در چنین شرایطی، مردان و زنانی از جنس تلاش و خودباوری، با تکیه بر دانش بومی و خلاقیت فردی، توانستند نه تنها بر این محدودیتها فائق آیند، بلکه در برخی حوزهها به خودکفایی و حتی پیشتازی دست یابند.
یکی از عرصههایی که با وجود تمام محدودیتها، شاهد شکوفایی چشمگیر بوده، بخش کشاورزی است. در حالی که تحریمها صادرات بسیاری از محصولات را دشوار و واردات برخی نهادهها و فناوریهای نوین را ناممکن ساخته بود، کشاورزان و کارشناسان ایرانی دست از تلاش برنداشتند. آنها با نگاهی به ظرفیتهای بالقوه داخلی و با اتکا به دانش بومی و تجربیات ارزشمند، مسیرهای جدیدی را برای تولید گشودند. در این میان، معرفی و توسعه ارقام جدید و مقاوم محصولات کشاورزی، نقشی حیاتی ایفا کرد. این ارقام، نه تنها توانستند نیازهای داخلی را برطرف سازند، بلکه در برخی موارد، با ویژگیهای منحصر به فرد خود، چشم جهانیان را نیز به خود خیره کردند.
نهال انگور «موندراپ» که زمانی به دلیل تحریمها حاضر نبودند به باغداران این کشور بدهند، اکنون نه تنها در داخل کشور در تولیدش خودکفا شدهایم، بلکه آوازه کیفیت و ویژگیهای منحصر به فرد آن، مرزها را درنوردیده و از سوی دیگر کشورها، تقاضا برای آن ابراز میگردد.
این رقم که اکنون توسط باغدار خلیلآبادی، مدیر بزرگترین باغ موندراپ کشور، با نوآوری و تلاش فراوان کشت و توسعه یافته است، نه تنها مقاومت شگفتانگیزی در برابر شرایط سخت اقلیمی و کمآبی از خود نشان داده، بلکه کیفیت و ویژگیهای بازرگانی آن نیز به سطحی رسیده که توجه بازارهای بینالمللی را جلب کرده است.
این گزارش، روایتی است از همین تحول؛ از مقاومت در برابر تحریم تا دستیابی به جایگاهی که اکنون درخواستکنندگان انگور موندراپ، طعم شیرین خودکفایی و نوآوری ایرانی را از نزدیک لمس میکنند.
انگورکار نمونه کشور و صاحب نخستین و بزرگترین باغ انگور «موندراپ» در ایران، در گفتوگو با ایسنا درباره نحوه دستیابی به این رقم کمیاب و روند چندساله تلاش برای واردات آن گفت: موندراپ رقمی با اصالت آفریقایی است ولی آمریکا آن را به نام خود به ثبت رسانده است به همین دلیل کنترل کامل نهالهای آن در اختیار آنان است.
علی اصغر توسلی بیان کرد: محدودیتهای بینالمللی و عدم همکاری نهالستانهای خارجی، مسیر واردات این رقم را برای ما بسیار دشوار کرده بود. گرچه حدود ۳ تا ۴ سال دنبال واردات این نهال بودیم و به تمام نهالستانهای معتبر ایمیل زدیم، اما به محض اینکه میفهمیدند درخواست از ایران است، جواب نمیدادند. تحریمها عملاً راه را بسته بود.
این انگورکار نمونه افزود: در طول این سالها در چند نمایشگاه بینالمللی نیز شرکت کردیم، اما فرصت مناسبی برای دسترسی به این رقم به دست نیامده بود. در سال ۱۳۹۸ در یک نمایشگاه که در استانبول بود به صورت مجازی شرکت کردیم اما بازهم نتیجه نداد. بعدها در نمایشگاه دیگری در همین شهر، شرکت کردیم که نقطه عطف کار شد.
توسلی گفت: در این نمایشگاه فردی به نام شیخ صدیق، از کردستان عراق، غرفهای داشت. او خودش در عراق یک باغ کوچک موندراپ ایجاد کرده بود. باغش کاملاً سقفدار و داربستی بود.
وی افزود: پس از اینکه این رقم وارد ایران شد تمرکز را بر پیوند زدن گذاشتیم. چون تکثیر از طریق قلمه زمانبر بود، از روش پیوند روی باغات دیگر استفاده کردیم.
این انگور کار با اشاره به اینکه این رویکرد، راه را برای معرفی و آزمایش ارقام جدید هموار کرد، گفت: از آن زمان تاکنون، حدود ۳۰ تا ۴۰ رقم جدید را وارد کرده و در حال تست آنها هستیم.
وی خاطرنشان کرد: امسال نیز چهار رقم جدید معرفی شد که بر اساس شرایط منطقه اصلاح شدهاند. هدف ما این است که ارقامی را معرفی کنیم که هم اقتصادی، هم بیدانه و هم مقاوم باشند.
