به گزارش ایسنا، از زمانی که بشر بر روی کره خاکی پا گذاشت و گوهرهای شب چراغ آسمان را نظاره کرد، بر اساس خصیصه کنجکاوی به طلوع و غروب مهر تابان، مهتاب عالمتاب و ستارگان توجه کرد و سعی در پاسخگویی مناسب به سوالات ذهنی خود درباره آسمان بالای سر خود داشت.
این کنجکاوی موجب شد نخستین رصدخانه ایران در حدود سال ۲۱۲ هجری (۸۲۸ میلادی) در بغداد توسط دو منجم به نامهای "فضلبن نوبخت اهوازی" و "محمدبنموسی خوارزمی" بنا شد و بعد از آن رصدخانههای دیگر در سرزمینهای اسلامی ساخته شد.
پس از سده چهارم، رصدخانهها با نام "امیران" ارتباط پیدا کردند، مانند رصدخانهٔ علاءالدوله در همدان، که برای بوعلیسینا بنا شد. کمتر از یک سده بعد نیز ملکشاه سلجوقی، رصدخانهٔ بزرگی را بنیان نهاد که بزرگانی مانند عمرخیام نیشابوری در آنجا فعالیت داشتند و پایه گاهشماری جلالی به عنوان دقیقترین تقویم جهان در زمان خود را طرحریزی کردند.
پیشرفت رصدخانهها با بنیانگذاری رصدخانه مراغه به اوج خود رسید. بنای این رصدخانه در سال ۶۵۷ هجری(۱۲۶۱ میلادی) به سفارش خواجه نصیرالدین طوسی و به فرمان "هولاکو" نوه چنگیزخان مغول آغاز شد.
در دوره معاصر نیز رصدخانه خورشیدی مرکز ژئوفیزیک دانشگاه تهران از دیگر رصدخانههای کشور است که در انتهای خیابان کارگر شمالی و در جوار مرکز انرژی اتمی ایران واقع شد. در این مرکز یک تلسکوپ ۱۵ سانتیمتری ویژه رصد خورشید قرار داشت که مجهز به فیلترهای H آلفا و H بتا بود و علاوه بر رصد لکههای خورشیدی، میتوانست فورانهای سطح خورشید را مشاهده و مورد بررسی و تحلیل قرار داد.
رصدخانه خورشیدی مرکز ژئوفیزیک دانشگاه تهران در حالی مجهز به امکانات رصدی شد که به گفته فعالان حوزه نجوم، این رصدخانه در طرح توسعه شهری قرار گرفت و تبدیل به رصدخانه متروک شده و متاسفانه تجهیزات رصدی آن همراه با سازه آن نابود شدند و امروزه دیگر اثری از این رصدخانه باقی نمانده است.
بنیانگذار نخستین رصدخانهٔ فیزیک خورشیدی ایران بانو "آلنوش طریان"، فیزیکدان ایرانی-ارمنیتبار بود که به "مادر نجوم" و "بانوی اختر فیزیک ایران" ملقب شده است.
شاید بتوان گفت طرح رصدخانه ملی در شهرستان کاشان، تنها پروژه جدی و کلان کشور در حوزه نجوم است که هر چند با برخی حواشی در هفتههای قبل همراه شد ولی محققان این طرح در لابه لای شرایط تحریمهای اقتصادی، تجاری و تبادلات علمی، توانستند رصدخانه ملی ایرانی را در ارتفاع ۳۶۰۰ متری قله گرگش تاسیس کنند تا بتواند با تکیه بر توان داخلی و همکاری مشاوران خارجی، با نصب تلسکوپ نوری کلاس جهانی، کهکشانهای پر حجم در فاصله ۶۶ میلیارد میلیارد کیلومتر را رصد کنند.
حالا این رصدخانه ایرانی در میان ۸ رصدخانه در نیمکره شمالی زمین که از اسپانیا تا هند ایجاد شده، قرار گرفته است ولی مثل اینکه همچنان برخی افراد به دنبال ایجاد حواشی و بحثهای پیرامون این طرح ملی هستند به گونهای که گزارش اخیر مجله ساینس خود گویای این واقعیت است!
چالشهای یک افتتاح
پروژه کلان رصدخانه ملی در روز ۷ تیر ماه سال جاری به صورت ویدئو کنفرانس با حضور حسن روحانی رییس جمهور، سورنا ستاری معاون علمی و فناوری ریاست جمهور و محققان این طرح از پژوهشگاه دانشهای بنیادی افتتاح شد.
این مراسم در حالی برگزار شد که آینه تلسکوپ این رصدخانه هنوز نصب نشده بود و همین امر، شائبههایی را ایجاد کرد به گونهای که انجمن نجوم ایران طی انتشار بیانیهای اعلام کرد: بسیاری معتقدند که مراسم افتتاحیه این رصدخانه نابههنگام بود و دلیل این امر نیز آن است که رصدخانه ملی ایران هنوز دو قطعه کلیدی از تلسکوپ را نصب نکرده است که یکی از آن قطعات، آینه اصلی ۳.۴ متری و دیگری نیز آداپتور-روتور آن است که این قطعه یک بخش شامل چند حسگر است که وظیفه آن ردیابی ستارهها و ارتقا وضوح تصاویر است.
