به گزارش ایسنا، حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران پس از بازدید از کاخهای گلستان و سعدآباد در تهران و آثار تاریخی اصفهان، کردستان، کرمانشاه و لرستان که در حملههای هوایی آمریکا و اسرائیل خسارت دیدهاند، در نشست خبری که سهشنبه ۱۱ فروردینماه ۱۴۰۵ در محل این کمیسیون در تهران با حضور جمعی از رسانههای ایرانی و بینالمللی برگزار شد، گفت: دقیقاً تا یک ساعت قبل از سال تحویل، جلسهای با ٧ نفر از مسئولان، از جمله دبیر کنوانسیون لاهه درباره پاسداشت و حفاظت از میراث فرهنگی در دوران مخاصمات مسلحانه، برگزار کردیم. در آن جلسه، آنها را تشویق و ترغیب کردیم که حتماً هیأتی برای ارزیابی وضعیت به ایران اعزام شود. البته محدودیتهایی وجود دارد و حتی همکاران ما که بسیار مایل بودند از دفتر یونسکو در تهران امروز با ما حضور پیدا کنند، با موانعی مواجه شدند.
او افزود: ما بهعنوان کمیسیون ملی یونسکو تأکید کردیم که این موضوع، منعی برای خود ما نیست، بلکه یک وظیفه است. همچنین این پرسش را مطرح کردیم که آیا ارائه این مستندات میتواند مفید و مؤثر باشد یا خیر؟ به همین دلیل تصمیم گرفتیم که دقیقاً از روز بعد از سال تحویل؛ یعنی اول فروردین، کار را آغاز کنیم. از تهران شروع کردیم؛ از کاخ گلستان و کاخ سعدآباد و دیگر مجموعههایی که مورد هدف قرار گرفته بودند. همکاران ما محبت کردند و تا جایی که توانستند در محلها مستندسازی انجام دادند. همچنین عزیزان رسانهای، حضور پیدا کردند و مصاحبههایی نیز انجام شد.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران ادامه داد: سپس به سنندج رفتیم. در زمانی که از همدان عبور میکردیم، خبر ناگوار بمباران همدان به ما رسید و آرامگاه باباطاهر و نماد ابنسینا مورد هدف قرار گرفته بودند. سپس به سمت سنندج حرکت کردیم. در سنندج، عمارت آصف و دیگر عمارتهای مربوط به دوره صفوی، از جمله «خانه کرد»، مورد بررسی قرار گرفتند. وضعیت بهگونهای بود که بسیار تأسفبرانگیز بود. برخی میگفتند برخی از اُرسیها که ۴۵۰ سال دوام آوردهاند و نیاز به مرمت نداشتند، اکنون دچار آسیبهای جدی شدهاند.
فرطوسی گفت: شرایط به حدی دشوار بود که از همکاران خواستیم بیش از این در محل نمانند. باران شدید و شرایط ناشی از بمباران، خطرات زیادی ایجاد کرده بود. آقای دکتر زارعی از (پژوهشگاه) وزارت میراث فرهنگی همراه من بودند و همانجا آدرسها و هماهنگیهایی انجام دادند تا تیمهایی اعزام شوند و بتوانند اقدامات موقت انجام دهند. بهطور موقت، از روشهایی مانند نصب چوبهای نگهدارنده استفاده میکردند تا بناها فرو نریزند. باورکردنی نیست؛ این کارشناسان، انگار خانه و زندگی خودشان را از دست داده بودند. با امکانات بسیار محدود، حتی با پلاستیکهای معمولی، بخشهایی از بنا را میپوشاندند تا از نفوذ بیشتر باران جلوگیری کنند. این اقدامات قطعاً دور از استانداردهای حرفهای بود، اما شرایط اضطراری چنین اقتضا میکرد.
