مهدی قیصری نیک در گفتوگو با ایسنا با اشاره به جایگاه کنونی موزههای آستان قدس رضوی، اظهار کرد: این موزهها از نظر تنوع آثار، میزان جذب مخاطب و ایفای نقش فرهنگی، جایگاهی ممتاز در میان موزههای کشور دارند. ویژگی متمایز این مراکز فرهنگی در آن است که صرفاً به نمایش مجموعههای تاریخی و هنری اکتفا نمیکنند، بلکه با پیوند زدن تاریخ، هنر و معنویت، زمینهای فراهم میآورند که زائران در کنار زیارت، با لایههای عمیقتری از میراث فرهنگی و هویتی ایران اسلامی آشنا شوند.
وی ادامه داد: تنوع آثار، یکی از برجستهترین نقاط قوت موزههای آستان قدس رضوی به شمار میرود. این مجموعه، گنجینهای وسیع از آثار مرتبط با تاریخ، هنر و فرهنگ اسلامی ایرانی، بهویژه فرهنگ رضوی را در خود جای داده است. نکته حائز اهمیت این است که بیش از ۹۹ درصد از اشیای موجود، چه در تالارهای نمایش و چه در مخازن، از طریق «سنت حسنه وقف» گردآوری شدهاند. این امر، پیوند عمیق میان باورهای دینی مردم و حفظ میراث فرهنگی را به بهترین شکل نمایان میسازد.
معاون موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، اساس شکلگیری موزه آستان قدس رضوی را بر دو دسته اصلی از آثار استوار دانست و بیان کرد: دسته نخست، آثاری کاربردی هستند که در طول تاریخ در حرم مطهر رضوی مورد استفاده قرار میگرفتند. این اشیا به سبب قداست و انتسابشان به بارگاه ملکوتی امام رضا(ع)، سالها در خزانه آستان قدس رضوی نگهداری شده و امروزه بهعنوان آثار تاریخی و فرهنگی در موزه به نمایش درآمدهاند، ازجمله ضریحها، درها، پنجرهها، ابزار و وسایل نظافت و دیگر ملزومات مرتبط با حرم مطهر رضوی.
قیصری نیک اضافه کرد: دسته دوم، آثاری هستند که طی بیش از هزار سال گذشته، توسط ارادتمندان و دلدادگان حضرت رضا(ع) به این آستان مقدس وقف یا اهدا شدهاند. این آثار نیز به دلیل وقفی بودن و ارزش مادی و معنویشان، سالیان متمادی در خزانه آستان مقدس نگهداری شده و اکنون، به سبب نفاست هنری و تاریخی، بهعنوان گنجینهای ارزشمند در معرض دید عموم قرار گرفتهاند؛ همچون قرآنهای خطی نفیس، سکهها، مدالها، فرشهای بینظیر و دیگر آثار هنری ارزشمند.
وی درباره انواع آثار وقفی و اهدایی به موزه آستان قدس رضوی، خاطرنشان کرد: آثار و منابع اهدایی و وقفی به موزه آستان قدس رضوی نیز به سه دسته تقسیم میشوند. دسته نخست، آثاری هستند که بهعنوان میراث خانوادگی نسلبهنسل حفظ شده و سپس به این آستان مقدس اهدا یا وقف شدهاند، مانند بسیاری از قرآنهای خطی و دیگر آثار تاریخی ارزشمند. دسته دوم، آثاریاند که توسط هنرمندان برجسته خلق شده و بهترین یا شاخصترین اثر خود را به حرم رضوی وقف یا اهدا کردهاند، همچون آثار استاد فقید محمود فرشچیان در حوزه هنرهای تجسمی یا آثار خانواده صفدرزاده حقیقی در عرصه فرش. دسته سوم، آثاری است که به همت نامآوران کشور در حوزههای علمی، فرهنگی و ورزشی به دست آمده و آنان به سبب نذر و نیتی معنوی، این دستاوردها و یادمانهای ارزشمند را به موزه حرم مطهر اهدا کردهاند.
معاون موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی از منظر مخاطبشناسی به جایگاه ویژه این موزهها اشاره کرد و افزود: موزههای آستان قدس رضوی در نقطهای حساس و استراتژیک فرهنگی قرار گرفتهاند. این موزهها به دلیل استقرار در حرم مطهر رضوی و همجواری با مسیر زیارت، بهطور طبیعی مخاطبان گستردهای از میان زائران، گردشگران، دانشآموزان و دانشگاهیان را جذب میکنند. در عین حال، ظرفیت پاسخگویی به نیاز پژوهشگران و علاقهمندان تخصصی را نیز دارا هستند. از این رو، مخاطب این موزهها تنها به علاقهمندان صرف موزهگردی محدود نمیشود و موزه رضوی به بخشی جداییناپذیر از «گفتمان فرهنگی زیارت» تبدیل شده است.
قیصری نیک کارکرد فرهنگی موزههای آستان قدس رضوی را فراتر از نمایش صرف دانست و بیان کرد: این موزهها از حالت نمایش صرف «شیمحور» فراتر رفته و به نقشهای بنیادینی چون آموزش، هویتسازی، انتقال روایت تاریخی، تقویت معنویت و ترویج فرهنگ رضوی دست یافتهاند. این موزهها میکوشند با ارائه مستندات و اشیاء، تصویری روشنتر از سیر تاریخی، ارزشهای فرهنگی و زمینههای معنوی مرتبط با زیارت به مخاطب ارائه دهند.
