یکی از این سنتهای ارزشمند که در ایام نوروز، بهویژه در روز طبیعت (سیزدهبهدر)، جلوهای خاص مییابد، احیای بازیهای بومی و محلی است. این بازیها که بخشی جداییناپذیر از هویت فرهنگی مردم منطقه محسوب میشوند، نهتنها فرصتی برای تفریح و سرگرمی فراهم میآورند، بلکه نقشی کلیدی در تقویت پیوندهای خانوادگی، اجتماعی و انتقال میراث فرهنگی به نسلهای آینده ایفا میکنند.
در سالهای اخیر، با گسترش بازیهای مدرن و دیجیتال، بسیاری از بازیهای سنتی و بومی در معرض فراموشی قرار گرفتهاند. این در حالی است که بازیهای محلی، با ویژگیهای منحصر به فرد خود، فواید بسیاری برای رشد و پرورش کودکان و نوجوانان دارند. این بازیها که غالباً در فضای باز و با مشارکت جمعی انجام میشوند، مهارتهایی چون همکاری، همدلی، رقابت سالم، حل مسئله و خلاقیت را در شرکتکنندگان تقویت میکنند. از سوی دیگر، این بازیها به عنوان پلی میان نسلها عمل کرده و خاطرات شیرین کودکی را برای بزرگسالان زنده میکنند و در عین حال، تاریخ و فرهنگ غنی سرزمینشان را به کودکان میآموزند.
سیزده بهدر، فرصتی استثنایی برای احیای سنتهای کهن
استان خراسان رضوی، با تاریخی غنی و فرهنگی پویا، سرزمینی است که هنوز هم میتوان ردپای بازیهای اصیل را در گوشه و کنار آن یافت. روز طبیعت، فرصتی استثنایی برای احیای این سنتهای کهن و پیوند دوباره نسل امروز با گذشتهای پربار است.
یک پژوهشگر بازیهای بومی محلی، گفت: بازیهای بومی و محلی در خراسان رضوی، صرفاً سرگرمیهای گذرا نیستند، بلکه حاملان زندهای از فرهنگ، تاریخ و سنتهای این سرزمین کهن هستند.
عاطفه خلعتی، در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: این بازیها، از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و آداب و رسوم، ارزشهای اجتماعی، باورها و حتی شیوههای زندگی مردمان این دیار را در خود جای دادهاند. در دنیای امروز که فرهنگهای بیگانه با سرعت در حال نفوذ هستند، احیای و ترویج این بازیها، نقشی حیاتی در حفظ هویت فرهنگی خراسان رضوی و جلوگیری از فراموشی میراث گرانبهای گذشتگان ایفا میکند.
وی با بیان اینکه هر بازی، داستانی منحصر به فرد دارد و بخشی از تاریخ شفاهی منطقه را بازگو میکند، خاطرنشان کرد: بازیهای بومی محلی خراسان رضوی، ابزارهای آموزشی قدرتمندی هستند که به رشد و پرورش مهارتهای گوناگون در کودکان و نوجوانان کمک شایانی میکنند.
این پژوهشگر بازیهای بومی محلی، بیان کرد: بازیهایی مانند «گال بازی»، نیازمند دقت، تمرکز، سرعت عمل و هماهنگی چشم و دست هستند و به تقویت تواناییهای حرکتی و ذهنی بازیکنان کمک میکنند. از سوی دیگر، بازیهای گروهی مانند «هرنگ هرنگ»، روحیه همکاری، همدلی، مشارکت اجتماعی، گوش دادن فعال و پاسخگویی به موقع را در افراد تقویت مینمایند. این بازیها، با ایجاد فضایی شاد و رقابتی سالم، حس تعلق به گروه و جامعه را در کودکان تقویت کرده و آنها را برای زندگی اجتماعی آماده میسازند.
وی با بیان اینکه بسیاری از بازیهای بومی محلی خراسان رضوی، ریشه در طبیعت و فضای باز دارند، اظهار کرد: اجرای این بازیها، به ویژه در روزهایی مانند سیزده بهدر، فرصتی مغتنم برای ارتباط دوباره افراد با طبیعت، لذت بردن از هوای پاک و فعالیت بدنی است.