البته هر چند که برخی از کارشناسان به نحوه افتتاح و یا اعلام بهرهبرداری این پروژه از طرف دولت فعلی ایراداتی را وارد میدانند اما در همین رابطه دکتر حبیب خسروشاهی مجری طرح رصدخانهٔ ملی ایران در گفتوگو با ایسنا در این باره توضیحاتی را ارائه و تاکید کرد.
وی با تاکید بر اینکه از ابتدا قرار بود که نورگیری مهندسی این تلسکوپ در سایت این رصدخانه انجام شود، گفت: با توجه به اینکه در دی ماه سال گذشته کار ساخت تلسکوپ به پایان رسید و از آن رونمایی شد، تیم طرح رصدخانه ملی در نظر داشتند که به مدت ۹ ماه اقدام به انجام تستهای لازم بر روی این تلسکوپ در محل کارخانه کنند.
خسروشاهی با تاکید بر اینکه برای یک منجم تا زمانی که تلسکوپ و تجهیزات رصدی آن آماده کار نباشد، تلسکوپی وجود ندارد، اضافه کرد: ولی از دیدگاه افرادی که پروژه رصدخانه ملی را از نظر مهندسی و مدیریتی به پیش میبرند، مراحل مختلف، معانی دقیقی دارند که شاید در یک مراسم چند دقیقهای و کوتاه، به خوبی نتوان نحوه اجرای طرحهای فناورانه بیان شود.
وی با اشاره به جزئیات راهاندازی رصدخانه ملی، توضیح داد: تا پیش از مرحله بهرهبرداری علمی باید به اولین نورگیری رصدخانه برسیم و در این زمینه تلاش خود را خواهیم کرد که تا در فصل پاییز سال جاری به آن برسیم.
خسروشاهی با تاکید بر اینکه اعلام این زمانها وابسته به شرایط محیطی در ارتفاع ۳۶۰۰ متری است، گفت: سقف کاری ما در این ارتفاع حدود ۸ تا ۹ ماه است ولی فصل کاری که بتوان آینه تلسکوپ را به این ارتفاع منتقل کرد ممکن است کوتاهتر است؛ چرا که به دلیل شرایط جوی هر زمان انتظار رخدادهای جوی را داریم، همانطور که بعد از مراسم روز گذشته بعد از یک ماه که ما آسمان صاف داشتیم، شاهد شرایط جوی خاصی شدیم.
وی با بیان اینکه چنین شرایطی را در مدت اجرای نصب تلسکوپ نیز تجربه کرده بودیم که به دلیل باد شدید، هیچ یک از جرثقیلهایی که در قله آماده بودند، موافق انجام ادامه عملیات نبودند، افزود: علیرغم آنکه کلیه تجهیزات فلزی بود ولی به دلیل شرایط جوی متغیر و باد شدید، موافق انجام انتقال آینه به ارتفاع ۳۶۰۰ متری نبودند. ما همواره در طول اجرای این پروژه کلان با شرایط پیشبینی نشدهای مواجه بودیم.
این عضو هیات علمی پژوهشگاه دانشهای بنیادی با بیان اینکه با چنین واقعیاتی، بهرهبرداری کامل از ظرفیتهای این تلسکوپ وابسته به تجهیزات رصدی است که ما در این زمینه سرمایهگذاریهای لازم را خواهیم داشت، اضافه کرد: از سوی دیگر باید اعلام شود که سرمایهگذاری بر روی این رصدخانه و تلسکوپ آن پایان ندارد و برای آنکه همپای دنیا پیش برویم لازم است که همواره اقدامات دیگری برای ارتقا آن انجام شود.
با این توضیحات جامعه علمی قانع شد که مراسم برگزار شده افتتاح نبوده بلکه شروع بهرهبرداری از طرحی بوده که محققان طی ۲۵ سال کار تحقیقاتی طاقتفرسا انجام داده بود.
این شرایط در حالی بود که در چند روز گذشته، مجله "ساینس" گزارشی را به نقل از دکتر "سپهر اربابی" از محققان پیشین پروژه ملی رصدخانه که ۵ سال قبل پروژه را ترک کرده و اکنون در دانشگاه وورتسبورگ آلمان مشغول به کار است، منتشر کرد.
در بخشهای از این گزارش آمده است:
در اوایل دهه ۲۰۰۰ "رضا منصوری" اخترفیزیکدان نظری دانشگاه صنعتی شریف و مسئول ساخت رصدخانه، از وی (منظور سپهر اربابی است) در سال ۲۰۰۴ خواست که به عنوان مه