توسلی با اشاره به روشهای سنتی اصلاح نژاد، مانند تغییر رنگ یا تبدیل انگور دانهدار به بیدانه، بیان کرد: ما نیز دست به کارهایی شبیه به روش دانشمندان قدیم زدهایم؛ مثلاً تغییر رنگ انگور از سبز به قرمز با ادغام رنگها؛ اما اصل کار ما این است که بهترین ارقام را از سراسر ایران و کشورهای دیگر که به آنها دسترسی داریم، جمعآوری کرده و پس از نگهداری و اطمینان از کیفیت، آنها را به کشاورزان معرفی کنیم.
مسئول نهالستان انگوکاران پیشرو تأکید کرد: معرفی ارقام اقتصادی، بیدانه و مقاوم، کلید رونق باغداری در منطقه و کشور است و این مسیر با جدیت دنبال میشود.
مالک نخستین و بزرگترین باغ انگور موندراب در ایران، در توضیح ویژگیهای ارقام تولیدی خود اعلام کرد: رقمهایی که در این مجموعه تکثیر و عرضه میشود، برای شرایط آبوهوایی مناطق مختلف کشور سازگاری بالایی دارند.
رشد صادرات نهال و قلمه به سایر کشورها
وی با اشاره به اینکه کشاورزان بسیاری از سراسر ایران در حال خرید و بارگیری نهال از باغ ما هستند، گفت: رقمهایی که معرفی میکنیم طوری انتخاب شدهاند که برای اکثر مناطق کشور مناسب باشند؛ مقاوم به سرما، آفت و تنشها. بعضی رقمها پوست نازک دارند و زود خراب میشوند، اما ما سراغ رقمهایی میرویم که پوست ضخیمتری دارند، تبخیر پشت برگ آنها کمتر و در نتیجه مقاومتشان بیشتر است. بیدانه بودن هم که کلا یک امتیاز اقتصادی است؛ انگور بیدانه و حتی مویزش قیمت بالاتری دارد.
توسلی میزان تقاضا از اقصی نقاط کشور را نشان دهنده کیفیت و سازگاری این ارقام دانست و افزود: در حال حاضر از خواف، نیشابور، جنوب، شمال، همه جا مشتری داریم. قبلاً خودمان دنبال واردات این رقمها بودیم، حالا از سراسر کشور و حتی سایر کشورها دنبال این نهال هستند.
وی در ادامه درباره روند توسعه باغهای موندراب خاطرنشان کرد: اول کار از ۲۰۰۰ متر شروع کردیم. الان حدود ۳ هکتار است؛ جدا از شعبههایی که در گلوگاه، فخرآباد کویر و ارومیه وجود دارد.
این صادر کننده خلیلآبادی همچنین به رشد صادرات نهال و قلمه اشاره کرد و افزود: صادرات به افغانستان داریم که نهال و قلمه را میبرند و آنجا تبدیل به نهال آماده میکنند. انگورش را هم برای کشورهای حوزه خلیج فارس صادر میکنیم.
وی گفت: کشورهایی که زمانی حتی جواب ایمیلهای ما را نمیدادند، حالا خودشان مشتری ما شدهاند. عراق که ما موندراپ را از آنجا وارد کردیم، امسال از خود ما انگور خواسته است؛ ضمن اینکه عمان هم اعلام کرده ۲۰ تا ۵۰ تن میخواهد.
توسلی این روند را نشانه جایگاه جدید ایران در تولید رقمهای اقتصادی و تجاری انگور دانست و تأکید کرد: با تکثیر صحیح ارقام مقاوم و بازارپسند، میتوان سهم قابل توجهی از بازار منطقه را به دست آورد.
بازار داخلی اولویت است، اما ظرفیت صادراتی نیز رو به رشد است
این انگورکار نمونه ایران و صاحب بزرگترین باغ انگور موندراپ، با تشریح آخرین وضعیت تولید و صادرات این رقم گفت: در سال جاری تمرکز اصلی مجموعه بر تأمین بازار داخلی بوده و صادرات تنها در حد نمونه و بازاریابی انجام شده است.
وی توضیح داد: فعلاً بازار داخلی بسیار پرتقاضاست و تولید ما در اول راه توسعه است. باید سطح زیرکشت کشاورزها بیشتر شود تا به آن ظرفیت برسیم.
توسلی درباره چالشهای مسیر توسعه این رقم نیز گفت: این مسیر مشکلات خاص خودش را دارد. مهمترینش مقاومت اولیه کشاورزها در استفاده از این رقم انگور است. برخلاف صنعت که تغییر سریعتر اتفاق میافتد، کشاورز سخت روش یا رقم جدید را میپذیرد؛ باید زمان بدهیم تا اعتماد کنند. در کنار آن، بعضی از مسئولین کمک کردند، اما برخی هم سنگاندازیهایی داشتند که به لطف خدا برطرف شد.
تولیدات خارجی کیفیت این رقم داخلی را ندارند
وی ادامه داد: اکنون چند رقم جدید با موفقیت به باغداران معرفی شده است؛ سه تا چهار رقم خوب داریم که توانستیم معرفی کنیم و کشاورز هم پذیرفته است؛ اما خیلی از رقمها را توصیه نمیکنم؛ فقط اسم دارند. مثلاً رقمی هست که به نام کیوهو ژاپنی شناخته میشود، اما کیفیت واقعی ندارد؛ تبخیر پشت برگش بالاست، حساسیتش زیاد است و حتی قابلیت خشکبار هم ندارد.
