به گزارش ایسنا، بحران امید یکی از مهمترین معضلات جوامع معاصر است. امید اجتماعی همان نیروی روانی - اجتماعی است که افراد و جامعه را قادر میسازد با دشواریها رو به رو شوند و برای ساختن آینده تلاش کنند. کاهش امید جامعه را به سوی بیعملی افسردگی اجتماعی، خشم سرخوردگی و حتی فروپاشی اخلاقی پیش میبرد.
در میان منابع گوناگون برای بازسازی این سرمایه حیاتی، آموزههای مهدویت در فرهنگ اسلامی ظرفیتهای کم نظیری دارند. مهدویت نه تنها خبر از آیندهای پرشکوه و عادلانه میدهد، بلکه انسان امروز را به مسئولیت پذیری، اصلاحگری، تلاش جمعی و زیستن امیدوارانه دعوت میکند. این مقاله تلاش دارد نشان دهد که چگونه مهدویت میتواند در وضعیت حاضر به عنوان منبعی معنوی اخلاقی و اجتماعی در ترمیم امید و تقویت تابآوری اجتماعی نقش آفرین باشد.
عصر نااطمینانی؛ زمینههای اجتماعی یک بحث ضروری
برای فهم نقش مهدویت ابتدا باید زمینه اجتماعی مسئله را شناخت. عصر نااطمینانی ویژگیهایی دارد که همگی امید جمعی را تحت تأثیر قرار میدهند.
مهمترین این ویژگیها عبارتند از:
الف. سرعت تحولات و ناپایداری اجتماعی: تحولات اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در دهههای اخیر سرعت و پیچیدگی بیسابقهای یافتهاند. این سرعت بالا احساس کنترل افراد بر آینده را تضعیف میکند و پیامد آن افزایش اضطراب اجتماعی است.
ب: بحران معیشت و فشار اقتصادی: نوسانهای اقتصادی، تورم، بیکاری و احساس بیثباتی مالی یکی از مهمترین عوامل فرسایش امید هستند. فشار معیشتی نه تنها بر روان افراد اثر میگذارد، بلکه رفتارهای اجتماعی و اخلاقی را نیز متاثر میکند.
ج. فرسایش سرمایه اجتماعی: کاهش اعتماد عمومی، احساس بیعدالتی و ضعف ارتباطات اجتماعی از عناصر اصلی بحران سرمایه اجتماعی است؛ جامعهای که اعتماد و همبستگی کمی دارد در برابر بحرانها تابآوری پایینی نشان میدهد.
د. گسترش اخبار منفی در رسانهها: در عصر رسانههای - اجتماعی اخبار منفی با قدرت بیشتری بازنمایی میشوند. این امر موجب خطای شناختی منفی پنداری و تقویت دیدگاه بدبینانه نسبت به آینده میشود.
ه: بحران هویتی نسل جوان: نسل جدید بیش از گذشته با پرسشهای وجودی نیاز به معنا و سردرگمی هویتی امید را کاهش می دهد. نبود تصویر روشن از آینده به طور مستقیم امید را کاهش میدهد.
این مجموعه عوامل شرایطی فراهم کرده و جامعه بیش از هر زمان دیگری به منابعی برای بازسازی امید و اعتماد نیازمند است. یکی از مهمترین این منابع، آموزههای عمیق و انسانساز مهدویت است و تقویت دیدگاه بدبینانه نسبت به آینده میشود بحران هویتی نسل جوان نسل جدید بیش از گذشته با پرسشهای وجودی نیاز به معنا و سردرگمی هویتی مواجه است. نبود تصویر روشن از آینده به طور مستقیم امید را کاهش میدهد.
مهدویت؛ منظومهای برای بازسازی امید فردی و اجتماعی
مهدویت در الهیات شیعی تنها پیشگویی درباره آینده نیست؛ یک نظام فکری و تربیتی است که میتواند بر روان اخلاق و اجتماع تأثیر مثبت بگذارد. (۲) در این بخش عناصر امید ساز مهدویت بررسی میشود.
الف. امید قطعی به آیندهای عادلانه: یکی از عناصر مرکزی مهدویت باور به تحقق قطعی عدالت فراگیر است. بر اساس قرآن و روایات آینده تاریخ به سوی استقرار عدالت و رستگاری نهایی پیش میرود. این نگاه برخلاف بسیاری از روایتهای آخرالزمانی غربی که ترس آلود و یأس محورند امید محور است. (۳)این امید بر چند پایه استوار است:
«سنتهای حتمی الهی:- وعدههای تحقق پذیر، نقش انسان در تحقق آینده موعود(۴)»
این نوع امید از جنس تو هم خوش بینانه نیست؛ بلکه بر وعده های الهی و معناداری تاریخ استوار است.
