به گزارش خبرنگار ایسنا، نشست تخصصی با عنوان «اخبار جعلی؛ تغییر مرز حقیقت» صبح دوشنبه ـ ۱۹ آبان ماه ـ با حضور عمادالدین باقی، کامبیز نوروزی و افشین امیرشاهی در دفتر توسعه آموزش رسانه برگزار شد. در این نشست، کارشناسان از منظرهای مختلف به بررسی سازوکار شکلگیری و گسترش اخبار جعلی پرداختند.
در ابتدای این نشست تخصصی، سه سخنران به تحلیل پیامدهای گسترش اخبار جعلی پرداختند.
اکبر منتجبی ـ مدیرکل جدید دفتر توسعه آموزش رسانه ـ نیز در این نشست حاضر شده بود.
سؤالات محوری این نشست عبارت بودند از: چرا امروز شایعه با سرعت نور حرکت میکند و حقیقت در پیچوخم تردیدها جا میماند؟ چرا یک تیتر ساختگی یا ویدئوی برشخورده میتواند حیثیت افراد را بر باد دهد؟ با انبوهی از روایتهای ضد و نقیض چه باید کرد؟ و چگونه یک خبر میتواند به ابزاری علیه آگاهی بدل شود؟
کامبیز نوروزی ـ حقوقدان حاضر در این نشست ـ در ابتدای سخنان خود به تاریخچه دفتر مطالعات و توسعه رسانه اشاره کرد و گفت: «این مرکز سابقه درخشانی در مسائل رسانهای کشور دارد، اما طی نزدیک به دو دهه دچار افت شدید شده است. با تغییر مدیریت و دولت، به نظر میرسد این مرکز قصد دارد با مدیریت جدید، مجدداً جایگاه خود را در جامعه تحقیقی و پژوهشی رسانه احیا کند.»
نبود فضای آزاد رسانهای، بسترساز گسترش فیکنیوز
نوروزی در تحلیل علل گسترش اخبار جعلی در ایران اظهار کرد: واژه «فیکنیوز» در سالهای اخیر و بهتبع توسعه محیط وب و افزایش پلتفرمها و کاربران، رایج شده است. این پدیده منحصر به ایران نیست، اما قطعاً در ایران بسیار گستردهتر است.
وی مهمترین دلیل این امر را نبود فضای آزاد رسانهای دانست و افزود: اگر رسانهها آزاد باشند و در چارچوب قانون و اخلاق حرفهای فعالیت کنند، مجالی برای فیکنیوزها بهوجود نمیآید. وقتی دارویی در داروخانه پیدا نمیشود، ناگزیر از خرید آن در بازار غیررسمی هستیم. به همین ترتیب، وقتی مخاطب نتواند اطلاعات را از منابع معتبر دریافت کند، به منابع غیرمعتبر مراجعه میکند.
سیاستهای نظام سیاسی و تاریخچه مقابله با رسانههای جدید
این حقوقدان با مروری تاریخی بر مواجهه نظام سیاسی با رسانههای جدید گفت: در ایران، دولتها همواره از رسانههای نو واهمه داشتهاند. زمانی که رادیو وارد ایران شد، شهربانی نصب آنتن را مشروط به دریافت مجوز کرد. همین روال درباره مطبوعات، تلویزیون، فکس و ماهواره نیز تکرار شد.
نوروزی با اشاره به فضای مجازی افزود: الگوی مواجهه دولت با محیط وب نیز تابع همین روند تکراری است. از اوایل دهه ۷۰ فیلترینگ آغاز شد، اما هرگز اثرگذار نبوده است. امروز بین ۴۰ تا ۵۰ میلیون کاربر تلگرام، حدود ۳۰ میلیون کاربر اینستاگرام و نزدیک به ۳ میلیون کاربر توییتر در ایران وجود دارند که همگی با فیلترشکن از این پلتفرمها استفاده میکنند.
نقد قوانین موجود و تعاریف مشکوک
نوروزی در ادامه به نقد قوانین موجود پرداخت و گفت: متأسفانه چنین القا میشود که برای مقابله با فیکنیوز قوانین کافی وجود ندارد؛ در حالی که این ادعا نادرست است. در قانون مجازات اسلامی و قانون جرایم رایانهای مواد لازم برای مقابله با انتشار اخبار نادرست پیشبینی شده است.
وی با اشاره به مصوبه سال ۱۳۹۹ شورای عالی فضای مجازی، آن را دارای ابهام دانست و افزود: در این مصوبه آمده است «هرگونه اطلاعات، اخبار و محتوای خبری منتشرشده در فضای مجازی که مابهازای در واقعیت نداشته باشد یا شکل تحریفشدهای از واقعیت باشد». این تعریف، نادرست و زمینهساز سوءتعبیر است.
