فرزاد قائمی در گفتوگو با ایسنا، اظهار کرد: رباعیات خیام که در سدههای پنجم و ششم هجری سروده شدهاند، در طول تاریخ همواره با گفتمانهای رسمی و ایدئولوژیک زمانه خود فاصله داشتهاند. با این حال، همین فاصله و حتی تعارض، نهتنها سبب حذف کامل آنها نشد بلکه رباعیات در حاشیه جُنگها(جراید) و کتابهای شخصی، ثبت و ضبط شده و به تدریج به روزگار ما رسیدند.
وی افزود: آنچه این رباعیات را در طول قرنها حفظ کرده، مضامین خاص و جهانشمول آنها است. به طور کلی میتوان مضامین رباعیات خیام را در سه محور اصلی دستهبندی کرد، نخست «مرگاندیشی» که مهمترین درونمایه این اشعار است. خیام به شکلی مداوم و تأملبرانگیز به مسئله مرگ و سرنوشت انسان میاندیشد و این اندیشه را به زبان شعر در میآورد.
دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد، ادامه داد: محور دوم «خوشباشی» در برابر اعتقاد به مرگ و بیاعتباری دنیا است. در واقع یکی از نخستین واکنشهای فکری خیام به ناپایداری جهان، توصیه به بهرهگیری از لحظه اکنون و نوعی شادانگاری بیقیدانه است، نگاهی که میتوان آن را با برخی جریانهای فلسفه یونان باستان نیز مقایسه کرد. سومین محور نیز «شک، عصیان و اعتراض» است، وجهی که در آن خیام با نگاهی بدبینانه و پرسشگرانه، برخی مبانی گفتمان ایدئولوژیک حاکم را به چالش میکشد.
قائمی بیان کرد: این ویژگیهای مضمونی، در کنار زبانی ساده، غیرمتکلف و دور از پیچیدگیهای ادبی، موجب شده است، رباعیات خیام در دورههای مختلف برای گروهی از مخاطبان، بهویژه کسانی که با گفتمانهای رسمی فاصله داشتهاند، جذابیت ویژهای داشته باشد. در دوره معاصر نیز با رشد مادیگرایی و فاصله گرفتن انسان جدید از نگرشهای غالب قرون وسطایی، دامنه مخاطبان خیام گستردهتر شود. البته باید توجه داشت که رباعیات خیام در همه ادوار تاریخی مخاطبان خاص خود را داشته و همین استمرار توجه، زمینه حفظ و انتقال آنها را فراهم کرده است.
شهرت جهانی خیام و نقش موثر ترجمه در این مسیر
وی درباره جذابیت شعر خیام برای مخاطبان غیرایرانی، توضیح داد: فرهنگ اروپایی پس از رنسانس بر پایه نوعی عصیان نسبت به نگاه سختگیرانه و سطحی کلیسای کاتولیک در قرون وسطی شکل گرفت. انسان اروپایی در عصر نوزایی کوشید نگرشی مادیتر و غیرایدئولوژیکتر به زندگی و مرگ داشته باشد و در این فضا، رباعیات خیام با نوع نگاهش به هستی، برای مخاطب غربی بسیار جذاب جلوه کرد.
دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تأثیر ترجمهها در این مسیر، خاطرنشان کرد: ترجمه آزاد ادوارد فیتزجرالد از رباعیات خیام نقش مهمی در شهرت جهانی او ایفا کرد و سبب شد، خیام در فرهنگ غرب به چهرهای شناختهشده تبدیل شود تا جایی که امروز در برخی کشورهای اروپایی و آمریکایی، نام خیام حتی بیش از برخی شاعران بزرگ فارسیزبان چون فردوسی، سعدی و مولانا شناخته شده است. این امر بیش از هر چیز به تأثیرگذاری مضامین رباعیات در فضای فکری اروپای مدرن بازمیگردد.
چالشهایی در باب تایید اصالت رباعیات منسوب به خیام
قائمی با اشاره به بحث اصالت رباعیات خیام، تاکید کرد: اسناد معتبر درباره رباعیات اصیل خیام، چندان متنوع نیست و نسخه کهنی که مجموعهای مستقل از رباعیات او را در اختیار ما بگذارد، در دست نداریم. منابعی مانند «مونسالاحرار» تألیف سال ۷۴۱ هجری قمری، ۱۳ رباعی از اصیلترین سرودههای خیام را ثبت کردهاند. همچنین در «مرصادالعباد» اثر نجمالدین رازی با وجود نگاه انتقادی نویسنده به خیام، ۲ رباعی از او نقل شده است که از جمله رباعیات معتبر به شمار میروند.
