یوسف بینا در گفتوگو با ایسنا با اشاره به اینکه بیتوجهی به ویرایش ریشه در کماهمیت دانستن زبان فارسی دارد، اظهار کرد: ما ارج و ارزش درستنویسی زبان فارسی را بهدرستی نمیدانیم. این اشتباه است اگر کسی که قلم به دست میگیرد تصور کند همین که پیام منتقل شده کفایت میکند. زبان فارسی فقط ابزار انتقال پیام نیست بلکه محمل حفظ و انتقال فرهنگ، منش و شخصیت فردی و در سطحی گستردهتر، فرهنگ ملی ماست.
وی افزود: شاید نتوان گفت هر پیام کوتاه روزمره بهتنهایی حامل فرهنگ ملی است اما بیتردید بازتابدهنده فرهنگ فردی نویسنده است. کسی که درستتر و پاکیزهتر مینویسد، نشان میدهد ذهن و ضمیر آگاهتری دارد. با این حال، نگاه غالب ما مادی است؛ ما ساخت یک ساختمان یا گردش سرمایه را میبینیم اما نقش بنیادین زبان را که موجودیت فرهنگی ما به آن وابسته است، کمتر مورد توجه قرار میدهیم. اگر زبان دچار فساد شود، فرهنگ نیز بهتدریج آسیب میبیند.
این مدرس دانشگاه با تأکید بر اینکه توجه به درستنویسی یک مسئله تربیتی و اجتماعی است، تصریح کرد: باید از سنین کودکی آموزش دهیم که درست نوشتن نهتنها یک ارزش بلکه یک وظیفه است. حتی گاهی میبینیم فردی نویسنده یا سخنران خوبی است اما از ریزهکاریهای زبان و خط فارسی آگاهی کافی ندارد. طبیعی است که ویراستاران، بهعنوان متخصصان این حوزه، میتوانند این نادرستیها را اصلاح کنند، هرچند نگاه منفی نسبت به ویرایش نیز وجود دارد و البته برخی انتقادها به عملکرد بعضی ویراستاران وارد است.
ضرورت توجه به درستنویسی زبان فارسی در جهان پهناور ویرایش
او درباره مرز میان «کمک به متن» و «دخالت در هویت اثر» گفت: ویراستار آگاه کسی است که هویت و سبک اثر را میشناسد و آن را تغییر نمیدهد؛ او ناهماهنگیهای سبکی، ناهمواریهای زبانی و خطاهای ناخواسته را اصلاح میکند. اگر این مرز تشخیص داده نشود، اشکال از کمتجربگی یا ناآشنایی ویراستار است. البته همه نویسندگان نیز لزوماً صاحب سبک و هویت مشخص نیستند و بسیاری از آثار همچنان به نگاه اصلاحگر ویراستار نیاز دارند.
این دانشآموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی بر ضرورت تعامل میان نویسنده و ویراستار تأکید کرد و گفت: نویسنده و ویراستار باید در فرآیند تولید یا دستکم هنگام ویرایش اثر با یکدیگر در ارتباط باشند تا اگر ابهامی در متن وجود دارد، با نظر نویسنده اصلاح شود. انجام شتابزده و غیرتخصصی کارها، زمینه بروز آسیب را فراهم میکند، در حالی که اگر هر دو طرف از دانش و تجربه کافی برخوردار باشند، مشکل جدی پیش نخواهد آمد.
ویرایش ادبی، پیچیده و تخصصی اما منتقل کننده زیباییها
وی درباره تقسیمبندی انواع ویرایش، توضیح داد: بر اساس تعریف رایج، چهار نوع ویرایش وجود دارد؛ ویرایش زبانی که به اصلاح نادرستیها و ناهمواریهای زبانی میپردازد، ویرایش فنی که شامل اعمال قواعد نگارشی و نشانهگذاری است، ویرایش علمی که در آن فردی متخصصتر اثر را از نظر محتوایی بررسی میکند و ویرایش محتوایی ـ ساختاری که به ساماندهی فصلها و ترتیب مباحث مربوط میشود. آنچه به عنوان «ویرایش ادبی یا هنری» شناخته میشود، در واقع نوعی از همین ویرایش علمی است و نیازمند تجربه و تسلط بالاتر است.
این ویراستار مشهدی افزود: فردی که اثری ادبی را از منظر هنری ویرایش میکند، باید از نظر دانش و تجربه در جایگاهی بالاتر از صاحب اثر باشد. البته برخی معتقدند در خلاقیت هنری نباید دخالت کرد، اما این نوع ویرایش نیز اصول و قواعد مشخصی دارد و در منابع تخصصی، از جمله آثار استاد احمد سمیعی گیلانی، به آن پرداخته شده است. مشکل زمانی ایجاد میشود که افراد بدون تخصص کافی وارد این حوزه میشوند.
بینا با اشاره به چالشهای ویرایش ترجمههای ادبی تصریح کرد: ترجمه ادبی یکی از پیچیدهترین حوزههاست، زیرا صرفاً انتقال واژهها مطرح نیست، بلکه سبک، احساس و فضای اثر نیز باید منتقل شود. بازآفرینی کامل یک اثر ادبی در زبان دیگر ممکن نیست اما میتوان بخشی از زیباییها را منتقل کرد. در این مسیر، ویراستاری که به هر دو زبان مبدأ و مقصد مسلط باشد و با مترجم ارتباط نزدیک داشته باشد، میتواند میان وفاداری به متن اصلی و روانی اثر در زبان مقصد تعادل ایجاد کند. این کاری دشوار و زمانبر است و نیازمند تبحر، دقت و تعامل حرفهای است.
انتهای پیام
