۲۴ تا ۳۰ اردیبهشت هفته جمعیت بوده که شعار امسال «ایران جوان؛ بالندگی امروز، اقتدار فردا» است. این شعار بر نگاه مثبت به فرزندآوری و ارزشآفرینی فرزندان برای امروز و فردای خانواده و جامعه تأکید دارد، اما آمارها نشان میدهد نرخ باروری در ایران به پایینترین سطح تاریخی خود رسیده و در چهار سال گذشته، نرخ ولادت در کشور کاهش مستمر داشته است.
مریم بیدخام، مدیرکل دفتر امور بانوان و خانواده استانداری قزوین در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: نرخ باروری جهانی ۲.۱ است که این آمار در کشور ما ۱.۳۴ و در استان قزوین ۱.۲ است، این عدد در برخی از شهرهای استان حتی به زیر یک هم رسیده است و استان قزوین از این منظر در ردیف ۲۴ کشوری بوده و این شاخص در سالهای اخیر روند نزولی داشته است.
پیری جمعیت با پیامدهای تکاندهنده در کمین است
فاطمه محمدبیگی، نماینده مردم قزوین، آبیک و البرز در مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با ایسنا ضمن اشاره به جنگ رمضان اظهار کرد: ما بهزودی در جنگ با آمریکای جهانخوار و اسرائیل غاصب به پیروزی کامل خواهیم رسید، اما آن چیزی که طی دهههای آینده گریبانگیر کشور ما میشود، معضل نگرانکننده کاهش جمعیت است، در حالی که ما باید آینده ایران اسلامی را با اقتدار جمعیتی بسازیم.
وی ادامه داد: اگر ریزش جمعیتی فعلی ما به سرعت پیش برود، با اضمحلال جمعیتی روبهرو خواهیم شد که منجر به فرسایش و تزلزل در پایههای تمدنی کشورمان میشود و حتی منجر به شکستهای بزرگ اقتصادی، کاهش شدید نیروی کار و ورشکستگی بنگاههای بیمه خواهد شد.
قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در پیچوخم دستگاههای اجرایی
قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در ۲۴ مهر ۱۴۰۰ در کمیسیون مشترک طرح جوانی جمعیت و حمایت از خانواده مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید و در ۲۴ آبان همان سال توسط رئیسجمهور وقت ابلاغ شد. این قانون در راستای سیاستهای کلی جمعیت و خانواده و با هدف افزایش نرخ باروری و حمایت از خانوادهها تدوین شد. مهمترین محورهای این قانون شامل تسهیلات و وامهای فرزندآوری، امتیازات استخدامی، امتیازات فروش خودرو، کاهش سن بازنشستگی مادران و معافیت مالیاتی است.
ارائه تسهیلات قرضالحسنه برای تولد فرزند اول تا پنجم و بالاتر یکی از محورهای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت است. مبلغ این وام در سال جاری بهصورت پلکانی از ۶۰ میلیون تومان برای فرزند اول آغاز خواهد شد و به ازای هر فرزند ۶۰ میلیون بر مبلغ وام افزوده خواهد شد. البته این رقم در سال گذشته ۴۴ میلیون بود. نرخ کارمزد این وامها ۴ درصد بوده و بازپرداخت از ۶ ماه پس از دریافت وام آغاز میشود. فروش بدون نوبت و بدون قرعهکشی خودروی ایرانی به قیمت کارخانه پس از تولد فرزند دوم به بعد برای مادران، کاهش سن بازنشستگی مادران به مدت یکسال به ازای تولد هر فرزند و معافیت مالیاتی برای افراد دارای سه فرزند و بیشتر از دیگر محورهای این قانون ۱۳۰ مادهای است که اجرای آن بر عهده ۴۳ دستگاه نهاده شده است.
با وجود طراحی جامع این قانون، اجرای آن در برخی موارد با چالشهایی مواجه است. ضعف در بودجهریزی و نظارت و همچنین ناهماهنگی بیندستگاهها از موانع اصلی تحقق اهداف این قانون عنوان شده است.
