حسین مسرّت در گفتوگو با ایسنا از حاجی فتحالله یزدی متخلّص به «مفتون» بهعنوان یکی از چهرههای نامآور سده چهاردهم قمری یاد کرد و گفت: مفتون از عالمان دینی، روزنامهنگاران، سخنوران و شاعران برجسته این خطه بوده است.
وی با بین این که مفتون فرزند عبدالرحیم یزدی معروف به نجفی(ساکن خوزستان) بوده است، افزود: هرچند از زمان و محل دقیق تولد او آگاهی در دست نیست اما شریف قاسمی، خاستگاهش را یزد دانسته است.
به گفته مسرّت، مفتون از جوانی به سیاحت پرداخت و افزون بر شهرهای ایران، به روسیه و عثمانی نیز سفر کرد. او در ایران با نهضت مشروطه همراه شد و پس از امضای قانون مشروطه رهسپار هند شد و در دکن اقامت گزید. در آنجا به حلقه نزدیکان عثمانعلیخان، شاهزاده آصفیه، پیوست و پس از به تخت نشستن او، به نظم تاریخ خاندان آصفیه پرداخت.
وی ادامه داد: مفتنون پس از سرودن «کاخ اول» از مجموعه «هفت کاخ» (تاریخ پادشاهان آصفیه)، دکن را ترک کرد و با حمایت نظامت جنگ، این منظومه را با عنوان «آصفنامه» در حیدرآباد به چاپ رساند.
این محقق یزدی خاطرنشان کرد: مفتون در نوشتههای خود آورده است که در سال ۱۳۲۰ قمری، در روز آشوب شمیرانات با حکیم موسی یهودی و حکیم سیفاللهخان آشنا شد و سپس با ناظمالتجار کرمانی وارد شراکت تجاری شد، اما بر اثر بدرفتاری و خیانت او ورشکست شد.
مسرت افزود: او پس از این اتفاقات به آیین بهاییت گروید، اما همواره در پی شناخت حقیقت این آیین بود و سرانجام پس از مطالعه آثاری چون «کشفالحیل» عبدالحسین آیتی یزدی و «فلسفه نیکو» اثر حسن نیکو و دیگر نوشتههای منتقدان، از این آیین بازگشت و بعدها کتاب «باب و بها را بشناسید» (الرد علی البابیّه) را در سال ۱۳۷۱ قمری در حیدرآباد منتشر کرد.
این پژوهشگر یزدی ادامه داد: مفتون در سال ۱۳۲۹ قمری روزنامه چاپ سنگی و سیاری با عنوان «حکایت جانگداز وقایع یزد الی شیراز» را در شیراز منتشر کرد که گزارشی از سفر کاروانی از یزد به عتبات و مکه و بازتابی از اوضاع نابسامان ایران پس از مشروطه بود. البته قرار بود شماره بعدی آن در بوشهر منتشر شود که اطلاعی از سرنوشت آن در دست نیست.
به گفته مسرّت، مفتون پس از خروج از ایران در سال ۱۳۳۰ قمری، سالهای طولانی در حیدرآباد دکن اقامت داشت و در مدرسه عالی چادرگهات به تدریس زبان فارسی پرداخت. او علاوه بر تدریس، به کتابت، نگارش، گردآوری و سرمایهگذاری در انتشار کتابها مشغول بود و آثاری چون «آیینۀ دکن»، «راه راست»، «حقیقت فردوسی و شاهنامه» و «راهنمای ترقی» را تألیف کرد.
وی با بیان این که مفتون همچنین در کراچی و بمبئی نیز اقامت داشت و برخی آثار ادبی را در آن شهرها منتشر کرد، افزود: او عضو فعال «انجمن علم و عمل» حیدرآباد و نایب مدیر و محاسب «انجمن وفاق ایرانیان» در آن شهر بود. از اسناد موجود در بایگانی سازمان اسناد ملی ایران نیز برمیآید که وی در سال ۱۳۱۸ خورشیدی از حیدرآباد درخواست واردات دستگاه عینکسازی و تأسیس کتابخانهای با عنوان «هند و ایران» را به دولت ایران ارائه کرده است.
نویسنده کتاب «یزد، یادگار تاریخ» اظهار کرد: مفتون در دیباچه «آصفنامه» که در سال ۱۳۶۳ قمری نوشته شده، تصریح میکند که ۳۴ سال در حیدرآباد اقامت داشته و تا سال ۱۳۷۱ قمری در آن دیار زیسته است لذا به نظر میرسد او تا پیش از سال ۱۳۴۱ خورشیدی در حیدرآباد درگذشته باشد.
وی با بیان این که تاکنون ۱۵ اثر از مفتون شناخته شده است، ابراز کرد: آثار مفتون در دو حوزه نظم و نثر قابل دستهبندی است؛ از مهمترین آثار منظوم او میتوان به «آصفنامه» و «مناظرۀ شتر با موتر» اشاره کرد و از آثار منثور او «آیینۀ دکن»، «باب و بها را بشناسید»، «حقیقت فردوسی و شاهنامه»، «راه راست» و «راهنمای ترقی» را نام برد.
مسرّت در پایان تأکید کرد: مفتون یزدی از چهرههای کمتر شناختهشده اما اثرگذار در پیوند فرهنگی ایران و هند بهشمار میرود که زندگی پرفرازونشیب و آثار متنوع او، جایگاه ویژهای در تاریخ فرهنگی معاصر دارد.
انتهای پیام
