به گزارش ایسنا، بیش از ۴۰ روز از روزی می‌گذرد که ناوشکن «دنا» در آب‌های اقیانوس هند غرق شد و ۱۰۴ ملوان ایرانی به شهادت رسیدند؛ حادثه‌ای که در نگاه نخست، ممکن است صرفاً یک درگیری نظامی در جریان یک جنگ تلقی شود، اما در لایه‌های عمیق‌تر، به رخدادی پیچیده با ابعاد انسانی، عملیاتی و حقوقی تبدیل شده است. این شناور که در قالب یک مأموریت آموزشی و پس از حضور در رویدادهای بین‌المللی دریایی در حال بازگشت به کشور بود، در شرایطی هدف حمله قرار گرفت که نه در وضعیت تهاجمی قرار داشت و نه در نزدیکی میدان درگیری حرکت می‌کرد؛ حمله‌ای که با شلیک ۲ اژدر و در فاصله‌ای کوتاه، سرنوشت این ناو و خدمه آن را تغییر داد، نه‌تنها به یک فاجعه انسانی انجامید، بلکه از همان ابتدا، پرسش‌هایی جدی درباره چرایی وقوع آن، نحوه اجرای حمله و میزان انطباق آن با قواعد حقوق بین‌الملل بشردوستانه مطرح کرد.

دنا در اقیانوس هند چه کار می‌کرد؟

دنا که در قالب یک مأموریت آموزشی ـ تحقیقاتی به همراه دو شناور دیگر به نام‌های «لاوان» و «بوشهر»، به آب‌های آزاد اعزام شده بود، پیش از مورد حمله قرار گرفتن از سوی زیردریایی آمریکایی، در قالب یک مأموریت دریایی جهت حضور در ۳ رویداد اجلاس نیروهای دریایی حاشیه اقیانوس هند (IONS)، رزمایش «میلان» هند و جشن ناوگان دریایی هند به این کشور سفر کرده بود و در بندر ویساکاپاتنام پهلو گرفته بود و پس از پایان این رویدادها، در مسیر بازگشت به کشور در منطقه‌ای در حوالی سواحل سریلانکا مورد حمله قرار گرفت.

در این زمینه بیشتر بخوانید:

ناوشکن «دنا» در بندر ویساکاپاتنام هندپهلو گرفت

شلیک ۲ اژدر آمریکایی به دنا

ناوشکن دنا در روز چهارشنبه ۱۳ اسفند ۱۴۰۵ زمانی که در فاصله‌ای حدود ۲۰۰۰ مایل دریایی از میدان درگیری مستقیم ایران و آمریکا در جریان دفاع مقدس سوم قرار داشت، بدون اخطار قبلی هدف حمله زیردریایی آمریکایی «یواس‌اس شارلوت» قرار گرفت؛ در این حمله، زیردریایی مهاجم دو مرتبه ناو ایرانی را مورد هدف اژدر قرار داد؛ در اصابت نخست، بدنه ناو دچار آسیب جدی شد و خدمه مطابق دستورالعمل‌های اضطراری، اجرای طرح خروج از شناور را آغاز کردند و برای ترک کشتی به سمت پاشنه ناو حرکت کردند اما تنها ۴ دقیقه بعد، اژدر دوم شلیک شد و به پاشنه ناو اصابت کرد؛ جایی که محل تجمع خدمه برای ترک شناور بودند.

بر اساس اعلام روابط عمومی ارتش، در این حمله ناجوانمردانه، ۱۰۴ نفر به شهادت رسیدند که ۲۰ نفر مفقودالاثر هستند؛ ۳۴ نفر از دریادلان این ناو نیز مجروح شدند.