او ادامه داد: در اصفهان نیز درخواست کردم نیروهای داوطلب، از جمله دانشجویان دکتری و کارشناسی ارشد، برای کمک وارد عمل شوند. تعداد نیروهای موجود در میراث فرهنگی و پایگاهها بسیار محدود بود و پاسخگوی این حجم از بحران نبود.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران در ادامه به وضعیت آثار تاریخی کرمانشاه که از گزند حملات در امان نماندهاند اشاره کرد و افزود: وضعیت مشابهی در کرمانشاه وجود داشت و باران شدید شرایط را دشوارتر کرده بود و در عین حال، بمباران. در ادامه ما به خرمآباد (لرستان) دعوت شدیم. شهردار خرمآباد، علاوه بر مدیرکل میراث فرهنگی، و مسئولان دیگر شهرها، همه پای کار بودند. استانداران را نیز ملاقات کردیم. تمام اینها را اگر بخواهیم منصفانه در نظر بگیریم، نشان میدهد که همگی دغدغهمند میراث فرهنگی بودند. البته باید گفت که وضعیت عمرانی شهرها که مورد هدف قرار گرفته بود، دستکمی از آسیبهای میراث فرهنگی نداشت.
او اضافه کرد: در کرمانشاه، تکیه بیگلربیگی آسیب زیادی دیده بود و همچنین مسجد دولتشاهی دچار خسارت شده بود. از آنجا، روز بعد به سمت خرمآباد حرکت کردیم. اداره کل میراث فرهنگی استان لرستان که در یک سوی رودخانه قرار دارد و در سوی دیگر آن قلعه فلکالافلاک و یک سمت خیابان و سمت دیگر نیز مجموعههای میراث فرهنگی قرار گرفتهاند، همگی مورد حمله مستقیم قرار گرفته بودند. بازارچهای هم که در آنجا برپا شده بود، تقریباً بهطور کامل از بین رفته بود. این آسیبها در عرصه آثار اتفاق افتاده بود، نه فقط در حریم آنها. درباره قلعه فلکالافلاک، که در مراحل پایانی ثبت جهانی قرار دارد، این حادثه یک فاجعه محسوب میشود.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران در ارزیابی بازدیدی که از آثار خسارت دیدۀ اصفهان داشت، گفت: بازدیدها را از چهلستون و تالار اشرف آغاز کردیم. پیش از آن، ساختمانی مربوط به دوره صفویه که بهعنوان ساختمان استانداری استفاده میشد، کاملاً از بین رفته بود. این ساختمان یک بنای مدنی در مجموعه دولتخانه اصفهان محسوب میشد. واقعاً این سؤال مطرح است که بر اساس کدام ضابطه و با چه منطقی چنین ساختمانی باید مورد هجوم و تخریب قرار بگیرد؟ موج انفجار تا عالیقاپو ادامه پیدا کرده بود و تا مسجد شیخ لطفالله و مسجد عباسی نیز آثار آن مشاهده میشد. وضعیت بسیاری از نقاشیها و دیوارها بسیار نگرانکننده بود. صحنهها بهگونهای بود که انگار با شمشیر بر دیوار یا سقف ضربه زده باشند و آن را از وسط شکافته باشند. با این حال، استحکام سازه بهگونهای بود که هنوز فرو نریخته بود، اما دو طرف دیوار کاملاً از هم گسسته شده بودند.
فرطوسی بیان کرد: واقعاً تجربهای بسیار تلخ بود. وقتی روی شیشههای تاریخی خردشده راه میرفتیم و صدای خرد شدن آنها به گوش میرسید، انگار روی استخوان قدم میزدیم. این صحنه برای من کاملاً نمادین بود؛ گویی سینهای در آسمان شکافته شده باشد. اینها میراث فرهنگی جهانی است، میراث ملی مردم ایران است. با این حال، مردم ایران نشان دادند که حتی در شرایطی که دغدغه معیشت دارند، باز هم به آموزش و فرهنگ توجه دارند.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران گفت: این یک مصیبت بزرگ است. ما سال نو را در ایران در حالی آغاز کردیم که با بحرانهای متعددی روبهرو بودیم. همه دنیا میداند که با وجود اختلاف سلیقههای موجود در ایران، کشور ما بهصورت رسمی در مسیر مذاکره قرار داشت. این اتفاق، جفای بزرگی است، نهتنها به مردم، بلکه به حریم دیپلماسی، حقوق بینالملل و اصول حقوق بشر.