بیدخام عنوان کرد: قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت یکی از مهمترین اقدامات کشور در سالهای اخیر برای مقابله با کاهش نرخ باروری و سالمندی جمعیت است. این قانون توانسته موضوع فرزندآوری را از یک مسئله صرفاً خانوادگی، به یک اولویت اجتماعی، فرهنگی و حتی اقتصادی تبدیل کند.
وی بیان کرد: در عمل، این قانون با پیشبینی بستههای حمایتی در حوزههایی مانند تسهیلات ازدواج و فرزندآوری، حمایتهای بیمهای، تسهیل درمان ناباروری، واگذاری زمین یا مسکن، مرخصی زایمان و برخی مشوقهای معیشتی، تا حدی توانسته نگرانی زوجین را کاهش دهد، اما باید توجه داشت که اثرگذاری این قانون در کوتاهمدت نیست.
مدیرکل دفتر امور بانوان و خانواده استانداری قزوین خاطرنشان کرد: در واقع فرزندآوری تصمیمی چندوجهی است که تحت تأثیر عوامل اقتصادی، اشتغال، مسکن، امنیت روانی، آیندهنگری زوجین و تحولات فرهنگی قرار دارد. بنابراین میتوان گفت این قانون زیرساخت و بستر حمایتی مناسبی ایجاد کرده است، اما برای رسیدن به نتایج ملموستر، نیازمند اجرای دقیق، هماهنگ و مستمر همه دستگاهها هستیم.
بحران جمعیتی در قزوین
استان قزوین ازجمله استانهایی است که با بحران جمعیتی مواجه است. این استان یکی از پایینترین نرخهای باروری در کشور را به خود اختصاص داده است. بنا بر اعلام ثبت احوال استان قزوین میزان موالید در سال ۱۴۰۰ در استان قزوین ۱۵ هزار و ۱۵۸ مورد، در سال ۱۴۰۱ تعداد ۱۴ هزار و ۲۷۷ مورد، در سال ۱۴۰۲ تعداد ۱۴ هزار و ۳۷ مورد، در سال ۱۴۰۳ تعداد ۱۲ هزار و ۹۴۵ مورد و در سال ۱۴۰۴ تعداد ۱۲ هزار و ۹ مورد بوده است. در این آمارها درصد تولدهای زنده سوم و بیشتر در سال ۱۴۰۰ به میزان ۱۳.۶ درصد، در سال ۱۴۰۱ به میزان ۱۵.۱ درصد، در سال ۱۴۰۲ به میزان ۱۷.۳ درصد، در سال ۱۴۰۳ به میزان ۱۹.۸ درصد و در سال ۱۴۰۴ به میزان ۲۱.۲ درصد بوده است.
کندی و تعلل در اجرای قانون جوانی جمعیت
تعلل و کندی در اجرای کامل قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت به یکی از چالشهای اساسی تبدیل شده است. این کمکاری که ناشی از عدم تصویب به موقع آییننامهها، کمبود اعتبارات اختصاص یافته و گاه بیتوجهی برخی مسئولان به حساسیت موضوع است، نه تنها روند نزولی نرخ باروری را معکوس نکرده، بلکه اعتماد عمومی به کارآمدی نظام را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در بخش مسکن که یکی از محورهای اصلی قانون است، اقداماتی انجام شده اما کافی نبوده است. این وضعیت بهویژه در شهرهای بزرگ مانند تهران و قزوین که با بحران مسکن مواجه هستند، تشدید شده و خود به یکی از عوامل بازدارنده فرزندآوری تبدیل شده است. در قزوین همانند سایر نقاط کشور، خانوادههای پرجمعیت برای یافتن مسکن مناسب با مشکل مواجه بوده و با وجود برخی اقدامات مثبت در حوزه تأمین زمین، هنوز روند کاهشی موالید متوقف نشده است.