در این زمینه بیشتر بخوانید:

اسامی شهدا، شهدای جاویدالاثر و مجروحان ناو دنا

آمریکا با شلیک به دنا کدام قوانین را نقض کرد؟

در زمان وقوع مخاصمه مسلحانه میان دو کشور، هرچند اصول کلی حقوق بین‌الملل بشردوستانه در تمامی عرصه‌های درگیری اعم از زمینی، دریایی و هوایی قابل اعمال است اما حقوق بین‌الملل برای عملیات دریایی، قواعد اختصاصی و تفصیلی‌تری را نیز پیش‌بینی کرده است. قواعدی نظیر دستورالعمل سان‌رمو، کنوانسیون دوم ژنو و همچنین کنوانسیون جامائیکا و سایر قواعد حقوق بین‌الملل عرفی، نحوه شناسایی اهداف، شیوه‌های حمله و حدود مجاز استفاده از زور در دریا را به‌طور ویژه تنظیم می‌کنند. آنچه برای دنا اتفاق افتاد را نیز باید بر اساس همین قواعد و قوانین مورد بررسی قرار داد.

یکی از اصول مصرح در قوانین حقوق بین‌الملل بشردوستانه، اصل «ضرورت نظامی» است؛ این اصل یکی از بنیادهای حقوق جنگ است که میان نیازهای نظامی و اصول انسانی تعادل برقرار کرده و حملات غیر ضروری را منع می‌کند. با توجه به فاصله قابل توجه حدود ۲۰۰۰ مایلی ناو دنا در زمان مورد حمله قرار گرفتن از میدان درگیری مستقیم میان ایران و آمریکا و همچنین ماموریت آموزشی ـ تحقیقاتی این ناو و حضور آن در سواحل کشور هند به دعوت رسمی دولت و ارتش این کشور، این پرسش مطرح می‌شود که آیا حمله انجام‌شده واقعاً برای دستیابی به یک هدف نظامی فوری و ضروری صورت گرفته است یا خیر.

«اصل تناسب» یکی دیگر از اصولی است که حقوق بین‌الملل مورد تاکید قرار داده و در آن ابعاد انسانی حادثه مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس آنچه در حقوق بین‌الملل در این زمینه آمده، حمله‌ای متناسب است که خسارات جانبی آن نسبت به مزیت نظامی مستقیم و مورد انتظار، افراطی نباشد؛ بنابراین با توجه به اینکه دنا درحال بازگشت از یک ماموریت آموزشی- دیپلماتیک بود و در وضعیت تهاجمی قرار نداشت، شلیک ۲ اژدر به سمت این ناو که تهدیدی فوری برای آمریکا محسوب نمی‌شد و غرق کردن آن، هیچ مزیت نظامی تعیین کننده‌ای برای آمریکا ایجاد نکرد. همچنین به شهادت رسیدن ۱۰۴ نفر از خدمه و کارکنان ناو دنا در پی مورد هدف قرار گرفتن این ناو، آن هم در شرایطی که دنا در حال عبور مسالمت آمیز از نیدیکی سواحل سریلانکا بود، مصاداق بارز «آسیب بیش از حد» در برابر «سود نظامی ناچیز» است.

یکی دیگر از اصول مصرح در قوانین حقوق بین‌الملل بشردوستانه «اصل احتیاط» است؛ بر اساس این اصل، طرف مهاجم باید تا حد امکان از وارد آوردن تلفات غیرضروری جلوگیری کند. درباره ناو دنا از این منظر این اصل نقض شده است که بعد از اصابت نخستین اژدر به این ناو و وارد شدن آسیب جدی به آن، خدمه در حال اجرای طرح خروج اضطراری و تجمع در پاشنه ناو بوده‌اند اما به فاصله ۴ دقیقه، شلیک دوم و اصابت آن به همین بخش، تلفات انسانی را به شکل قابل توجهی افزایش داده است.