ب: معنا بخشیدن به رنج و دشواری:از منظر دینی سختیها بخشی از مسیر بالندگی انسان و راه الهی هستند در روایات آمده که دوران غیبت، زمانی است که ایمانها آزموده میشود و جامعه برای پذیرش عدالت جهانی آماده میگردد. (۵) همین معنادادن به رنجها تاب آوری انسان را بالا میبرد.
ج: ایجاد احساس همراهی و مراقبت الهی: اعتقاد به حضور امام غایب به عنوان حجت الهی در زمین احساسی از حمایت معنوی و تنها نبودن ایجاد میکند. (۶)این، احساس غم و اضطراب وجودی را کاهش داده و به آرامش روانی میانجامد.
د. الگوی امید فعال و مسئولیت محور: بر اساس آموزههای شیعی، انتظار فعالیت اجتماعی کار اخلاقی اصلاح گری و آمادگی معنوی است. (۷) انتظارحقیقی، یعنی ساختن جامعه بهتر، اصلاح رفتار فردی کمک به دیگران مبارزه با ظلم و تلاش برای عدالت. (۸)این نگاه فعال، امید اجتماعی را از سطح «احساس» به سطح کنش اجتماعی منتقل میکند.
نقش مهدویت در تقویت تاب آوری اجتماعی
تاب آوری اجتماعی مجموعه توانمندیهایی است که به جامعه اجازه میدهد در برابر بحرانها مقاومت و خود را ترمیم کند. آموزههای مهدوی در چند سطح تاب آوری اجتماعی را تقویت میکند.
الف :تاب آوری روانی(ایجاد سازگاری درونی) : امید مهدوی به انسان کمک میکند فشارهای روانی ناشی از آینده نامعلوم را بهتر مدیریت کند. باور به اینکه جهان در دست قدرتی حکیم است و آینده بر اساس عدالت رقم خواهد خورد، اضطراب و ناپایداری روانی را کاهش میدهد.
ب:تابآوری اخلاقی (تقویت رفتارهای درست در بحران) : مهدویت انسان را به فضایل اخلاقی چون صبر، پایداری انصاف، همدلی، عدالت خواهی و اصلاح گری دعوت میکند. (۹) این فضایل اخلاقی، ستونهای اصلی تاب آوری اخلاقی جامعه هستند.
ج: تاب آوری اجتماعی (افزایش انسجام و سرمایه اجتماعی) : جامعه منتظر جامعهای است که بر همبستگی، هم سرنوشتی، همکاری و ایثار تأکید دارد. آموزههای مهدوی انسان را از فردگرایی افراطی بیرون آورده و به نقشآفرینی جمعی سوق میدهد. (۱۰)
د. تاب آوری معنوی (احساس معنا در زندگی) : تاب آوری معنوی در بسیاری از پژوهشهای روانشناسی به عنوان یکی از مهمترین عوامل مقابله با بحرانها شناخته میشود. مهدویت، معنای زندگی را از «حال» جدا کرده و در چشم اندازی گسترده و امیدبخش قرار میدهد. (۱۱)
مهدویت و مواجهه با بحرانهای اجتماعی معاصر
اکنون به صورت موردی بررسی میکنیم که مهدویت چگونه میتواند با بحرانهای عینی امروز ارتباط برقرار کند:
الف: بحران اقتصادی و نا امیدی معیشت: مهدویت امید به عدالت نهایی را زنده میکند؛ در عین حال مسئولیت پذیری و تلاش را تشویق میکند، از مردم می خواهد عدالت جو باشند و از ظلم اقتصادی دوری کنند و روحیه صبر و همدلی را تقویت میکند. با این نگاه افراد در برابر بحران اقتصادی رفتارهای سالمتری نشان میدهند.
ب: بحران اخلاقی و کاهش سرمایه اخلاقی: بسیاری از ناهنجاریها محصول ناامیدی، افسردگی و بیاعتنایی به آینده است. مهدویت با تقویت اخلاق مسئولیت، معنا بخشیدن به رفتار، اخلاقی ایجاد احساس نظارت معنوی و ارائه الگوی جامعه، آرمانی میتواند اخلاق اجتماعی را ترمیم کند.