شفافیت بهجای محدودیت
این حقوقدان، راهکار واقعی مقابله با اخبار جعلی را شفافیت و آزادی رسانهها دانست و گفت: دولت باید به نهادهای صنفی مانند انجمن صنفی روزنامهنگاران اعتماد کرده و امکانات لازم را در اختیار آنها قرار دهد. همانطور که سازمان نظام پزشکی یا سازمان استاندارد، فهرست محصولات غیربهداشتی را اعلام میکنند، این نهادها نیز میتوانند منابع خبری غیرمعتبر را معرفی کنند.
وی تأکید کرد: مسئله اصلی، حراست از نظام پنهانکاری در ساختار سیاسی است. اگر همان آزادیهایی که در کشورهای دموکراتیک به شهروندان و رسانهها داده میشود در ایران نیز فراهم شود، آنگاه میتوان بهطور مؤثر با اخبار جعلی مقابله کرد.
فیکنیوزها در ایران بیشتر از رسانههای حکومتی و برونمرزی منتشر میشود
عمادالدین باقی در نشست «اخبار جعلی؛ تغییر مرز حقیقت» با تقسیمبندی رسانههای ایران به چهار دسته، تأکید کرد که اخبار جعلی بیشتر در رسانههای حکومتی، برونمرزی و انفرادی منتشر میشود. این پژوهشگر با اشاره به تجربیات شخصی خود از پخش اخبار توسط صدا و سیما، هشدار داد که جنگ روانی با انتشار اخبار جعلی در نهایت به ضرر خود نظام تمام میشود.
تقسیمبندی چهارگانه رسانههای ایران
عمادالدین باقی در این نشست با تقسیمبندی رسانههای ایران به چهار دسته، به تحلیل وضعیت تولید و انتشار اخبار جعلی پرداخت. وی رسانههای مستقل و مدنی، رسانههای حکومتی و دولتی، رسانههای برونمرزی و اپوزیسیون، و رسانههای سلولی و انفرادی را چهار دسته اصلی معرفی کرد.
باقی با اشاره به ضعف رسانههای مستقل گفت: «رسانههای مجاز و قانونی ضعیفتر از آن هستند که بخواهند خبر جعلی تولید کنند. این رسانهها زیر رصد هستند و هر لحظه ممکن است بهدلیل یک خبر دچار مشکل شوند و موجودیتشان به خطر بیفتد.»
این پژوهشگر اجتماعی گفت: «رسانههای دولتی و حکومتی مانند صدا و سیما از نوعی مصونیت برخوردارند و معمولاً تجربه نشان داده که به هیچ نهادی نیز پاسخگو نیستند.»
باقی به تجربیات شخصی خود اشاره کرد و افزود: «سال پیش در اخبار ۲۰:۳۰، خبری را به نادرست اعلام کردند. پیگیری کردیم، قول رسیدگی دادند اما حتی توضیح یا تکذیب هم نکردند.»
پیوند خطرناک رسانههای برونمرزی و سلولی
این پژوهشگر با هشدار درباره پیوند رسانههای برونمرزی و انفرادی گفت: «بدترین اتفاق زمانی رخ میدهد که رسانههای برونمرزی با رسانههای انفرادی پیوند میخورند. آنها این اخبار را پوشش میدهند و در شبکههای اجتماعی بازتاب میدهند؛ همین امر باعث میشود مشکل، بزرگتر و خطرناکتر شود.»
مهندسی خبر، پیچیدهتر از جعل ساده
باقی با تمایز قائل شدن میان جعل خبر و مهندسی خبر گفت: «جعل خبر، فقط ساختن چیزی است که وجود ندارد؛ اما نوع پیچیدهتر آن، مهندسی خبر است. دروازهبانی خبر، بزرگنمایی، کوچکنمایی و بایکوت خبر از جمله روشهای مهندسی خبر هستند.»
وی به نمونههای بینالمللی اشاره کرد و افزود: «نمونه آن در سودان اتفاق افتاد؛ جایی که رسانههای غربی به کشتار توجهی نکردند، چون به منافع مستقیم آنها مرتبط نبود. یا چند روز پیش گزارش شد که گوگل جنایات رژیم صهیونیستی را از اینترنت حذف کرده است.»
راهکار: اعتماد به منابع معتبر و نقادی خبر
باقی با اشاره به راهکارهای مقابله با اخبار جعلی گفت: «باید بر اعتبار منبع خبر تکیه کنیم؛ منابعی که موثق بودن آنها محرز است. با این حال، انسان خردمند حتی اختیار خود را بهطور کامل به دست رسانهها نمیسپارد.»
وی تأکید کرد: «حتی در مورد رسانههای معتبر نیز باید خبر را نقادی کنیم. همه عمرم گفتهام که باید عقل خود را به کار بیندازیم. اتفاقات نشان داده که این راهحل ثمربخش است.»
فیکنیوزها محصول بیاخلاقی و بیسوادی رسانهای هستند
افشین امیرشاهی ـ روزنامهنگار ـ در نشست «اخبار جعلی؛ تغییر مرز حقیقت» با اشاره به پیچیدگی موضوع اخلاق در روزنامهنگار