در این زمینه بیشتر بخوانید:

بیانیه ارتش درباره جنایت آمریکا در حمله به ناو دنا

همچنین بر اساس «اصل منع وارد آوردن درد و رنج بیهوده» که در اسناد بنیادین حقوق جنگ از جمله اعلامیه ۱۸۶۸ سن‌پترزبورگ و کنوانسیون‌های لاهه و ژنو به رسمیت شناخته شده است، استفاده از روش‌هایی که رنجی فراتر از ضرورت نظامی ایجاد کند، ممنوع است؛ بر همین اساس شلیک دوم در چنین شرایطی می‌تواند مصداقی از تحمیل رنج اضافی به خدمه‌ای تلقی شود که عملاً در وضعیت اضطراری و خارج از شرایط عادی نبرد قرار داشته‌اند.

«اصل انسانیت و تبعیض» از دیگر اصول بین‌المللی است از سوی آمریکا نقض شده است؛ کنوانسیون دوم ژنو در این زمینه تاکید دارد که با کشتی شکستگان باید بدون هیچگونه تبعیض (نژاد، مذهب یا عقیده سیاسی) رفتار انسانی صورت گیرد. ناو دنا به محض اینکه بر اثر شلیک اژدر از سوی زیردریایی آمریکایی در حالت غرق شدن قرار گرفت، تمام خدمه آن در وضعیت حقوقی کشتی شکستگان قرار گرفتند. بر اساس کنوانسیون ژنو و همچنین دستورالعمل سان‌رمو پس از هر نبرد، طرفین درگیری باید بدون تاخیر، تمام اقدامات ممکن را برای جست‌وجو و جمع‌آوری کشتی شکستگان و زخمی‌ها انجام دهند؛ کاری که آمریکایی‌ها از انجام آن سر باز زدند؛ آمریکا پس از شلیک دومین اژدر به سمت ناو دنا و اطمینان از قرار گرفتن این ناو در حالت غرق شدن، نه تنها هیچ اقدامی برای جست‌وجو و جمع‌آوری ملوانان زخمی انجام نداد بلکه حتی مختصات جغرافیایی محل غرق شدن ناو دنا را نیز به کشتی‌های عبوری، نیروهای محلی امدادی یا صلیب سرخ اعلام نکرد و باعث شد تا ملوانان ایرانی ساعت‌ها در شرایط سخت دریا باقی بمانند که این اقدام منجر به افزایش تلفات شد.

چرا «دنا» در تاریخ ماندگار شد؟

ناوشکن دنا تنها یک شناور رزمی نبود بلکه یکی از نمادهای حضور دریایی ایران در آب‌های آزاد به شمار می‌رفت. دنا در سال‌های خدمت خود در مأموریت‌های مختلفی اعم از اسکورت شناورهای تجاری، حضور رزمایش‌های بین‌المللی و همچنین حضور در آب‌های دوردست نقش‌آفرینی کرده بود و به عنوان یکی از شناورهای عملیاتی و فعال نیروی دریایی شناخته می‌شد. از مهم‌ترین دستاوردهای این شناور، حضور در مأموریت ناوگروه ۸۶ نیروی دریایی ایران بود؛ مأموریتی که طی آن دنا با همراهی ناو مکران با عبور از مسیرهای طولانی دریایی و سفر در دور دنیا، توانمندی ایران را در دریانوردی در آب‌های آزاد به نمایش گذاشت. با این حال، آنچه «دنا» را در حافظه تاریخی ماندگارتر کرد، نه‌فقط کارنامه عملیاتی و مأموریت‌های فرامرزی آن، بلکه سرنوشت مظلومانه‌ای بود که در واپسین سفر آن رقم خورد؛ سرنوشتی که این ناوشکن را از یک شناور نظامی به نمادی از ایستادگی، مظلومیت و مطالبه‌گری تبدیل کرد.

غرق شدن دنا در شرایطی که در حال بازگشت از یک مأموریت غیرتهاجمی بود، موجب شد نام آن فراتر از یک یگان دریایی، در ادبیات سیاسی، حقوقی و حتی افکار عمومی به‌عنوان نمونه‌ای از یک رخداد بحث‌برانگیز در جنگ‌های دریایی ثبت شود؛ رخدادی که روایت‌گر توانمندی‌های دریایی جمهوری اسلامی ایران است.

انتهای پیام