پنجشنبه ۲۳ دی ۱۴۰۰ | ۰۲:۱۳
سقوط شورای سلطنت در روز پنجم
جلال الدین تهرانی رییس شورای سلطنت

سقوط شورای سلطنت در روز پنجم

محمدرضا و ۹ نفر دیگر از سیاسیون و نظامی‌های پهلوی یک ماه قبل از سقوط رژیم به اجبار به طرحی تن دادند که از دوره نخست وزیری جعفر شریف امامی بارها و بارها پیشنهاد شد. این طرح به دنبال تاخیر در سقط جنین نارَسی بود که پزشکان از زنده متولد شدنش به کلی ناامید بودند. محمدرضا اما در آخرین لحظات حضور در ایران به طرح ابتکاری علی امینی، بله گفت و سه روز بعد کشور را ترک کرد اما طرحِ امینی در پنجمین روز زمین خورد و ارتش با اعلام بی طرفی تیر خلاص را به سلطنت زد.

به گزارش ایسنا، امروز بیست و سوم دی ماه سالروز تاسیس شورای سلطنت به دستور محمدرضا پهلوی در سال ۱۳۵۷ است.

با شنیده شدن بوی تند خزان سلطنت محمدرضا شاه، وی آخرین تیر را در چله کمانِ آرزوهایش گذاشت و رها کرد تا شاید در تاریکی شب ظلمانی به هدف اثابت کند.

به سرعت دست به کار شد و پیشنهادی را که علی امینی نخست وزیر و مشاور دربار از شهریور ماه چندین بار مطرح کرده بود، دفعتا اجرا کرد. او که نتوانسته بود موافقت و همراهی چهرههای سرشناس سیاسیِ نزدیک به روحانیون و سیاسیون انقلابی را جلب کند دست به دامن ته ماندههای سیاسی و نظامی رژیم شد تا شاید بتواند از شکسته شدن سدِ خشم مردم و آزاد شدن سونامی عظیم تنفرآن جلوگیری کند.

محمدرضا روی وفاداری گارد شاهنشاهی و حفظ قدرت سیاسی، به زور سرنیزه و حمایت آمریکایی ها همچنان حساب می کرد به همین دلیل دستور تشکیل شورای سلطنت را با عضویت سیدجلال الدین تهرانی، محمدعلی وارسته، محمد سجادی، جواد سعید، عبدالله انتظام، علیقلی اردلان، عبدالحسین علی‌آبادی فرد، ارتشبد عباس قره‌باغی و شاپور بختیار صادر کرد و خود به عنوان رییس اولین و آخرین جلسه را برگزار کرد و سه روز بعد ایران را برای همیشه ترک کرد.

شورای سلطنت بعد از خروج شاه چند بار تشکیل جلسه داد و سیدجلال الدین تهرانی از چهره های ملی – مذهبی که نائب‌التولیه حرم رضوی را بر عهده داشت و با بخشی از بدنه روحانیون کشور نزدیکی داشت را به ریاست برگزید و قرار بود موقعیت متزلزل آخرین شاه ایران را با انتقال مسالمت آمیز قدرت حفظ کند اما ناگهان با استعفای غافلگیر کننده و زودهنگام رییسش در اول بهمن ماه یعنی هفت روز بعد از تولد روبرو شد.

علت استعفا، غیرقانونی دانسته شدن شورای سلطنت از سوی سیدروح الله موسوی خمینی، رهبر نهضت اعلام شد.

حکم امام خمینی بر غیرقانونی بودن شورای سلطنت عامل سفر تهرانی به نوفل لوشاتو و درخواست دیدار با ایشان شد اما رهبر فقید انقلاب اسلامی شرط این دیدار را استعفای تهرانی از شورای غیرقانونی سلطنت تعیین کرد. تهرانی بعد ساعتها فکر و مشورت در نوفل لوشاتو، استعفا داد و آرزوی شاه و دربار و حامیان آمریکایی و غربی رژیم سلطنت را به یک باره نقش بر آب کرد.

این شرط رهبر نهضت، زمانی مطرح شد که ایشان در تاریخ ۲۲ دی ۱۳۵۷ یعنی یک روز قبل از تصمیم محمدرضا شاه برای تشکیل شورای سلطنت، فرمان تشکیل شورای انقلاب اسلامی را در قالب بیانیه ای چهار بندی صادر کردند.

بند اول بیانیه به این شرح بود: «به موجب حق شرعی و بر اساس رأی اعتماد اکثریت قاطع مردم ایران که نسبت به اینجانب ابراز شده است، در جهت تحقق اهداف اسلامی ملت، شورایی به نام شورای انقلاب اسلامی مرکب از افراد با صلاحیت و مسلمان و متعهد و مورد وثوق موقتا تعیین شده و شروع به کار خواهند کرد. اعضای این شورا در اولین فرصت مناسب معرفی خواهند شد. این شورا موظف به انجام امور معین و مشخصی شده است از آن جمله مأموریت دارد تا شرایط تأسیس دولت انتقالی را مورد بررسی و مطالعه قرار داده و مقدمات اولیۀ آن را فراهم سازد.»

