در چنین شرایطی، تأمین آب آشامیدنی به یک دغدغه اصلی و شغلی حیاتی تبدیل شده بود که زندگی بسیاری از مردم را تحت تأثیر قرار می‌داد. در این بستر تاریخی، شغل سقایی در خراسان رضوی جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد؛ افرادی که وظیفه داشتند آب را با زحمت فراوان از منابع دورتر به دست مردم برسانند.

شغل سقایی در خراسان ریشه در تاریخ اجتماعی این منطقه دارد و بیش از یک حرفه، بیانگر مسئولیت‌پذیری در قبال نیاز اساسی جامعه بود. در دورانی که دسترسی به آب آسان نبود، سقاها نقش واسطه را میان منابع آب و خانه‌های مردم ایفا می‌کردند. آن‌ها با استفاده از مشک‌های چرمی، آب را حمل کرده و ساعت‌ها در شهرها، به‌ ویژه در ایام پرتردد و مناسبت‌های خاص، به توزیع آن می‌پرداختند.

آن زمان سقاها در غیاب زیرساخت‌های مدرن، بار اصلی تأمین آب آشامیدنی را به دوش می‌کشیدند. این وظیفه که امروزه به سادگی از طریق سیستم‌های شهری انجام می‌شود، در گذشته نیازمند تلاش بسیار بود.

یک پژوهشگر برجسته فرهنگ عامه، معتقد است: شغل سقا در گذشته، بیش از آنکه یک انتخاب شغلی باشد، ضرورتی اجتماعی و زیرساختی در ایران، به‌ ویژه در مناطقی چون خراسان رضوی بود.

جواد روشندل، در گفت و گو با ایسنا اظهار کرد: پیش از گسترش شبکه‌های آب‌رسانی شهری، دسترسی به آب سالم و کافی، یکی از اصلی‌ترین چالش‌های زندگی روزمره مردم بود. در اکثر خانه‌ها، خبری از لوله‌کشی آب نبود و آب از طریق چاه‌های خانگی، قنات‌ها یا منابع سطحی تأمین می‌شد. انتقال این آب از منبع تا خانه، فرآیندی طاقت‌فرسا بود که اغلب بر دوش زنان و دختران خانواده سنگینی می‌کرد و علاوه بر صرف وقت و انرژی زیاد، خطرات بهداشتی و فشارهای جسمی فراوانی نیز به همراه داشت.

وی بیان کرد: در چنین شرایطی، خلاء حضور یک واسطه مطمئن برای تأمین آب احساس شد که این خلاء با ظهور سقا پر گردید. وظیفه اصلی سقا، تهیه آب آشامیدنی سالم و رساندن آن به منازلی بود که دسترسی مستقیم به آب نداشتند. این آب معمولاً از چاه‌های عمومی، قنات‌های معتبر یا شیرهای آب عمومی تهیه شده و با استفاده از مشک‌های چرمی بزرگ که بر دوش یا چهارپایانی چون قاطر حمل می‌شد، به صورت سیار به منازل مردم می‌رسید. این خدمت که در ابتدا شاید غیررسمی بود، به تدریج به یک شغل تثبیت‌ شده تبدیل شد و بخش مهمی از اقتصاد غیررسمی و معیشت جامعه را تشکیل داد.

روشندل خاطرنشان کرد: سقاها با سختی بسیار، آب را از منابع آب موجود در اطراف شهرها و یا حتی از بخش‌های دورتر، به خانه‌های مردم می‌آورند و مهم‌ترین نیاز مردم را برآورده می‌ساخت. بسیاری از سقاها، افرادی با درآمد محدود بودند که با عشق و علاقه و برای تأمین معاش خانواده خود، این شغل طاقت‌فرسا را ادامه می‌دادند. آن زمان جامعه خراسان نیز به شدت به وجود آن‌ها وابسته بود و احترام ویژه‌ای برای نقش اجتماعی و فرهنگی آن‌ها قائل بود.

