به گزارش ایسنا، با گسترش سریع فناوری‌های نوین، هوش مصنوعی به یکی از مهمترین حوزه‌های تحقیقاتی و صنعتی جهان تبدیل شده و رقابت گسترده‌ای در زمینه ثبت اختراع، توسعه فناوری و همکاری‌های علمی بین‌المللی ایجاد کرده است. تحلیل پتنت‌ها به‌عنوان یکی از شاخص‌های کلیدی سنجش فعالیت‌های فناورانه، تصویری روشن از روندهای جهانی و جایگاه کشورهای مختلف در این عرصه ارائه می‌دهد. پایگاه «لنز» به‌عنوان یکی از جامع‌ترین منابع داده‌های پتنت، نشان می‌دهد که تعداد گواهی‌های ثبت اختراع مرتبط با هوش مصنوعی طی سال‌های اخیر رشد قابل‌توجهی داشته و سهم آن از کل پتنت‌های جهان از حدود دو درصد در سال ۲۰۱۰ به نزدیک پنج درصد در سال ۲۰۲۳ رسیده است؛ رقمی که بیانگر افزایش اهمیت و نفوذ این فناوری در صنایع و نظام‌های پژوهشی دنیاست.

بر اساس مطالعات مرکز استراتژی و تحول هوش مصنوعی شریف و آزمایشگاه سیاستی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف با حمایت ستاد اقتصاد دیجیتال معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاسـت جمـهوری، از وضعیت ایران در توسعه هوش مصنوعی نشان می دهد که وضعیت ایران در حوزه ثبت اختراع هوش مصنوعی چندان مطلوب نبوده و سهم آن از کل پتنت‌های جهانی در تمام سال‌های بررسی‌شده کمتر از یک‌دهم درصد باقی مانده است. با این حال، داده‌های همکاری‌های علمی بین‌المللی تصویر متفاوتی از عملکرد ایران ارائه می‌دهد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که تعاملات علمی ایران با کشورهایی چون کانادا، چین و اعضای اتحادیه اروپا طی سال‌های اخیر مسیر رو به رشدی طی کرده است. علاوه بر این، کشورهای نوظهوری مانند ویتنام و مالزی نیز به تدریج به جمع شرکای علمی ایران در حوزه هوش مصنوعی اضافه شده‌اند؛ موضوعی که از گسترش شبکه همکاری‌های بین‌المللی و افزایش ارتباط با نهادهای علمی جدید حکایت دارد.

ثبت پتنت هوش مصنوعی

منظور از پتنت، حق ثبت اختراع است که به مخترعین اعطا می‌شود. با توسعه فناوری‌های نوین و نوآوری‌ها، پتنت‌ها به دلیل برخورداری از اطلاعـات فنی نوآورانه، اطلاعـات حقوقی و تجاری، یکی از شاخص‌های مهم ارزیابی فعالیت‌های فناورانه در نظر گرفته می‌شوند. با استفاده از تحلیل پتنت و استخراج داده‌های حاصل از آن، می‌توان فناوری‌های نوظهور را شناسایی، روند توسعه فناوری در حوزه مد نظر را پیش‌بینی و ترسیم کرد.

از پایگاه داده "لنز" برای استخراج داده‌های پتنت هوش مصنوعی استفاده شده است. هر پتنت به جهت تفکیـک موضوعی، در کلاس‌های متفاوت قرار می‌گیرد. برای استخراج داده‌های هوش مصنوعی، از طبقه‌بندی پتنت اشتراکی استفاده شده است. سـازمان جهانی مالکیت فکری کلاس‌های مرتبط با هوش مصنوعی را در پایگاه خود منتشر کرده که شامل ۱۶۳ کلاس حداقل ۶ رقمی است. از این تعداد، اطلاعات پتنت ۱۲۷ کلاس در لنز موجود است. پتنت در حوزه هوش مصنوعی در نظر گرفته شده است که حداقل به یکی از کدهای کلاس‌ها متعلق باشد.

روند جهانی و وضعیت ایران

یکی از رایج‌ترین وضعیت پتنت‌ها، «گواهی پتنت» و حمایت نهادهای قانونی قرار گرفته است. همان ‌طور که در نمودار زیر قابل مشاهده است، تعداد گواهی پتنت‌های هوش مصنوعی در جهان در حال افزایش اسـت. بیشترین رشد در سال ۲۰۱۹ اتفاق افتاده که در آن رشد بیش از ۲۹ درصدی محقق شده است. پس از آن، رشد تعداد گواهی‌های پتنت صعودی بوده، اما روند آن از سـال ۲۰۱۹ نزولی بوده است که می‌تواند به دلیل شیوع کووید19 و همچنین طولانی بودن روند تأیید پتنت‌ها باشد.

 تعداد و درصد رشد گواهی پتنت‌های هوش مصنوعی جهان، در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا .۲۰۲۳

سؤال کلیدی در این بخش این است که به صورت کلی آیا سهم پتنت‌های هوش مصنوعی نسبت به کل پتنت‌های دنیا در حال افزایش است یا پتنت‌های هوش مصنوعی صرفا در تعداد و سهم روند روبه رشدی دارند؟

همان‌طور که در نمودار زیر نشان داده شده است، سهم گواهی‌های پتنت هوش مصنوعی از کل گواهی‌های کل پتنت‌های دنیا در حال افزایش اسـت. گواهی‌های پتنت هوش مصنوعی از سـال ۲۰۱۰ که سهمی حدود ۱.۹۶ درصد داشته،‌ به ۴.۹ درصد از کل پتنت‌های دنیا رسیده‌اند که نشان از اهمیت روزافزون این فناوری و اثرگذاری گسترده آن دارد.