سقوط شورای سلطنت در روز پنجم

ایده پرداز شورا

ایده تشکیل شورای سلطنت از دوره نخست وزیری جعفر شریف امامی از شهریور ۱۳۵۷ سر زبان‌ها افتاد و هر بار محمدرضا شاه نسبت به تشکیل آن بی تمایلی نشان داد اما راهپیمایی عظیم در تاسوعا و عاشورای محرم ۱۳۵۷ در ماههای آبان و آذر او را به خود آورد.

علی امینی، مشاور دربار پیشنهاد تشکیل شورای سلطنت را برای چندمین مطرح کرد و با گوش زد کردن شرایط سیاسی و اجتماعی دی ماه ۱۳۵۷ به شاه از او خواست تا اعضای این شورا را از عوامل و وابستگان مشهور سیاسی رژیم انتخاب نکند. بالاخره محمدرضا در ۲۳ دی ماه تن به خواسته مشاورش داد.

محمدرضا از علی امینی خواست به سرعت شورای سلطنت را تشکیل دهد و او هم در اولین فرصت گروهی از شخصیت‌های سیاسی و حزبی مطرح و غیرمطرح و خوشنام را برای عضویت در شورای سلطنت انتخاب کرد اما هیچ یک از آنان درخواست او را اجابت نکردند.

امینی برای از دست نرفتن بیشترِ زمان، شاپور بختیار نخست‌وزیر، جواد سعید رییس مجلس شورای ملی، محمد سجادی رییس مجلس سنا، سیدجلال الدین تهرانی نایب تولیت حرم رضوی، عبدالله انتظام رییس هیأت مدیره و مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، محمدعلی وارسته وزیر دارایی اسبق، علیقلی اردلان وزیر دربار شاهنشاه، عبدالحسین علی‌آبادی فرد دادستان سابق و ارتشبد عباس قره‌باغی رییس ستاد ارتش را به عنوان اعضای شورای سلطنت به محمدرضا شاه معرفی کرد و در اولین جلسه، آیین نامه شورا مصوب شد و سیدجلال الدین تهرانی به عنوان رییس آن انتخاب شد.

در پی تشکیل شورای سلطنت و انجام هماهنگی لازم، محمدرضا سه روز بعد از تشکیل شورا در تاریخ ۲۶ دی ماه ایران را ترک کرد و شورای سلطنت عهده‌دار همه وظایف و اختیارات سلطنت شد.

با رسیدن خبر تشکیل شورای سلطنت به نوفل لوشاتو امام خمینی در تاریخ ۲۸ دی ۱۳۵۷ این شورا را غیرقانونی اعلام و نافرمانی اعضای آن را جرم دانست و از آنان خواستند از عضویت در این شورا استعفا دهند که البته به جز سیدجلال الدین تهرانی که یک هفته پس از تشکیل شورا استعفا داد بقیه اعضا تا آخرین روزهای نخست وزیری شاپور بختیار و سرنگونی رژیم پهلوی به عضویت خود در شورا ادامه دادند.

فرجام شاپور بختیار

شاپور که در سال ۱۲۹۴ در خانواده ای از ایل بختیاری که از دوره شاهان صفویه نسل اندر نسل خان و خان زاده بودند از محمدرضا معروف به سردار فاتح و نازبیگم به دنیا آمد. مادرش در هفت سالگی درگذشت. شاپور تحصیلات ابتدایی را در خانه پدری و دوره دبیرستان را تا کلاس سوم در اصفهان خواند و با حمایت ابوالقاسم خان بختیار، عموی تیمور بختیار سه نفری به بیروت لبنان رفتند و شاپور و تیمور عموزادگان ایل بختیاری در یک مدرسه شبانه روزی فرانسوی درس خواندند و دیپلم متوسطه گرفتند.

پدر شاپور در ۱۹ سالگی به همراه چند تن از سران ایل بختیاری به اتهام مبارزه علیه پهلوی اول اعدام شد و شاپور به دلیل این اعدام در سال ۱۳۱۳ به تهران برگشت و پس از انجام مراسم تشییع و خاکسپاری بار دیگر در سال ۱۳۱۵ تهران را به مقصد پاریس فرانسه ترک کرد و در این کشور در سه رشته حقوق قضایی، فلسفه و علوم سیاسی مدرک کارشناسی گرفت و در رشته اقتصاد عمومی ادامه تحصیل داد.

وی از اعضای جبهه ملی دوم بود که بعد از منصوب شدن به عنوان آخرین نخست وزیر رژیم پهلوی، به این جبهه پشت کرد و شورای مرکزی جبهه ملی ایران نیز به دلیل زیر پا گذاشتن انضباط سازمانی و بی توجهی به مصوبات شورای مرکزی درباره غیرقانونی بودن رژیم سلطنت و اجازه نگرفتن از شورای مرکزی جبهه ملی برای پذیرش پست نخست وزیری، از حزب اخراجش کرد و با رای اکثریت قاطع اعضا از این جریان سیاسی اخراج شد.

دوره نخست وزیری بختیار ۳۷ روز طول کشید و با ورود امام دØ