به گزارش ایسنا، این نان، در دل جابهجاییهای فصلی و زندگی در مسیر کوچ، شکل گرفته و بخشی جداییناپذیر از نظام معیشتی عشایر به شمار میرود. در فضایی که امکانات محدود و دسترسی به منابع ناپایدار است، شیوههای تهیه و نگهداری غذا اهمیتی حیاتی پیدا میکند.
نان ساجی، در چنین بستری، نهتنها پاسخ به یک نیاز روزمره، بلکه نتیجه دانشی انباشته از تجربههای زیسته است. دانشی که در طول زمان، بدون اتکا به ابزارهای مدرن، به شکلی کارآمد و پایدار تداوم یافته است.
نان ساجی، نانی بسیار نازک است که روی صفحهای فلزی به نام «ساج» پخته میشود؛ صفحهای محدب که روی آتش مستقیم قرار میگیرد. خمیر این نان معمولاً از آرد، آب و اندکی نمک تهیه میشود و بدون نیاز به فرآیندهای پیچیده، در زمانی کوتاه آماده پخت است.
سادگی مواد اولیه، خود نشانهای از سبک زندگی عشایری است؛ جایی که امکان حمل مواد متنوع و تجهیزات پیچیده وجود ندارد.
فرآیند پخت نان ساجی، بیش از آنکه یک کار فردی باشد، بخشی از زندگی جمعی خانواده است. زنان عشایر، که نقش اصلی را در تهیه نان بر عهده دارند، با مهارتی که از نسلهای پیش آموختهاند، خمیر را بهسرعت پهن کرده و روی ساج داغ قرار میدهند. نان در چند لحظه پخته میشود و با حرکتی سریع برداشته میشود، مهارتی که نیازمند تجربه و دقت بالاست.
اما اهمیت نان ساجی تنها در شیوه پخت آن خلاصه نمیشود. این نان، به دلیل نازکی و قابلیت خشک شدن، بهراحتی قابل نگهداری و حمل است و همین ویژگی آن را به گزینهای ایدهآل برای زندگی در حال حرکت تبدیل کرده است.
عشایر که در طول سال میان ییلاق و قشلاق جابهجا میشوند، به غذایی نیاز دارند که سبک، ماندگار و در عین حال مغذی باشد، نان ساجی پاسخی دقیق به این نیاز است.
در کنار کارکرد معیشتی، نان ساجی بخشی از حافظه فرهنگی عشایر نیز به شمار میآید. لحظات پخت نان، اغلب با گفتوگو، روایت خاطرات و حتی آوازهای محلی همراه است. در این فضا، نان از یک خوراک ساده فراتر میرود و به عنصری برای پیوند نسلها و انتقال تجربه تبدیل میشود.
از نظر جغرافیایی، این شیوه پخت نان در میان عشایر و روستاییان مناطق غرب و جنوبغرب ایران رواج دارد. استانهای کرمانشاه، کردستان، ایلام، لرستان، خوزستان و چهارمحال و بختیاری از مهمترین حوزههای رواج این نان به شمار میروند. در این میان، شهرها و مناطقی مانند اسلامآباد غرب، جوانرود، پاوه، مریوان، سروآباد، ایلام، مهران، خرمآباد، کوهدشت، اندیکا، مسجدسلیمان، کوهرنگ و لردگان از جمله نقاطی هستند که پخت نان ساجی در آنها همچنان مشاهده میشود. این گستره جغرافیایی نشان میدهد که نان ساجی در میان گروههای قومی مختلف از جمله کردها، لرها و بختیاریها جایگاه مشترکی دارد.
با این حال، این میراث ارزشمند نیز مانند بسیاری از سنتهای بومی، در معرض تغییر و فراموشی قرار دارد. یکجانشینی، دسترسی به نانهای صنعتی و تغییر سبک زندگی، باعث شده است که نقش نان ساجی در برخی جوامع عشایری کمرنگتر شود. با این وجود، هنوز هم در بسیاری از مناطق، این نان بهعنوان بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره پخته میشود و تداوم دارد.
مهارت و شیوه پخت «نان ساجی» در سال ١٣٩١ در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده است.
انتهای پیام