وی ادامه داد: کتاب «نزهةالمجالس» متعلق به سده هفتم هجری نیز ۳۱ رباعی به نام خیام دربر دارد، هرچند برخی از این اشعار با نام شاعران دیگر نیز ثبت شدهاند. در مجموع، تعداد رباعیات اصیل خیام اندک است و بخش عمده آنچه امروز به نام او شناخته میشود، در واقع سروده شاعرانی دیگر است که در گذر زمان به خیام منسوب شدهاند.
این دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد، افزود: با این حال، حتی برخی از رباعیات منسوب که سروده خود خیام نیستند، از نظر نوع نگاه و جهانبینی به او نزدیکاند. البته در منابع غیرمعتبر نیز اشعاری دیده میشود که از نظر فکری با رباعیات اصلی تفاوت دارند و انتساب آنها به خیام محل تردید جدی است. همین وضعیت سبب شده پژوهشگران معاصر بکوشند رباعیات اصیل را از اشعار منسوب تفکیک کنند.
قائمی با اشاره به تلاشهای صورتگرفته در این زمینه، بیان کرد: در ایران، صادق هدایت از نخستین افرادی بود که با علاقه و دلبستگی ویژه به خیام، کوشید رباعیات او را تصحیح کند و در سال ۱۳۱۳ کتاب «ترانههای خیام» را با مقدمهای مفصل منتشر کرد. پس از او محمدعلی فروغی در سال ۱۳۲۰ تصحیح علمیتری ارائه داد و پژوهشگران اروپایی نیز در این حوزه آثاری منتشر کردند.
وی خاطرنشان کرد: ذهنیت امروز ما از خیام حاصل مجموعهای از رباعیات اصیل و منسوب است. حتی اگر از نظر علمی بتوان برخی اشعار را از دایره سرودههای قطعی خیام خارج دانست، نمیتوان تأثیر آنها را در شکلگیری تصویر فرهنگی ما از این شاعر نادیده گرفت. در واقع، این مجموعه رباعیات نقشی مهم در شکلگیری نوعی نگرش واکنشی نسبت به فرهنگ مسلط اعصار میانه داشته و در فرهنگ معاصر ایران و حتی جهان اثرگذار بوده است.
تسلط شاعر بر علوم عقلی و تجربی و تأثیر آن بر جهانبینی او
دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد درباره تأثیر وجه علمی شخصیت خیام بر شعر او، اظهار کرد: خیام نیشابوری پیش از آنکه به عنوان شاعر شناخته شود، در روزگار خود به سبب تبحر در نجوم، ریاضیات و حکمت شهرت داشت. قدیمیترین منبعی که از او یاد میکند، «چهار مقاله» نظامی عروضی سمرقندی است که در مقاله نجوم از خیامی نیشابوری به عنوان استاد یاد شده و نمونههایی از پیشبینیهای نجومی او را ثبت کرده است.
قائمی افزود: جالب آنکه در تذکرههای شاخص شعری، کمتر از خیام به عنوان شاعر یاد شده و حتی برخی منابع با نگاه انتقادی و تکفیرآمیز به او نگریستهاند. تسلط خیام بر علوم عقلی و تجربی موجب شد نگاه او به جهان، برخلاف بسیاری از متفکران اعصار میانه که گرایشهای اشراقی و درونگرایانه داشتند، مبتنی بر تجربه، شک و نوعی اثباتگرایی باشد.
وی با اشاره به اینکه این جهانبینی متفاوت در ساختار رباعیات نیز نمود یافته است، یادآور شد: خیام قالبی را برگزیده که با حداقل کلام و بیشترین ایجاز، عمیقترین پرسشهای هستیشناختی را مطرح میکند. او با طرح پرسش درباره راز آفرینش، تأکید بر زوال و ناپایداری جهان، تشکیک در برخی باورهای تثبیتشده و دعوت به پذیرش واقعیتهای زندگی، نوعی آنتیتز در برابر گفتمان غالب ارائه میدهد.
دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد تصریح کرد: مجموعه این ویژگیها، همراه با ایجاز معجزهآسای قالب رباعی، سبب شدهاست شعر خیام به یکی از مهمترین نقاط تأثیرگذاری زبان فارسی در فرهنگ جهانی تبدیل شود. امروز خیام نه فقط متعلق به فرهنگ ایرانی، بلکه بخشی از گنجینه حکمت و هنر بشری است، شخصیتی که باید هم به او افتخار کرد و هم نگاهش را با دیدی نقادانه مورد تأمل قرار داد.
انتهای پیام