خلعتی معتقد است که این بازیها، با ایجاد تحرک و نشاط، نقش مهمی در سلامت جسمی و روانی افراد، به ویژه کودکان، ایفا میکنند. دوری از فضاهای بسته و دیجیتال و پرداختن به بازیهای سنتی، علاوه بر شادابی جسم، به کاهش استرس و اضطراب و افزایش احساس خوشبختی و رضایت در زندگی کمک میکند. این بازیها، نمادی از زندگی سالم و پویا در دل طبیعتند.
وی گفت: بازیهای بومی و محلی، به ویژه در روزهای تعطیل و مناسبتهای خاص مانند نوروز و سیزده بهدر، بهانهای برای دور هم جمع شدن خانوادهها و اقوام هستند. این بازیها، با ایجاد فضایی شاد و سرشار از خنده، موجب تقویت پیوندهای عاطفی میان اعضای خانواده و دوستان میشوند.
این پژوهشگر بازیهای بومی محلی، بیان کرد: رقابتهای دوستانه و همکاریهای گروهی در این بازیها، خاطرات شیرینی را برای شرکتکنندگان رقم میزند و به استحکام روابط اجتماعی کمک میکند. در عصری که مشغلههای زندگی، افراد را از یکدیگر دور کرده است، این بازیها میتوانند نقشی حیاتی در ایجاد و حفظ انسجام اجتماعی و خانوادگی ایفا کنند.
خلعتی، ادامه داد: استان خراسان رضوی، به دلیل وسعت جغرافیایی و تنوع فرهنگی، گنجینهای بیبدیل از بازیهای بومی و محلی را در خود جای داده است. این بازیها که ریشه در سنتها، داستانها و حتی شیوه زندگی مردمان این دیار دارند، از تنوع بسیاری برخوردارند. هر کدام از این بازیها قصهای برای گفتن دارند. از بازیهای پرتحرک و رقابتی گرفته تا بازیهای فکری و سرشار از لطایف، گویی روح خلاقیت و شادابی در تار و پود این سرزمین جاری است.
این پژوهشگر بازیهای بومی محلی، خاطرنشان کرد: مناطق جنوبی خراسان رضوی، از جمله شهرستانهایی چون گناباد، بجستان، کاشمر و حتی بردسکن، خلیلآباد و تربتحیدریه، به طور خاص، مهد بسیاری از بازیهای سنتی و کهن بودهاند. این بازیها که اغلب در فضاهای باز و در دل طبیعت اجرا میشدند، ارتباط تنگاتنگی با فرهنگ کشاورزی، دامداری و شیوه زندگی روستایی مردمان این منطقه داشتهاند.
وی افزود: روز سیزدهبهدر، بهعنوان نمادی از آشتی با طبیعت و گریز از روزمرگی، بهترین فرصت برای زنده کردن این بازیها بود. جمع شدن خانوادهها و دوستان در دامان طبیعت، فرصتی مغتنم برای اجرای بازیهایی بود که نه تنها شادابی و هیجان را به ارمغان میآورد، بلکه پیوندهای اجتماعی را نیز تقویت میکرد.
وی در خصوص دو بازی گال بازی (الک دولک) و هرنگ هرنگ که در این روز بیشتر اجرا میشود، گفت: گال بازی که در بسیاری از نقاط ایران با نام «الک دولک» شناخته میشود، یکی از مشهورترین و پرطرفدارترین بازیهای بومی در جنوب خراسان رضوی است.
خلعتی، بیان کرد: این بازی نمونهای از ترکیبی است که نیازمند دقت، مهارت، سرعت عمل و تمرکز بالاست. این بازی، علاوه بر سرگرمی، به تقویت عضلات دست و پا، افزایش هماهنگی بین چشم و دست و پرورش قدرت پیشبینی و محاسبه در بازیکنان کمک میکند.
وی در شرح بازی گفت: این بازی بهصورت دونفره یا چند نفره انجام میشود و نیازمند دو ابزار اصلی است؛ یک چوب دستی نسبتاً بلند (حدود یک متر) و یک «گال» یا «دولک» که قطعه چوبی کوچکتر، معمولاً مخروطی شکل در دو انتها، است.