او ادامه داد: دیشب گزارشهای متعددی دریافت کردهایم؛ ۱۴۹ مورد آسیب به مراکز دانشگاهی ثبت شده است. دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه هنر اصفهان آسیبهای جدی دیدهاند و دانشگاه علم و صنعت ایران نیز به همین ترتیب. آزمایشگاهها بهشدت آسیب دیدهاند. در شرایط تحریمهای ظالمانه، ایجاد مجدد این زیرساختها بسیار دشوار است.
فرطوسی خطاب به رسانههای خارجی و داخلی حاضر در این نشست گفت: از شما عزیزان خواهش میکنم در این زمینه تا جایی که میتوانید حمایت کنید. ما در کمیسیون ملی یونسکو گزارشهای خود را در دو بخش کتبی و تصویری شامل عکس و فیلم، تهیه و ارسال میکنیم و اقدامات دیگری نیز در دست انجام داریم. اما واقعاً هیچکدام به اندازه کار شما اصحاب رسانه ارزش و تأثیر ندارد.
او اظهار کرد: یونسکو نیز بهحق، پس از جنگ ۱۲روزه، بیانیهای در محکومیت صادر کرد که بهویژه به موضوع خبرنگاران و کشته شدن آنها میپرداخت. همچنین تنها ۲۴ ساعت پس از فاجعه میناب، بیانیه محکومیت جدی خود را صادر کرد و ۴۸ ساعت بعد نیز درباره کاخ گلستان موضعگیری کرد. در ادامه، دو بیانیه دیگر نیز صادر شد. در این زمینه یونسکو بسیار فعال عمل کرده است. من شهادت میدهم که همکاران ما در یونسکو بسیار دغدغهمند هستند و بسیاری از آنها تخصص فرهنگی دارند. با این حال، زیرساختهای علمی و آموزشی ما آسیبهای جدی دیده و فجایع بزرگی رخ داده است.
به گزارش ایسنا، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، در ادامه به پرسشهای خبرنگاران پاسخ داد.
این پرسش مطرح شد که با توجه به اینکه ایران عضو بسیاری از کنوانسیونهای یونسکو است، چرا تاکنون نتوانسته از ظرفیت این کمیسیون بهطور کامل بهرهمند شود؟ همچنین، چگونه بازوی اجرایی یونسکو میتواند بازدارندهتر عمل کند؟ در مواردی مانند فلسطین، غزه، عراق، افغانستان (بامیان) و اکنون ایران، معمولاً یونسکو صرفاً بیانیه محکومیت صادر میکند. با توجه به اینکه برخی کشورها مانند آمریکا و اسرائیل در یونسکو حضور ندارند، این بیانیهها چندان بازدارنده نیستند. اساساً یونسکو چگونه میتواند به سمت اقدامات اجراییتر حرکت کند و فقط محکومیت نداشته باشد؟ که فرطوسی در پاسخ توضیح داد: ایران عضو کنوانسیونهای متعددی در حوزه یونسکو، از جمله کنوانسیون تنوع فرهنگی نیست، اما در کنوانسیون لاهه درباره پاسداشت میراث فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، ما عضو کمیته بینالدولی هستیم. در حال حاضر، ما در چند کمیته بینالدولی عضویت داریم، به این معنا که نهتنها عضو کنوانسیونها هستیم، بلکه در فرآیند تصمیمگیری و گفتوگو درباره موضوعات مختلف نیز مشارکت داریم. همچنین در کمیته بازگرداندن اموال فرهنگی قاچاقشده غیرقانونی خارج از مبدأ نیز عضو کمیته مربوطه هستیم. در حال حاضر، نمایندگی ما در یونسکو، بههمراه وزارت امور خارجه، در تلاش هستند تا نشست فوقالعاده کنوانسیون هرچه سریعتر برگزار شود. این امر نیازمند ارائه مستندات فنی از سوی کشور است.