بیدخام عنوان کرد: از جمله اقدامات دولت در سال گذشته واگذاری زمین به بیش از ۴۷۰۰ خانواده دارای سه فرزند و بیشتر بوده است، علاوه بر این کارت امید مادر برای مادرانی که در سال ۱۴۰۵ صاحب فرزند شدهاند، هر ماهه به مبلغ ۲ میلیون تومان شارژ خواهد شد.
وی خاطرنشان کرد: در استان قزوین خوشبختانه دستگاههای مختلف در اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت ورود داشتهاند و اقدامات متعددی در حوزههای مرتبط انجام شده است. بهویژه اینکه دولت چهاردهم در واگذاری زمین به خانوادههای دارای سه فرزند و بیشتر پیشگام بوده و گامهای مؤثری در راستای تحقق قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت برداشته است.
این مسئول افزود: البته طبیعی است که در اجرای چنین قانونی، میزان موفقیت دستگاهها یکسان نباشد. برخی مجموعهها عملکرد فعالتر و میدانیتری داشتهاند و برخی دیگر همچنان نیازمند تحرک بیشتر، هماهنگی بینبخشی و سرعت در اجرای تکالیف قانونی هستند.
مدیرکل دفتر امور بانوان و خانواده استانداری قزوین اظهار کرد: نکته حائز اهمیت این است که اجرای قانون جوانی جمعیت صرفاً توسط فعالیت یک دستگاه یا یک بخش محقق نمیشود؛ این موضوع نیازمند اقدامات فرهنگی و همافزایی همه نهادها و مجموعههای حمایتی است. هر جا این هماهنگی بهتر بوده، نتایج هم مطلوبتر دیده شده است.
این در حالی است که محمدبیگی عنوان کرد: این روزها و شبها که در تجمعات در میان مردم حاضر میشویم، دو مطالبه مشاهده میشود. یک مطالبه انتقام و خونخواهی امام شهید است، مطالبه دوم نیز خانوادهمحور بوده و در حوزه اقتصاد و معیشت خانواده است. بسیاری از خانوادهها میگویند ما با چند بچه کوچک هر شب در خیابانها میدانداری میکنیم، اما هنوز بعد از ۴ سال زمین مربوط به قانون سه فرزندی و خودروی مادران به ما اعطا نشده و وامهای فرزندآوری نیز با تعلل بسیار پرداخت شده است.
این نماینده مجلس بیان کرد: در استان قزوین زمینها در حال واگذاری است اما این کار با کندی انجام میشود، در این خصوص چندین مرتبه با مدیرکل راه و شهرسازی جلسه داشتهایم و پیگیریهای مکرر در سطح هر شهرستان و هر شهر برای تأمین زمینهای سه فرزندی انجام دادهایم.
وی تصریح کرد: اکنون مهمترین مشکل ما در عرصه جمعیت عدم اعتقاد و عدم توجیه بسیاری از مدیران راجع به مسئله جمعیت است که متأسفانه برخی از آنها عواقب جنگ جمعیتی را نمیدانند یا به آن معتقد نیستند، به همین دلیل کارشکنی، ترک فعل و یا نقص فعل دارند.
هزینههای فرزندآوری، بارداری و زایمان
از جمله هزینههای مستقیم فرزندآوری میتوان به هزینههای بارداری و زایمان شامل ویزیتهای دورهای بارداری، آزمایشها و سونوگرافیهای دوران بارداری، هزینه زایمان طبیعی یا سزارین (بسته به نوع زایمان و بیمارستان) و داروها و مکملهای مورد نیاز اشاره کرد. هزینههای پس از تولد نیز شامل خرید لوازم ضروری نوزاد، شیرخشک و مواد مصرفی روزانه شامل پوشک است. البته بحث کمبود شیر خشک نیز موضوع جداگانهای است که باید در گزارشهای جداگانهای به آن پرداخته شود.
علاوه بر هزینههای اولیه، هزینههای جاری زندگی با فرزند نیز یکی از مسائل حائز اهمیت است. برآوردها نشان میدهد میانگین هزینههای یک زندگی معمولی برای یک خانواده ۴ نفره ماهیانه بیش از ۴۰ میلیون تومان بوده که حدود ۵۰ درصد آن مربوط به اجاره مسکن است. تمامی این هزینهها دست به دست هم داده و فرزندآوری را تبدیل به یکی از تصمیمات سخت و دشوار زوجین کرده است.