این پژوهشگر بازیهای بومی محلی، همچنین در خصوص قواعد بازی افزود: ابتدا دو سنگ کوچک در زمین گذاشته میشود و گال روی آن قرار میگیرد. بازیکن اول با چوبدستی خود، گال را از روی سنگها با نیروی کافی به سمت جلو پرتاب میکند. هدف این است که گال تا حد امکان دور شود.
وی اظهار کرد: پس از پرتاب اول، چوبدستی بازیکن در محل خود باقی میماند. بازیکن دوم، گال را از محل افتادنش برداشته و تلاش میکند تا آن را به سمت چوبدستی بازیکن اول پرتاب کند. اگر گال مستقیماً به چوبدستی برخورد کند، جای بازیکنان عوض میشود. در غیر این صورت، فاصله بین چوبدستی و محل افتادن گال با قدم اندازهگیری میشود. این فاصله، امتیازی است که به بازیکن اول تعلق میگیرد.
خلعتی بیان کرد: سپس بازیکن اول مجدداً گال را برداشته و از همان محل، با چوبدستی خود آن را به سمت جلو پرتاب میکند و این چرخه تا زمانی که یکی از بازیکنان بتواند گال را به چوبدستی حریف بزند، ادامه مییابد. در نهایت، بازیکنی که بیشترین امتیاز (بیشترین تعداد قدم) را کسب کرده باشد، برنده اعلام میشود.
«گال بازی» نمونهای عالی از ترکیب تحرک بدنی و دقت ذهنی است و اجرای آن در فضای باز، به ویژه در روز سیزده بهدر، شور و هیجان خاصی به جمعها میبخشد.
این پژوهشگر بازیهای بومی محلی، همچنین در خصوص بازی بومی محلی هرنگ هرنگ گفت: «هرنگ هرنگ» یکی دیگر از بازیهای کهن و بسیار دلنشین در منطقه جنوب خراسان رضوی است که به طور خاص، با فرهنگ و آیینهای روز سیزده بهدر گره خورده است.
خلعتی، این بازی را نمادی از شادیهای جمعی و هوش و ذکاوت مردم منطقه دانست و بیان کرد: این بازی گروهی که با ترانهها و شعرهای شاد همراه است، فضایی پر از هیجان، خنده و رقابت سالم را ایجاد میکند.
وی در شرح این بازی گفت: این بازی با انتخاب دو نفر به عنوان «سرمرد» (اوستا) آغاز میشود. این دو نفر، بدون آنکه سایر بازیکنان متوجه شوند، نام یک «گل» (مانند گل آلو، گل آفتابگردان، گل سرخ و…) را بین خود انتخاب میکنند. این بخش، هسته اصلی معماگونه بازی است.
این پژوهشگر بازیهای بومی محلی، در نحوه اجرا بیان کرد: دو نفر به عنوان سرمرد انتخاب میشوند. پارچهای، معمولاً یک چارقد یا سفره کوچک که یک سر آن گره خورده است (به این پارچه دورنه گفته میشود)، مورد استفاده قرار میگیرد. گره پارچه در دست یکی از سرمردها قرار میگیرد.
وی افزود: سرمردها رو به بازیکنان حلقه زده میایستند و شروع به خواندن ترانهای مخصوص میکنند:
سرمرد: هرنگ، هرنگ
سایر بازیکنان: جان هرنگ
سرمرد: از همه گلُا چه رنگ؟
بازیکنان باید در جواب، نام یک گل را بگویند. این پاسخها ممکن است درست یا غلط باشند.
خلعتی با بیان اینکه هدف اصلی این است که یکی از بازیکنان بتواند گلی را نام ببرد که سرمردها بهصورت مخفیانه انتخاب کردهاند، افزود: در پایان مرحله سرمرد دورنه را رها میکند و هر دو سرمرد شروع به خواندن این عبارت میکنند: «گل کندم، گل کندم، گل کندم». این نشان دهنده موفقیت بازیکن در حدس زدن گل و پایان آن مرحله از بازی است. سپس دورنه به بازیکن برنده داده میشود.
وی گفت: اگر بازیکن، گل اشتباه را حدس بزند؛ بازی ادامه مییابد و سرمردها مجدداً همان سؤال را تکرار میکنند تا زمانی که یکی از بازیکنان بتواند گل صحیح را حدس بزند.