او افزود: در خصوص نقش یونسکو و سایر سازمانهای بینالمللی باید گفت که این نهادها در واقع وکیل کشورها هستند و اختیاراتشان فراتر از آن چیزی نیست که کشورهای عضو به آنها میدهند. کشورها معمولاً تمایل ندارند اختیارات گستردهای به این سازمانها بدهند. این محدودیت نهفقط در یونسکو، بلکه در سایر نهادها مانند شورای حقوق بشر و کمیساریای عالی پناهندگان نیز وجود دارد. در مورد بیانیههای محکومیت، بله، این بیانیهها بیشتر بر افکار عمومی تأثیرگذار هستند. اما در عین حال، کنوانسیونها دارای سازوکارهای حقوقی نیز هستند. برای مثال، اگر میراث جهانی دچار آسیب جدی شود و یونسکو آن را به رسمیت بشناسد، امکان پیگیری حقوقی و حتی کیفری نیز وجود دارد. با این حال، این فرآیندها نیازمند بررسی، راستیآزمایی و طی مراحل فنی هستند. آنچه برای ما اهمیت بیشتری دارد، پیشگیری است. تمام تلاش ما این است که از وقوع چنین حوادثی جلوگیری شود.
فرطوسی گفت: البته باید اذعان کرد که در برخی موارد میتوانستیم عملکرد قویتری داشته باشیم. اما واقعیت این است که جنگ، مانند زلزله است، همه میدانند که ممکن است رخ دهد، اما همیشه آمادگی کامل وجود ندارد. در نهایت، قدرت اجرایی سازمانهای بینالمللی به تصمیم و اراده دولتها بستگی دارد. این دولتها هستند که میتوانند اختیارات بیشتری به این نهادها بدهند.
او در پاسخ به این پرسش که آیا برگزاری زودتر اجلاس در روند ثبتهای جهانی کشور تاثیر گذار خواهد بود و یا ممکن است فهرست در خطر داشته داشته باشیم، اظهار کرد: در این موضوع، یونسکو بسیار همدل است. واقعاً تفاوت زیادی وجود دارد بین زمانی که یک پایگاه میراثی بهواسطه عملکرد مسئولان یک کشور در فهرست «در معرض خطر» قرار میگیرد، با زمانی که این اتفاق در نتیجه یک جنگ نابرابر و ظالمانه رخ میدهد و خسارات شدید به بار میآورد.
سپس نماینده یک رسانه چینی پرسید که بعد از بازدید از شهرهای مختلف، مهمترین آسیبهای فرهنگی که مشاهده کردید چه بوده و وضعیت میراث فرهنگی آسیبدیده را چگونه توصیف میکنید؟ همچنین چه اقداماتی میتوان در مجامع بینالمللی انجام داد؟ که دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران اظهار کرد: بر اساس مشاهدات ما، اگر بخواهیم از نظر حجم خسارت صحبت کنیم، آنچه غیر قابل جایگزین بود، در خرمآباد بهوضوح دیده میشد؛ وضعیتی بسیار دشوار که نشان میدهد مرمت و بازسازی آن تا چه اندازه پیچیده خواهد بود. در تهران نیز شدت فشار و خسارتها بالا بود، اما از نظر گستردگی، تنوع و تعدد آسیبها، اصفهان شرایط خاصتری داشت. اینها مبتنی بر مشاهدات میدانی ماست.