این پژوهشگر برجسته فرهنگ عامه، ادامه داد: ابزار کار اصلی سقا، مشک بود؛ ظرفی بزرگ که معمولاً از پوست حیوانات ساخته می‌شد و توانایی نگهداری حجم قابل توجهی از آب را داشت. سقاها هر روز با مشک‌های خود، از منابع آب مختلف در مناطق اطراف شهرهای خراسان، آب را پر می‌کردند و با طی کردن مسیرهای طولانی، آن را به خانه‌های مردم در نقاط مختلف شهر می‌رساندند. گاهی نیز از حیوانات چارپا برای حمل مشک‌ها و کمک در این امر بهره می‌بردند.

وی افزود: گرچه به تدریج، با توسعه زیرساخت‌های شهری و تسهیل دسترسی به آب لوله‌کشی در شهرهای خراسان رضوی، شغل سقا رو به افول نهاد؛ اما اهمیت تاریخی و اجتماعی این شغل در این منطقه، به هیچ وجه قابل نادیده گرفتن نیست.

روشندل بیان کرد: هرچند امروزه دیگر شغلی با این شکل و فرم در خراسان وجود ندارد، اما یاد این قشر فداکار و زحمت‌کش، همچنان در فرهنگ عامه، داستان‌ها و خاطرات گذشتگان و میراث فرهنگی این خطه، زنده و جاویدان باقی مانده است.

ضرورتی که شغل آفرید

این پژوهشگر فرهنگ عامه، درباره جنبه اقتصادی و ارزش اجتماعی این شغل گفت: سقاها غالباً از اقشار فرودست جامعه بودند و با سرمایه اندک این شغل را آغاز می‌کردند. با این حال، کار آن‌ها به دلیل اهمیت حیاتی و نقشی که در حفظ سلامت و آسایش جامعه ایفا می‌کرد، از احترام و ارزش اجتماعی بالایی برخوردار بود. مردم آن‌ها را افرادی زحمتکش و مورد اعتماد می‌دانستند. این احترام گاهی در قالب کمک‌های نقدی و نذورات خود را نشان می‌داد.

روشندل ادامه داد: شغل سقا، مانند بسیاری از مشاغل سنتی دیگر، متأسفانه نتوانست در برابر موج تحولات تکنولوژیک و مدرنیزاسیون مقاومت کند. با گسترش لوله‌کشی آب شهری در دهه‌های پایانی قرن چهاردهم شمسی و اوایل قرن پانزدهم، دسترسی به آب آشامیدنی سالم به امری سهل و همگانی تبدیل شد.

وی اظهار کرد: خانه‌ها یکی پس از دیگری به شبکه آب‌رسانی سراسری متصل شدند و نیاز به سقاها به تدریج رنگ باخت. این تحول، گرچه گامی بزرگ در جهت بهبود کیفیت زندگی و بهداشت عمومی بود، اما در عین حال، پایان دوران شکوفایی شغل سقا را رقم زد به طوری که سقاها، یکی پس از دیگری، مجبور به ترک شغل خود شدند و به کارهای دیگری روی آوردند یا به خاطرات پیوستند.

این پژوهشگر فرهنگ عامه، اظهار کرد: امروزه، ردپای سقاها را تنها می‌توان در میان خاطرات نسل‌های گذشته، در قصه‌ها و حکایت‌های عامیانه و در پژوهش‌ها یافت.

روشندل، با اشاره به شغل سقا در گذشته، این حرفه را فراتر از یک شغل از دست رفته، نمادی از درک عمیق‌تر زندگی، فرهنگ و ارزش‌های جامعه ایرانی در دوران گذشته دانست و اظهار کرد: شغل سقا، نمادی از دورانی است که زندگی بر پایه تلاش‌های فردی، همبستگی اجتماعی و قدردانی از نیازهای اساسی بنا شده بود.

این پژوهشگر فرهنگ عامه در پایان خاطرنشان کرد: در دنیای پرشتاب امروز، بازخوانی چنین روایت‌هایی، نه تنها جنبه تاریخی دارد، بلکه می‌تواند درسی ارزشمند برای درک بهتر جایگاه خود در جامعه و قدردانی از داشته‌هایمان باشد.

انتهای پیام