افزایش امید به زندگی در خانوادههای پرجمعیت
فرزندآوری دارای مزایای متعددی در ابعاد فردی، خانوادگی و اجتماعی است. از جمله مزایای روانی و عاطفی آن میتوان به نشاط و سلامت روان والدین، افزایش امید به زندگی و احساس ارزشمندی، استحکام خانواده و رضایتمندی از زندگی اشاره کرد. از جمله مزایای جسمانی نیز میتوان به افزایش تمایل به یادگیری و استفاده از قدرت تعقل، افزایش اعتماد به نفس و دقت در کارها اشاره کرد. از جمله مزایای اجتماعی آن هم داشتن جامعهای جوان و پویا، منبع ارزشمند نیروی کار برای کشور و ایجاد بستر مناسب برای نوآوری و توسعه است.
از جمله مزایای خانوادههای پرجمعیت میتوان به همبستگی بیشتر بین اعضای خانواده، همبازی شدن کودکان، پشتیبان روحی یکدیگر بودن در میان خواهران و برادران در طول زندگی اشاره کرد.
چرا خانوادههای امروزی تمایل کمتری به فرزندآوری دارند؟
تحقیقات و پیمایشهای ملی نشان میدهد عوامل متعددی در کاهش تمایل به فرزندآوری نقش دارند که از جمله آنها میتوان به نگرانی از آینده و مسائل اقتصادی، تورم بالا و کاهش قدرت خرید خانوارها، بیثباتی شغلی و نااطمینانی اقتصادی، هزینههای سنگین مسکن و زندگی روزمره و ناتوانی در تأمین هزینههای فرزندآوری اشاره کرد. همچنین تغییر سبک زندگی و اولویتهای فردی، مصرفگرایی و زیادهخواهی در جامعه امروز، فردگرایی و تمایل به زندگی بدون مسئولیت، افزایش سن ازدواج، نگرانیهای تربیتی و کیفیت زندگی، دغدغه از آینده فرزندان از نظر تربیتی و اخلاقی، نگرانی از کیفیت خدمات آموزشی و بهداشتی، عوامل فرهنگی و اجتماعی شامل افزایش سطح سواد و اشتغال زنان، شاخصهای توسعه شهری، دسترسی بیشتر به وسایل ارتباط جمعی و رسانهها از دیگر موارد عدم تمایل خانوادهها به فرزندآوری است.
نکته قابل توجه این است که در حالی که نسلهای قبلی با وجود شرایط اقتصادی دشوارتر، بین ۵ تا ۱۰ فرزند داشتند و احساس مسئولیت میکردند، امروزه مصرفگرایی و سبک زندگی مدرن به تک فرزندی یا دو فرزندی دامن زده است.
چالش اجاره ندادن خانه به خانوادههای پرجمعیت
یکی از چالشهای جدی خانوادههای پرجمعیت در ایران و از جمله در استان قزوین، مشکل یافتن مسکن استیجاری مناسب است. حتی برخی از خانوادههای پرجمعیت نیز بهدلیل مشکلات مالی ناچار به اجاره آپارتمانهای ۵۰ تا ۶۰ متری هستند، در حالی که این واحدها برای خانوادههای پرجمعیت مناسب نیستند. صاحبخانهها نیز برای عدم اجاره به خانوادههای پرجمعیت دلایل مختلفی میآورند، از جمله اینکه نگران تخریب و آسیب رسیدن به خانه توسط کودکان هستند. صاحبخانهها معتقدند حضور کودکان باعث افزایش هزینههای تعمیر و نگهداری ملک میشود.