او افزود: اما در خصوص اقدامات در مجامع بینالمللی، شما اکنون از چین با ما صحبت میکنید. اگر بخواهیم تمدنی را همتراز ایران در دنیای کهن نام ببریم، میتوان به چین اشاره کرد. مردم چین درک عمیقی از تعلق هویتی به میراث فرهنگی دارند. شایسته است که چنین کشورهایی در سطح بینالمللی، مثلاً در شورای امنیت، برای محکومیت تخریب میراث فرهنگی پیشقدم شوند. من همینجا، بهعنوان نماینده کمیسیون ملی یونسکو در ایران، این درخواست را مطرح میکنم که چنین ابتکاراتی شکل بگیرد. حتی اگر با وتو مواجه شود، نفس طرح این موضوع اهمیت دارد و میتواند جایگاه اخلاقی و فرهنگی کشور پیشنهاددهنده را ارتقا دهد.
فرطوسی گفت: در توصیف وضعیت باید بگویم، جنگ ذاتاً سرشار از مصیبت است. وقتی زیرساختها تخریب میشوند، ساختمانها از بین میروند و انسانها جان خود را از دست میدهند، همیشه امیدی برای بازسازی وجود دارد. اما وقتی میراث فرهنگی از بین میرود، فاجعهای متفاوت رخ میدهد. در چنین شرایطی، واقعاً انسان دچار نوعی عجز میشود. این احساس را در چشمان بسیاری از کارشناسان دیدم و خودم نیز آن را تجربه کردم. این پرسش که «چه باید کرد؟» چراکه چیزی بیدفاعتر از میراث فرهنگی و طبیعی وجود ندارد. بهنظر من، در یک جمله «هدف قرار دادن میراث فرهنگی، هدف قرار دادن هویت انسانی است. اگر دغدغه انسانیت داریم، باید حرمت میراث فرهنگی را حفظ کنیم.»
او همچنین در پاسخ به این پرسش که آیا این حملات (به آثار تاریخی) اشتباه بوده یا تعمدی؟ گفت: ما متخصص نظامی نیستیم، اما از یک سو میشنویم که گفته میشود حملات دقیق و نقطهزن هستند، و از سوی دیگر شاهد تخریب بناهای عظیم فرهنگی هستیم. بهنظر من، این تناقض قابلقبول نیست. من شخصاً این را صرفاً «اشتباه» نمیدانم؛ بیشتر به نظر میرسد که نوعی تعمد در کار باشد. وقتی فناوریهای پیشرفته وجود دارد و خودشان ادعا میکنند که دقیق عمل میکنند، دشوار است باور کنیم که چنین اهدافی بهصورت تصادفی مورد اصابت قرار گرفته باشند. حتی وجدان عمومی هم بهسختی میتواند بپذیرد که، برای مثال، یک مدرسه دخترانه دو بار هدف قرار بگیرد و جان ١۶٧ دختر بچه گرفته شود و این را صرفاً خطا بدانیم. در مورد میراث فرهنگی نیز بهنظر میرسد که هدف، فرهنگ و هویت مردم ایران بوده است. ما خودمان را میشناسیم؛ ایراد و خودنقدی زیاد داریم، اما یک نکته روشن است، میراث فرهنگی ما نقطه ضعف ماست و چیزی نیست که جایگزین داشته باشد. شما هر فناوری یا آزمایشگاهی را از بین ببرید، میتوان نمونهای بهتر ساخت، اما میراث فرهنگی، گذشتهای است که تکرار نمیشود.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران در پاسخ به پرسش ایسنا، مبنی بر اینکه رئیسجمهور سابق آمریکا در دوره اول ریاستجمهوری خود تصمیم گرفت از عضویت یونسکو خارج شود، و در دوره دوم هم طبق فرمانهای اجرایی، این تصمیم را تکرار کرد. همچنین، اسرائیل نیز حدود یک دهه پیش بهطور یکجانبه از یونسکو خارج شد. این تصمیمات بهویژه به دلیل اختلافات سیاسی و مناقشات بینالمللی میان این کشورها و برخی نهادهای بینالمللی مانند یونسکو اتخاذ شد. در نتیجه، این کشورها خود را از قوانین یونسکو و تعهدات بینالمللی آن جدا میدانند، با توجه به اینکه این دو کشور (آمریکا و اسرائیل) که در حال حاضر متجاوز به خاک کشور ما هستند، دیگر عضویتی در یونسکو ندارند و خود را جدا از آن میدانند، یونسکو چگونه میتواند قدرت اجرایی خود را در این زمینه اعمال کند و چه اقدامی میتواند انجام دهد تا جلوی چنین اقداماتی را بگیرد؟ گفت: این اتفاق پیشتر هم رخ داده و ایالت متحده آمریکا سومین بار است که خارج میشود و به نوعی به برخی رویکردهای خاص در سیاست بینالملل بازمیگردد. با این حال، یونسکو همچنان اهمیت دارد و حضور کشورهایی مانند آمریکا میتواند به تقویت آن کمک کند. با این وجود، حتی در غیاب برخی کشورها، سازمانهای بینالمللی کارکرد خود را دارند. ترامپ با سازمانهای بینالمللی مشکل دارد و تنها از یونسکو خارج نشد، بلکه از ٨٠ و اندی سازمان بینالمللی خارج شد و مردم آمریکا را از این سازمانها محروم کرد. در ایران هم نیاز به بازبینی است و خیلی جاها نادانسته سازمانهای بینالمللی را متهم میکردیم، بدون آنکه عضو آن باشیم. در حالیکه این سازمانها نوعی «عقل جمعی» جهانی هستند. در یونسکو آن قدر استقلال نشان داده میشود که آن کشوری به جفا میخواهد نفوذ بیشتری داشته باشد، قهر میکند و میرود. درباره اقدامات یونسکو هم به این شکل است که حتما نباید عضو آن باشیم یا نه، در عین حال، اختیارات آن به میزان اختیاراتی بستگی دارد که کشورهای عضو به آنها میدهند. در نهایت، باید گفت که یونسکو ظرفیتها و پتانسیلهای مهمی دارد، اما تقویت آن نیازمند اراده کشورهای عضو است. یکی از مهمترین ابزارها نیز فشار افکار عمومی جهانی است؛ از آسیا تا اروپا و آمریکای لاتین. نقش رسانهها در این میان بسیار حیاتی است و میتواند به جهتدهی این افکار عمومی کمک کند.
او افزود: ایران از جمله کشورهایی است که با وجود ظرفیت بسیار بالا در حوزه میراث فرهنگی، همواره با محدودیت سهمیه برای ثبت جهانی مواجه بوده است. ما معمولاً در هر دو سال، فقط میتوانیم حدود دو اثر را ثبت جهانی کنیم. این در حالی است که آثار بسیار متعددی، در حوزههای مختلف و با پیچیدگیهای فنی متفاوت، صف انتظار ثبت قرار دارند. بنابراین، محدود بودن سهمیه به این معنا نیست که سایر آثار کماهمیت هستند، بلکه صرفاً یک محدودیت ساختاری در روند ثبت جهانی است.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران همچنین درباره میزان خسارت واردشده به آثار تاریخی ایران از آغاز این جنگ تا کنون گفت: طبق گزارشی که تا دیشب به من ارائه شد، تعداد ١٣٢ اثر میراث فرهنگی مورد تهاجم قرار گرفته است. اما در خصوص هزینهها باید تأکید کنم که اساساً این موضوع قابل برآورد دقیق نیست؛ چراکه با آثاری مواجه هستیم که ارزش آنها صرفاً مادی نیست و در بسیاری موارد غیرقابل قیمتگذاری هستند. مثلاً در اصفهان گفتند که باید یک آینه ۴۰۰ ساله را قیمتگذاری کنیم، بعد برآورد خسارت کرده و سپس آن را درست کنیم. حتی قیمتگذاری آن هم قابل انجام نیست. بنابراین، بحث هزینه در اینجا بهصورت عددی معنا پیدا نمیکند و نمیتوان برآورد مشخص و دقیقی از آن ارائه داد.
انتهای پیام