سهم گواهی‌های پتنت هوش مصنوعی  (درصد) به کل گواهی‌های پتنت، در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳

یکی دیگر از وضعیت‌های رایج پتنت‌ها، «اظهارنامه پتنـت» است. معنای این نوع این است که مخترع درخواست پتنت خود را در نهاد قانونی ثبت کرده، ولی یا هنوز تأیید نشده و یا رد شده است. در این گزارش پتنت‌ها را به دو دسـته گواهی پتنت و سایر (که شامل اظهارنامه پتنت و سایر حالات پتنت‌ها در فرایند ثبت) تفکیک شده ‌است. همان‌طور که در شکل زیر قابل مشاهده است، تعداد گواهی‌های پتنت هوش مصنوعی در حال افزایش است، اما سهم آن در حدود ۳۰ درصد کل باقی مانده است. این عدد به این معناست که حدود یک‌سوم اظهارنامه‌ها و انواع پتنت‌ها به گواهی تبدیل می‌شوند.

در خصوص ایران همان‌طور که در نمودار زیر دیده می‌شود، تعداد پتنت‌های هوش مصنوعی ایران، چه از حیث مالکیت حقوقی و چه حقیقی، وضعیت خوبی نداشته، به طوری که سهم پتنت‌های هوش مصنوعی ایران از کل پتنت‌های هوش مصنوعی، در تمامی سـالیان مورد مطالعه زیر یک‌دهم درصد اسـت. از این رو، در نمودارهای مورد مطالعه، تمایز ایران از سـایر کشورها به راحتی امکان‌ پذیر نیست.

تعداد گواهی‌های پتنت هوش مصنوعی ایران به تفکیک نوع مالکیت، در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳

وضعیت ثبت پتنت حوزه هوش مصنوعی در ایران به این شرح است:

همکاری‌های علمی بین‌المللی

یکی دیگر از شاخص‌های لازم برای بررسی وضعیت توسعه دانش هوش مصنوعی، میزان مشارکت کشورهای مختلف در توسعه علمی خود در زمینه هوش مصنوعی است. پس از بررسی این شاخص مشخص خواهد شد که آیا هر کشور صرف توسعه خود توانسته در جایگاه‌های برتر علمی در حوزه هوش مصنوعی قرار بگیرد یا تعریف زمینه‌های علمی مشترک، بر توسعه جایگاه کشورها تأثیری داشته است.

این شـاخص همکاری‌های تحقیقاتی بین کشورهای مختلف را نشـان می‌دهد. این امر بر اساس وابستگی نهادی نویسندگان انجام می‌شود. به عبارت دیگر همکاری بین‌المللی به انتشارات علمی و مقالاتی اطلاق می‌شود که با همکاری مؤسسات در کشورهای مختلف نگارش شده‌اند.

همکاری ملی مربوط به انتشاراتی است که توسط مؤسسات مختلف در کشور مرجع نگارش شده باشد. از نمودارهای نمایش داده شده، میزان همکاری میان مؤسسات داخل هر کشور حذف شده است. همچنین مقدار نمایش داده شده، مجموع همکاری‌های آن کشور با کشور مقصد در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳ است و برای هر کشور نیز ۱۰ کشوری که بیشترین مجموع همکاری را داشته، نمایش داده شده است.

تعداد همکاری‌های علمی بین‌المللی ایران با 10 کشوری که بیشترین همکاری را با آنها دارد، در شکل زیر نشان داده شده است.

برای تحلیل کشورهای پیشرو در همکاری‌های علمی ایران در زمینه هوش مصنوعی، باید به چندین نکته توجه کرد:

اول اینکـه کشورهای پیشرو در همکاری‌های علمی با ایران، مانند کانادا، چین و کشورهای اروپایی از جملـه کشورهای عضو اتحادیه اروپا به طور کلی افزایش همکاری در طول زمان داشته‌اند. به عنوان مثال، کانادا در سال‌های اخیر یکی از شرکای اصلی ایران بوده است.

دوم، کشورهای عضـو گروه 7G و 20G که به صورت مستقیم در نمودار نیامده، اما در داده همکاری‌های بین‌المللی موجود است، به طور مداوم بخش مهمی از همکاری‌های علمی ایران را تشکیل می‌دهند. این کشورها معمولا دارای زیرساخت‌های قوی در تحقیق و توسعه هستند و بنابراین شریک‌های مناسبی برای همکاری‌های علمی به ویژه در زمینه هوش مصنوعی به شمار می‌روند. به عنوان مثال، تعداد همکاری‌های علمی با کشورهای 7G  از ۱۰۹ همکاری در سـال ۲۰۱۰ به ۹۴۸ همکاری در سال ۲۰۲۳ افزایش یافته اسـت.

سـوم اینکه چین، هند و کره جنوبی به طور مداوم شاهد افزایش تعداد همکاری‌های علمی با ایران بوده‌اند، به خصوص چین که از یک همکاری در سال ۲۰۱۰ به ۲۷۰ همکاری در سـال ۲۰۲۳ رسیده است.

چهارم برخی کشورها مانند ویتنام و مالزی در سال‌های اخیر به طور فزاینده‌ای به لیست همکاری‌های علمی ایران اضافه شده‌اند که نشان‌دهنده گسترش روابط علمی ایران با نهادهای علمی خاصی در این کشورها است.

روند همکاری‌های علمی بین‌المللی ایران در هوش مصنوعی با ۱۰ کشوری که بیشترین همکاری را داشته است، در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳

انتهای پیام