به گزارش ایسنا، در شامگاه دومین روز (دهم اسفند ماه ۱۴۰۴) از جنگ مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران، یکی از میراثهای جهانی ایران که در فهرست یونسکو ثبت شده و شامل قواعد و ضوابط بینالمللی در حفاظت است، آسیب دید؛ میراثی که در قلب تهران قرار دارد: کاخ گلستان.
حملات هوایی انجامشده در محدوده میدان ارگ تهران، موج انفجار را به بافت تاریخی اطراف منتقل کرد و در پی آن، بخشهایی از این مجموعه ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو دچار آسیب شد. بر اساس گزارشهای کارشناسی، خسارتها بیشتر متوجه عناصر تزئینی و ظریف بنا بوده است؛ از جمله شیشهها، اُرسیها، درهای چوبی و بخشهایی از آینهکاریهای داخلی که در برابر فشار موج انفجار آسیبپذیرترند.
اگرچه سازه اصلی مجموعه پابرجا مانده، اما در بناهای تاریخی، همین اجزای تزئینی حامل بخش مهمی از ارزش هنری و تاریخی اثرند. آینهکاریها، پنجرههای مشبک و درهای چوبی نه صرفاً عناصر الحاقی، بلکه بخشی از هویت معماری دوره قاجار محسوب میشوند. از این منظر، آسیب واردشده تنها یک خسارت کالبدی ساده نیست، بلکه خدشهای به اصالت و تمامیت اثری است که واجد ارزش جهانی شناخته شده است و طبق قواعد بینالمللی مصداق «جنایت علیه بشریت» است.
در عین حال، گزارشها حاکی از آن است که اشیای موزهای و آثار منقول مجموعه کاخ گلستان پیش از اوجگیری درگیریها به مخازن امن منتقل شده بودند و آسیبی ندیدهاند؛ اقدامی که نشاندهنده پیشبینی شرایط بحرانی و تلاش برای کاهش ریسک در حوزه میراث فرهنگی است. با این حال، بناهای تاریخیِ ثابت، بهویژه در بافت متراکم شهری، در برابر موج انفجار و لرزشهای شدید همچنان آسیبپذیر باقی میمانند.
آنچه در شامگاه دهم اسفند ۱۴۰۴ رخ داد، تقابل مستقیم جنگ با حافظه تاریخی یک شهر بود؛ شهری که در قلب آن، کاخ گلستان نه فقط یک بنای تاریخی، بلکه نماد تداوم تاریخ سیاسی و فرهنگی ایران ایستاده است. اکنون پرسش اصلی نه فقط درباره میزان خسارت، بلکه درباره چگونگی مستندسازی، مرمت و پیگیری حقوقی این آسیب در سطح ملی و جهانی است!
بر این اساس، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با حضور در مجموعه میراث جهانی کاخ گلستان بعد از حادثه، این اقدام را نشانه آشکار نقض قواعد بینالمللی و بیاعتنایی به تعهدات فرهنگی دانست و از ارائه گزارش رسمی به یونسکو و آغاز فرآیند مرمت خبر داد.
سید رضا صالحی امیری، در نامهای رسمی به مدیرکل یونسکو، با اعلام وارد آمدن «آسیبهای جدی» به مجموعه میراث جهانی کاخ گلستان و بخشهایی از بافت تاریخی پایتخت در پی حملات اخیر، این اقدام را مغایر تعهدات حقوقی دولتها ذیل کنوانسیونهای بینالمللی دانست و خواستار اعزام فوری هیأت کارشناسی مستقل و فعالسازی سازوکارهای حمایتی میراث جهانی شد.
اسکندر مختاری، مرمتگر و پژوهشگر میراث معماری، از دیگر افرادی بود که از مجموعه گلستان بازدید کرد و گزارش کرد که در آن محدوده از تهران، به جز کاخ گلستان، ساختار میدان ارگ بهویژه ساختمانهای تاریخی اطراف از جمله کلانتری قدیمی و ساختمان وزارت راه سابق که بعدها به دادگستری واگذار شد و بخشی از بازار تهران، که همگی جزو یافت تاریخی تهران و به نوعی تاریخی هستند، بهطور کامل یا جدی تخریب شدهاند و بسیاری از درختان و فضای سبز کاخ گلستان نیز نابود شدهاند.
به گفته او، محوطه کاخ گلستان نیز پوشیده از خاک و نخاله شده بود و بخشهای داخلی مانند کاخ ابیض، اُرسیها، سقفها و تالارهای تاریخی شامل «تختمرمر»، «تالار آینه» و «شمسالعماره» آسیب دیدهاند؛ بهطوریکه حدود ۷۰ درصد ارسیهای تختمرمر فرو ریخته یا ناپایدار شده است.
در این میان، علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در حالی که به ایسنا گفت «وضعیت کاخ گلستان مناسب نیست» اما مرمت آن را ملزم به مناسب شدن شرایط و اوضاع دانست.