توسلی درباره مقایسه برخی ارقام افزود: مثلاً موسکات آمریکایی رقمی اقتصادی است و طعم خاصی دارد، اما چون دانهدار است محدودیتهایی دارد. البته میشود نوع بیدانه آن را تولید کرد.
وی تأکید کرد: در حال حاضر بهترین و اقتصادیترین رقم، «موندراپ» است. این رقم هم بازار پسند، هم مقاوم و هم مناسب برای بیشتر مناطق کشور است.
تغییر، شرط ماندگاری کشاورزی است
این باغدار خلیلآبادی در ادامه با اشاره به تنشهای شدید آبی و شرایط اقلیمی تازه، تغییر الگوهای کشت را ضروری دانست و تأکید کرد: برخی ارقام جدید رقمهای درشتدانه به اندازه گردو توانستهاند در برابر کمآبی عملکرد مطلوبی نشان دهند.
وی با بیان اینکه تغییر اقلیم تأثیر جدی بر کشاورزی منطقه گذاشته، افزود: اگر از نظر مصرف آب بخواهم بگویم، این باغ نصف باغهای دیگر آب مصرف میکند. نه صرفاً به دلیل آبیاری قطرهای؛ شرطش این است که خودِ درخت مقاوم باشد. ما همینجا رقم سنتی پیکام عسگری داشتیم که ۳، ۴ سال محصول نداد چون حجم آب کم بود، اما موندراب با همین آب کم جواب داده است.
توسلی مشکل تکمحصولی شدن مناطق خلیلآباد، بردسکن و کاشمر را یکی از تهدیدهای بزرگ کشاورزی دانست و خاطرنشان کرد: بسیاری از محصولات از بین رفته و اگر انگور هم با همان روشهای سنتی ادامه پیدا کند، همان سرنوشت تکرار میشود.
وی درباره برنامههای آینده مجموعه افزود: اولویت ما تکثیر هم با پیوند، هم با تولید نهال است. باید کشاورزها را به این مسیر ترغیب کنیم. وقتی باغها سبز شدند و درختها به ثبات رسیدند، برنامه بازاریابی را هم آماده کردهایم. هدف نهایی ما صادرات است و زیرساختهایش را هم مهیا کردهایم.
مالک نخستین و بزرگترین باغ انگور موندراب در ایران، تأکید کرد: ادامه کشاورزی در شرایط جدید بدون تغییر رقم، الگوی آبیاری و شیوه مدیریت ممکن نیست و موندراپ و چند رقم مقاوم دیگر میتوانند آینده اقتصادی باغداران منطقه را تضمین کنند.
رشد این منطقه فقط با همراهی مردم ممکن است
توسلی در ادامه خطاب به کشاورزان منطقه تأکید کرد: توسعه واقعی باغداری تنها با مشارکت مستقیم مردم امکانپذیر است و نباید انتظار ویژهای از مسئولان داشت. ما حرفی با مسئولین نداریم؛ اما با مردم چرا؛ اگر قرار است رشد کنیم، فقط با زور بازوی خودمان و همراهی مردم میشود.
این باغدار نمونه این همراهی را کلید تحول اقتصادی منطقه دانست و توضیح داد: اگر فقط یکسوم باغهای خلیلآباد، کاشمر و بردسکن به چنین باغی تبدیل شود، درآمد کل منطقه دگرگون میشود.
وی با اشاره به برنامههای پیش رو برای کمک به باغداران افزود: ۳ سال دنبال این رقم بودیم تا فقط سه جوانهاش را پیدا کنیم. وقتی اینجا آوردیم، حتی اجازه ندادیم یک پیوند سبز از آن به هدر برود. سال اول گفتیم هر باغداری بیاید، نهال رایگان میدهیم؛ قلمه از ما، محصول از خودش.
توسلی بیان کرد: در مرحله دوم، این طرح گستردهتر شد و نهال را نیمبها دادیم. اگر نهال ۱۵۰ هزار تومان بود، ۷۵ هزار تومان میدادیم اما دو شرط داشت ابتدا اینکه آبیاری را قطرهای و سپس باغ را داربستی احداث کند.
توسلی اعلام کرد: این مسیر ادامه دارد و همراهی مردم میتواند کشاورزی منطقه را از حالت سنتی و کمبازده به یک مدل اقتصادی، کمآببر و پایدار تبدیل کند. به دلیل ویژگیهای خاص و کمیاب بودن، انگور «موندراپ» به عنوان یکی از گرانترین و سودآورترین ارقام انگور در ایران شناخته میشود.
شهرستان خلیلآباد با ۵۷۰۰ هکتار سطح زیر کشت انگور به لحاظ تولید، عملکرد و سطح زیر کشت رتبه اول خراسان رضوی را دارا است.
انتهای پیام