نقش پیشرو و حیاتی جهاد دانشگاهی در ارائه خدمات ناباروری
در گذشته هزینههای بالای درمان ناباروری به یکی از مهمترین چالشهای پیش روی زوجهای نابارور تبدیل شده و فشار مالی سنگینی به آنها وارد میکرد. این هزینهها به حدی بود که میتوانست آرزوی فرزندآوری را در دل برخی از زوجها بخشکاند. هزینههای اولیه و تشخیصی، هزینههای درمان، هزینههای پنهان و جانبی دست به دست میدادند تا زوجهای ناباروری که در طبقه ضعیف اقتصادی قرار داشتند، عطای بچهدار شدن را به لقایش ببخشند. اما امروز جهاد دانشگاهی بهعنوان یک نهاد عمومی غیردولتی، نقش حیاتی و پیشرو در ارائه خدمات درمان ناباروری ایفا میکند و با خدمات جامع و نوآورانه و ایجاد یک شبکه گسترده، دسترسی به درمان را برای زوجهای نابارور ممکن ساخته و نقش مهمی در حل بحران جمعیتی و جوانی جمعیت کشور ایفا میکند.
بیدخام عنوان کرد: در حوزه درمان ناباروری، استان قزوین از ظرفیت بسیار خوبی برخوردار است و خدمات این حوزه در سه بخش دولتی مستقر در بیمارستان ولایت، نیمهدولتی در جهاد دانشگاهی و همچنین توسط یکی از پزشکان متخصص ارائه میشود. این خدمات متناسب با شرایط زوجین نابارور در اختیار آنان قرار میگیرد و در همین راستا تلاش شده است دسترسی به خدمات تشخیصی و درمانی در استان تسهیل شود. با این حال، هنوز برخی زوجین برای درمان به خارج از استان مراجعه میکنند. انتظار میرود با همافزایی و هماهنگی بیشتر میان مراکز درمانی استان، دیگر خانوادهها ناگزیر به سفر و تردد به خارج از استان نباشند.
دبیر ستاد حمایت از خانواده و جوانی جمعیت استان قزوین افزود: البته همچنان برخی از زوجین بهدلیل هزینههای درمان یا فشارهای روحی، نیازمند حمایتهای بیشتر هستند. از همین رو، دفتر امور بانوان و خانواده استانداری قزوین با همکاری مراکز درمانی تلاش دارد شرایطی را فراهم کند که هیچ خانوادهای بهدلیل مشکلات مالی یا نبود امکانات، از تجربه شیرین داشتن فرزند محروم نماند.
به گزارش ایسنا، جمعیت ایران در آستانه یک بحران جدی قرار دارد. قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت با وجود طراحی نسبتاً جامع، بهدلیل ضعف در اجرا، کمبود بودجه و نبود هماهنگی بیندستگاهی نتوانسته به اهداف خود دست یابد. نرخ باروری پایینتر از میانگین کشوری در استان قزوین و کاهش موالید در این استان طی سالهای اخیر، نشاندهنده عمق این بحران است. مهمترین موانع فرزندآوری شامل نگرانی از آینده و مسائل اقتصادی، هزینههای بالای زندگی بهویژه هزینههای مربوط به تأمین مسکن، مشکلات فرهنگی، تغییر سبک زندگی و چالشهای اجتماعی مانند اجاره ندادن خانه به خانوادههای پرجمعیت است.
برای برونرفت از این وضعیت، ضروری است که اجرای کامل و مؤثر قانون جوانی جمعیت با تأمین بودجه کافی و نظارت دقیق، بهبود وضعیت اقتصادی و مسکن بهعنوان دغدغه اصلی خانوادهها، فرهنگسازی مثبت در مورد مزایای فرزندآوری و کاهش نگرانیهای تربیتی، حمایت از خانوادههای پرجمعیت در حوزه مسکن، اشتغال و خدمات شهری و تغییر نگرش صاحبخانهها نسبت به خانوادههای پرجمعیت از طریق فرهنگسازی و مشوقهای قانونی مورد توجه قرار گیرد. فرزندان، سرمایههای زندگی هستند و جامعه پویا و بالنده در گرو جمعیتی جوان و با نشاط است.
انتهای پیام