«هرنگ هرنگ» نمادی از شادیهای جمعی و هوش و ذکاوت مردم منطقه است. اجرای این بازی در روز سیزده بهدر، با طبیعت دلانگیز و حضور خانوادهها، خاطرهای فراموشنشدنی از سنت و سرگرمی را رقم میزند.
احیای بازیهای بومی؛ ضرورتی برای حفظ هویت فرهنگی
بازیهای بومی محلی، فقط سرگرمی نیستند؛ آنها حامل پیامهای فرهنگی، تاریخی و اجتماعی هستند. این بازیها، با ترویج روحیه همکاری، رقابت سالم، خلاقیت و یادگیری، نقش مهمی در تربیت نسل آینده دارند.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کاشمر، بر لزوم بهرهگیری از ایام نوروز به عنوان فرصتی طلایی برای معرفی و تبیین فرهنگ غنی منطقه به مسافران و گردشگران تأکید کرد.
غلامحسین محمدیان با اشاره به اینکه در ایام تعطیلات نوروز، وظیفه ماست که فرهنگ اصیل و سنتهای کهن کاشمر را برای مسافران به شیوهای جذاب و قابل فهم تبیین کنیم، افزود: این تبیین باید فراتر از معرفی صرف اماکن تاریخی و زیارتی باشد و شامل معرفی آداب و رسوم، پوشش سنتی، گویش محلی و به طور کلی شیوه زندگی مردمان این دیار شود.
وی بیان کرد: در کنار معرفی فرهنگی، معرفی توانمندیها و پتانسیلهای منطقه نیز از اهمیت بالایی برخوردار است تا گردشگران با شناخت کاملتری از کاشمر، خاطراتی ماندگار را با خود به همراه ببرند.
محمدیان بهویژه بر لزوم احیا و معرفی بازیهای بومی و محلی در نوروزگاهها تأکید کرد و گفت: این بازیها، بخشی جداییناپذیر از هویت فرهنگی هر منطقه به شمار میروند و احیای آنها در ایام نوروز، علاوه بر ایجاد فضایی شاد و پرنشاط برای گردشگران، فرصتی برای انتقال این میراث ارزشمند به نسلهای آینده فراهم میآورد.
نوروزگاهها باید با الگوبرداری از آیینهای سنتی منطقه، میزبان برنامههایی چون معرفی غذاهای سنتی، شاهنامهخوانی، اجرای نمایشهای آیینی و مهمتر از همه، برگزاری بازیهای بومی و محلی باشند؛ این امر باعث میشود تا گردشگران تجربهای غنیتر و عمیقتر از فرهنگ منطقه کسب کنند.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کاشمر، همچنین خواستار برنامهریزی دقیق برای فعالسازی و معرفی بازیهای بومی و محلی در تمام روستاهای شهرستان شد.
وی افزود: برگزاری این بازیها در سطح روستاها، علاوه بر ایجاد رقابت سالم و افزایش کیفیت برنامهها، فرصتی برای آشنایی مسافران با زندگی روستایی و سنتهای آن فراهم میآورد. اجرای این برنامهها در کنار اماکن تاریخی و زیارتی، با حفظ شئون این اماکن، میتواند به معرفی جامعتر و مؤثرتر منطقه کمک کند و تجربهای به یادماندنی برای بازدیدکنندگان رقم بزند.
روز سیزدهبهدر، بهعنوان روزی که سنتها و آیینهای کهن ایرانی در آن جان دوباره میگیرند، فرصتی ایدهآل برای بازآفرینی و معرفی این بازیهای ارزشمند است. با فراهم آوردن شرایط مناسب برای اجرای بازیهای بومی منطقه، میتوانیم نه تنها شادی و نشاط را به این روز بیفزاییم، بلکه گامی مهم در جهت حفظ و انتقال میراث فرهنگی غنی خراسان رضوی به نسلهای آینده برداریم.
این بازیها، پیوندی ناگسستنی میان گذشته، حال و آینده برقرار میکنند و یادآور اصالت و هویت فرهنگی مردمان این سرزمین هستند. تلاش برای زنده نگه داشتن این سنتها، وظیفهای همگانی است که تضمین کننده بقای فرهنگ و هویت ما خواهد بود.
انتهای پیام