همچنین در این روزها، خبرنگاران خارجی و داخلی نیز از این اثر جهانی بازدید کردند.
در حالیکه نگرانیها برای کاخ گلستان ادامه داشت، خبری از بمباران محدوده مجموعه «سعدآباد» در روز سهشنبه ۱۲ اسفندماه، نگرانیهای درباره وضعیت میراث فرهنگی این کشور را دو چندان کرد اما خوشبختانه اعلام شد که این مجموعه تاریخی از حمله هوایی آسیبی ندیده و سالم است. علاوهبر آن، بمباران میدان سپاه نیز نگرانیهایی ایجاد کرد، اما مشاهدات اولیه نشان میدهد عمارت «کلاهفرنگی» که نسبت به وضعیت آن نگرانیهایی وجود داشت، ظاهراً آسیبی ندیده است.
افزون بر این، با وجود حملات هوایی به نقاطی در منطقه ۱۲ و مرکز تهران، هنوز اطلاعات دقیق از وضعیت میراث و خانههای تاریخی این مناطق در دست نیست.
بنابر گزارشهای تا کنون، به جز کاخ گلستان و آثار محدوده بازار، خیابان آبسردار (محله ایران در محدوده ساختمان مجلس قدیم)، کاخ ریاست جمهوری و محدوده کاخ مرمر و ساختمان قدیم سنا در تهران در معرض حمله بودهاند و از سرنوشت آنها هنوز اطلاعاتی موجود نیست.
بنابر گزارشهای رسمی، تا کنون ۱۷۴ شهرستان کشور درگیر جنگ و حملات هوایی بودهاند و تا این لحظه از سرنوشت آثار تاریخی آنها گزارشی در دست نیست.
هرچند، علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور، در چهارمین روز جنگ به ایسنا اعلام کرد که به جز کاخ گلستان، خسارت نگرانکنندهای برای دیگر بناهای تاریخی در سراسر ایران گزارش نشده است.
در ادامه، سید احمد محیط طباطبایی، رئیس افتخاری ایکوم (کمیته ملی موزههای ایران) با اشاره به خسارت کاخ گلستان به عنوان میراث جهانی یونسکو در حمله هوایی، تأکید کرد: سازوکار «سپر آبی» باید بیدرنگ عملیاتی و مختصات میراث جهانی به طرفهای متخاصم اعلام شود تا از هرگونه آسیب به این آثار جلوگیری شود. همچنین مختصات جغرافیایی تمام میراث فرهنگی ما که ثبت ملی هستند، بهویژه آنهایی که ثبت جهانی شدهاند، باید از طریق یونسکو به کشورهای متخاصم ابلاغ شود تا آن کشورها این مکانها را در زمره حریمهای قرمز خود بدانند و از وارد آوردن آسیب به آنها خودداری کنند. این کاری است که اکنون باید انجام شود. اقدامهای دیگری هم باید پیشتر صورت میگرفت که اکنون دیگر فرصت آنها نیست، اما حداقل اقدام ممکن همین اعلام رسمی و بینالمللی است که یونسکو و نهادهای وابسته به آن در حال پیگیری و ارسال آن هستند.
آسیب به آثار شاخص و هویتی که در پیونر با تاریخ و تمدن مردم این سرزمین است، در فضای روانی جامعه نیز بازتاب دارد. میراث فرهنگی، بهویژه در شرایط بحران، کارکردی هویتی و انسجامبخش پیدا میکند. بنابراین تخریب یا آسیب آن میتواند بهعنوان ضربهای نمادین تلقی شود؛ موضوعی که در ادبیات رسمی نیز با تعبیر «حمله به هویت فرهنگی» بازتاب یافته است.
کاخ گلستان یکی از شاخصترین مجموعههای تاریخی پایتخت و ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو است. این مجموعه نهتنها بازماندهای از ارگ تاریخی تهران و ساختار حکمرانی دوره قاجار است، بلکه بهعنوان یکی از معدود نمونههای تلفیق معماری ایرانی با تأثیرات مدرن قرن نوزدهم شناخته میشود.
از این رو، آسیب به این مجموعه در فضای جنگی، صرفاً خسارت به یک ساختمان نیست؛ بلکه برخورد غیرمستقیم منازعه نظامی با یک «نماد ملی» و «دارایی فرهنگی بشریت» است. همین ویژگی، سطح واکنشها و حساسیتها را افزایش داده است.
چگونگی مستندسازی، پیگیری حقوقی و مرمت این مجموعه و دیگر آثاری که احتمالا آسیب دیدهاند، نهتنها بر سرنوشت یکی از مهمترین آثار تاریخی ایران اثر میگذارد، بلکه میتواند به نمونهای قابل استناد در بحث «صیانت از میراث فرهنگی در زمان جنگ» در سطح منطقهای و جهانی تبدیل شود.
انتهای پیام