ج : بحران هویت نسل جوان: نسل نو با بحران معنا، سرگشتگی و احساس بیهویتی مواجه است آموزه مهدویت، آیندهای روشن و قابل اتکا معرفی میکند، احساس تعلق به جامعهای بزرگتر ایجاد میکند نقش فرد را در آینده برجسته میسازد و به تلاش شخصی معنا میبخشد. این عناصر برای نسل جوان جذاب و امید بخشند.
د. بحران تصویر آخرالزمان در رسانهها: رسانههای جهانی آخرالزمان را با جنگ، زوال تمدن و فروپاشی اخلاقی نشان میدهند. در مقابل، مهدویت به جای ترس، امید ارائه میدهد، آینده را نقطه اوج تمدن انسانی معرفی میکند عدالت و رفاه را محور میداند و انسان را بازیگر فعال آینده معرفی میکند. این، تفاوت اثر مهمی در آرامش روانی و امید اجتماعی دارد.
راهکارهای عملی برای ترویج امید مهدوی در جامعه
برای بهره گیری از ظرفیتهای مهدویت لازم است این آموزه در قالب برنامههایی کاربردی و روزآمد وارد فضای فرهنگی و اجتماعی شود.
الف: بازتعریف آموزش مهدویت برای نسل جدید:استفاده از زبان ساده تأکید بر کارکردهای اجتماعی و اخلاقی مهدویت، پرهیز از روایتهای ترس محور توجه به نیازهای روانی نسل جوان استفاده از مثالها و تجربههای عینی.
ب: ترویج مفهوم «انتظار فعال» : انتظار فعال باید به عنوان یک سبک زندگی معرفی شود. کار مفید و اخلاقی، مراقبت از خانواده، کمک به نیازمندان، مشارکت اجتماعی و رعایت حقوق دیگران از مهمترین مؤلفههای انتظار فعال محسوب میشود.
ج: تقویت گفتوگوی امید در رسانهها: رسانهها میتوانند با تولید برنامههای مستند، گفتوگوهای فرهنگی، تولید کلیپهای کوتاه، داستانها و روایتهای امیدآفرین، نقش مهمی در روایت امید بخش مهدویت داشته باشند.
د:فعال سازی سبک زندگی :منتظران این سبک زندگی بر چند پایه استوار است: معنویت، اخلاق، مسئولیت پذیری، عدالتجویی و امید به آینده. این عناصر هم فرد را میسازند و هم جامعه را. (۱۲)
جمعبندی
جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری با مشکل نا امیدی اضطراب و کاهش تاب آوری اجتماعی مواجه است. مهدویت به عنوان یک منظومه اعتقادی - اخلاقی غنی، ظرفیتهای منحصر به فردی برای ترمیم این سرمایه حیاتی دارد.
مهدویت امیدی روشن و قطعی ارائه میدهد به زندگی معنا میبخشد، اخلاق مسئولیت را تقویت میکند، جامعه را همدل و منسجم میسازد، تابآوری روانی اخلاقی و اجتماعی ایجاد میکند و به نسل جوان هویت معنا و آینده میبخشد.
با بهره گیری صحیح و روزآمد از این آموزه، میتوان گامی مهم در تقویت امید اجتماعی و افزایش تاب آوری جامعه برداشت. این موضوع نه تنها یک بحث دینی، بلکه یک راهکار اجتماعی - روانی ضروری برای عصر نااطمینانی است.
پی نوشتها:
۱. Age of Uncertainty.
۲.ر. ک: ابراهیم شفیعی سروستانی «معرفت امام زمان(عج) و تکلیف منتظران»، صص ۲۷۲ - ۲۷۷ و ۲۸۸-۲۹۲
۳.رک همان، صص ۲۴۲-۲۴۷
۴.ر. ک: همان صص ۲۲۹-۲۳۲ و ۲۰۰-۴۲۰
۵. ر. ک: همان، صص ۸۲-۸۷
۶.ر. ک: همان صص ۲۵۰-۲۵۲ و ۲۷۴-۲۷۷
۷.رک همان، صص ۲۵۳-۲۷۱
۸.ر. ک همان، صص ۳۲۵-۳۳۳
۹.ر. ک: همان، صص ۲۵۲-۲۵۸
۱۰ ر. ک: همان، صص ۲۴۶-۲۴۷
۱۱.ر. ک. همان
۱۲.ر. ک همان، صص ۵۳۷-۵۸۹
انتهای پیام
