبر جای گرفته که بعد از شهادت امام، سر به کوه و بیابان میگذارد و در اوج اندوه، اینگونه سرود:
یارب از دلهایمان نور محبت را مگیر
این تجمع، این توسل، این ارادت را مگیر
هستی ما بستگی دارد به عشق اهلبیت
هرچه خواهی بگیر، اما ولایت را مگیر
قنبرخوانی، دارای اصالت فرهنگی و مذهبی است
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کاشمر در خصوص این آئین گفت: در روز بیست و یکم ماه مبارک رمضان، جمعیت کثیری برای اقامه نماز جماعت ظهر و عصر گرد میآیند. همزمان، عزاداران در حسینیه حیدریه تجمع کرده و دستههای بزرگ عزاداری از آنجا به سمت مسجد جامع حرکت میکنند. هنگامی که هیئتها به مسجد میرسند، نمازگزاران برای آنان فضا باز میکنند تا مداحان و قنبرخوانان مراسم را اجرا کنند.
محمدیان افزود: مداحان با صدایی آمیخته به سوز، مرثیههایی از وفاداری قنبر و شهادت امیر مؤمنان را میخوانند. جمعیت با زمزمه یا علی همدل میشوند و فضا از غم و شکوه ایمان لبریز میشود.
وی افزود: این آیین آنچنان دارای اصالت فرهنگی و مذهبی است که در سال ۱۳۹۱، در هفتمین شورای سیاستگذاری میراث فرهنگی کشور، به شماره ۸۲۸، در فهرست میراث ناملموس (معنوی) ایران به ثبت رسیده است.
محمدیان افزود: با وجود قدمت و ارزشهای فرهنگی و معنوی فراوان، قنبرخوانی همچنان نیازمند معرفی بیشتر و تلاش برای حفظ آن است. هنوز معدود قنبرخوانانی در سراسر ایران حضور دارند که این هنر را سینه به سینه آموختهاند و حدیث عشق قنبر به مولی را هر رمضان برای ارادتمندان بازگو میکنند.
این آیین باشکوه، نه تنها یادآور واقعهای تلخ در تاریخ تشیع است، بلکه جلوهگر اوج وفاداری، عشق و هنر ایرانی است که در قالب نمایش، موسیقی و شعر، برای همیشه در حافظه فرهنگی این سرزمین ماندگار خواهد شد. قنبرخوانی، داستانی است از عشقی که از مرزهای زمان و مکان فراتر رفته و همچنان در دلها زنده است.
انتهای پیام
