حجت‌الاسلام والمسلمین هادی سروش- استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم- در گفت‌وگو با ایسنا، به تبیین جایگاه دعا در ماه مبارک رمضان، به تشریح انواع ادعیه این ماه و مضامین دعای «یا علی و یا عظیم» و «اللهم ادخل علی اهل القبور السرور» پرداخت.

ماه رمضان، ماه وسعتِ دعاها و ماه شنیدن دعاهاست 

وی با بیان اینکه دعا در ماه رمضان در همه زمان‌ها مطلوب و مورد سفارش است، اظهار کرد: دعا کردن در این ماه اختصاص به زمان خاصی ندارد و در سحر، ظهر، هنگام افطار یا هر زمان دیگری سفارش شده است. از نظر محتوا نیز محدودیتی وجود ندارد و انسان می‌تواند برای هر امر مطلوب دنیوی و اخروی دعا کند. پیامبر اکرم(ص) ماه رمضان را ماه دعا، ماه استجابت و ماه شنیده شدن دعای بندگان از سوی خداوند معرفی کرده‌اند.

ماه رمضان و سه شکل دعا کردن 

حجت‌الاسلام سروش در ادامه، دعاهای ماه رمضان را به سه دسته تقسیم کرد و گفت: دسته نخست، دعاهای عمومی است که در تمام ایام و اوقات این ماه می‌توان خواند. دسته دوم، ادعیه و اعمال مشترک ماه رمضان است که برای همه روزها یا شب‌های این ماه سفارش شده‌اند؛ مانند دعای افتتاح در شب‌ها، دعای سحر در سحرگاهان و برخی دعاها پس از نماز. دسته سوم نیز دعاهای اختصاصی روزها و شب‌های خاص ماه رمضان است؛ مانند دعاهای ویژه هر یک از روزهای سی‌گانه و نیز دعاهای مخصوص شب‌های قدر از جمله شب‌های بیست‌ویکم و بیست‌وسوم.

دعای «یا علی و یا عظیم» بیانگر محور مهم در معرفت الله

 وی درباره دعای «یا علی و یا عظیم» که از دعاهای مشترک ماه رمضان است و پس از هر نماز سفارش شده، گفت: این دعا به دلیل محتوای بنیادین و اعتقادی‌اش تکرار می‌شود. در این دعا، اصول اساسی دین به‌ویژه توحید و خداشناسی مورد توجه قرار گرفته است. تعبیراتی همچون «یا علی یا عظیم، یا غفور یا رحیم» بیانگر توجه به اسماء و صفات الهی و تأکید بر بی‌همتایی خداوند است. توحید، محور همه معارف دینی از جمله نبوت، امامت و معاد است و این دعا بر این اصل بنیادین تأکید دارد.

عظمت ماه رمضان در دعای «یا علی و یا عظیم»  

حجت الاسلام سروش افزود: بخش دیگری از این دعا به معرفی عظمت ماه رمضان می‌پردازد؛ ماهی که خداوند آن را بزرگ داشته، به آن کرامت و شرافت بخشیده و قرآن را در آن نازل کرده است. یادآوری مکرر این ویژگی‌ها مانع عادی شدن عظمت این ماه در ذهن انسان می‌شود. در این دعا به نزول قرآن در شب قدر اشاره شده و قرآن به‌عنوان کتاب هدایت برای همه انسان‌ها معرفی می‌شود؛ کتابی که راه حق و باطل را از هم جدا می‌کند و مسیر سعادت را برای همگان قابل دسترس می‌سازد.

دوری از آتش‌های اخلاقی در دنیا باعث دوری از آتش اُخروی است 

وی ادامه داد: بخش پایانی دعای «یا علی و یا عظیم» به طلب مغفرت و رهایی از آتش اختصاص دارد. درخواست رهایی از آتش قیامت، مستلزم دوری از آتش‌های دنیوی همچون کینه، حسادت، دشمنی، تضییع حقوق دیگران و سایر رذایل اخلاقی است.

دعای «اللهم ادخل علی اهل القبور السرور» جامع خواسته‌های انسانی

این استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم همچنین درباره دعای «اللهم ادخل علی اهل القبور السرور» گفت: این دعا نیز از ادعیه مشترک ماه رمضان است و خواندن آن پس از نماز مناسب‌تر است، هرچند در هر زمان می‌توان آن را قرائت کرد. در این دعا، مجموعه‌ای از درخواست‌ها برای گروه‌های مختلف مطرح می‌شود؛ از درگذشتگان آغاز می‌شود و سپس نیازهای زندگان از جمله فقرا، گرسنگان، بدهکاران، بیماران، گرفتاران، اسرا و دیگر نیازمندان را در بر می‌گیرد.

در دعای «اللهم ادخل علی اهل القبور السرور» خیر و خوبی محدود به چیزی نشده و برای همگان مطرح است

حجت الاسلام سروش با اشاره به تکرار واژه «کل» در این دعا تصریح کرد: کاربرد مکرر این واژه نشان می‌دهد که دعا نباید محدود به گروه یا افراد خاصی باشد. در این دعا، درخواست‌ها شامل همه مردگان، همه گرسنگان، همه بدهکاران، همه بیماران و دیگر اقشار نیازمند می‌شود و اختصاص به مسلمانان یا گروه خاصی ندارد. این نگاه، وسعت رحمت الهی را یادآور می‌شود و به انسان می‌آموزد که در دعا، دیدی فراگیر و انسانی داشته باشد.

توصیه بوعلی سینا به محدود نکردنِ رحمت خدا برای فرد و یا عده خاص

وی با اشاره به دیدگاه‌های ابن سینا، معروف به شیخ‌الرئیس و صاحب آثاری چون «الاشارات و التنبیهات»، گفت: از منظر حکمای اسلامی نیز دعا باید با نگاه گسترده و برای همگان باشد. اگر انسان خیر و رحمت را برای همه بخواهد، آثار اجتماعی آن نیز نمایان می‌شود و کاهش رنج‌ها، تبعیض‌ها و آسیب‌های اجتماعی را در پی خواهد داشت. دعای فراگیر برای همه انسان‌ها، علاوه بر طلب رحمت الهی، زمینه‌ساز آرامش، همدلی و کاهش آسیب‌های اجتماعی در جامعه خواهد بود.

انتهای پیام