حرکت موزههای آستان قدس به سمت «تجربهمحور شدن» بازدیدها
وی با تأکید بر اهمیت تقویت زیرساختهای حفاظتی، ادامه داد: محور اصلی برنامههای کوتاهمدت، بهسازی و تقویت زیرساختهای حفاظت است که امکان نمایش اصولی و استاندارد آثار فراهم و از فرسایش ناشی از شرایط محیطی جلوگیری شود. در سه سال اخیر، با اختصاص بودجههای مرحمتی تولیت آستان قدس رضوی و تأکید ایشان بر ارتقای تجهیزات، اقدامات قابل توجهی در حوزه استانداردسازی نور، دما و رطوبت و همچنین تقویت سامانههای امنیتی در بخشهای نگهداری و نمایش آثار انجام شده است. برای حل ریشهایتر این مسئله، ساخت موزه جدید آستان قدس رضوی در فضایی میان بابالرضا و بابالکاظم (ع)، بهعنوان یک راهکار توسعهای در دستور کار قرار گرفته است. این پروژه با هدف گسترش ظرفیت نگهداری و نمایش آثار و فراهمکردن امکان ارائه استانداردتر آنها پیگیری میشود.
معاون موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی اضافه کرد: موزههای آستان قدس رضوی طی سال گذشته با رویکردی مبتنی بر روایتسازی، بازآفرینی محتوایی و بهروزرسانی ساختار نمایش آثار، در بخشهای مختلف از جمله موزه قرآن و نفایس، موزه قائد شهید جهان اسلام، موزه فرش و سایر واحدهای موزهای مورد بازطراحی قرار گرفتند. هدف اصلی این اقدامات، گذار از الگوی سنتی «مشاهده صرف اشیاء» به سمت «تجربه یادگیری و کشف معنا» برای بازدیدکنندگان بوده است. در این رویکرد تلاش شده است بازدیدکنندگان در کنار مشاهده آثار، بتوانند با زمینههای تاریخی، کارکرد فرهنگی و پیامهای نهفته در هر اثر نیز آشنا شوند. به همین منظور، چیدمان آثار و نحوه روایت آنها به گونهای طراحی شده که مخاطب در طول بازدید به شکل تدریجی به درک روشنتر و عمیقتری از مفاهیم ارائهشده دست یابد.
قیصری نیک به بازگشایی موزه قرآن و نفایس آستان قدس رضوی اشاره کرد و گفت: نخستین گام در این مسیر با بازآفرینی و بازگشایی این موزه با حضور تولیت معظم آستان قدس رضوی برداشته شد. در طراحی جدید، چیدمان آثار بر اساس پیامهای مفهومی ساماندهی شده است که مسیر درک و فهم مخاطب از آثار تسهیل شود و بازدیدکننده بتواند با پیوند میان آثار و مفاهیم فرهنگی و تاریخی آنها ارتباط برقرار کند.
وی از بازنگری در محتوای اطلاعرسانی موزهها خبر داد و بیان کرد: در این راستا، اتیکت آثار با تأکید بر خوانایی، اختصار و انتقال پیام روشن بازطراحی و چاپ شده است. در گذشته گاهی حجم بالای اطلاعات موجب سردرگمی مخاطب میشد، اما در رویکرد جدید برای هر اثر یا مجموعه شاخص یک پیام اصلی تعریف شده و اطلاعات تکمیلی در قالب لایههای دانشی ارائه میشود. در کنار اصلاحات محتوایی، استفاده از ابزارهای دیجیتال برای تکمیل تجربه حضوری بازدیدکنندگان تقویت شده است. راهنمای هوشمند مبتنی بر فناوری بلوتوث «iBeacon» ازجمله اقداماتی است که امکان دسترسی سریع به اطلاعات تکمیلی، تصاویر باکیفیتتر و توضیحات زمینهای درباره آثار را برای مخاطبان فراهم میکند.
معاون موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی افزود: در همین راستا تولید و بهروزرسانی محتوای ویدئویی کوتاه و روایتهای چندرسانهای نیز در دستور کار قرار گرفته است. این محتواها بهگونهای طراحی شدهاند که مفاهیم تخصصی آثار را با زبانی ساده و قابل فهم برای مخاطبان توضیح دهند، در عین حال تمرکز بازدیدکننده همچنان بر مشاهده مستقیم اثر و حضور در فضای موزه باقی بماند. یکی دیگر از محورهای این برنامه، ارتقای کیفیت تورهای موزهای و برنامههای آموزشی بوده است. در این چارچوب تلاش شده است که شیوه ارائه مطالب از حالت یکطرفه خارج شده و به سمت گفتوگو، پرسشمحوری و تعامل بیشتر با مخاطب حرکت کند.
قیصری نیک بیان کرد: در برنامههای بازدید گروهی و مدرسهای، محتوا متناسب با گروههای سنی مختلف طراحی شده تا فرآیند یادگیری همزمان با مشاهده آثار شکل بگیرد. در این شیوه، راهنمای موزه نقش تسهیلگر یادگیری را بر عهده دارد و مخاطبان نیز در روند کشف و فهم آثار مشارکت فعالتری پیدا میکنند. مجموعه اقدامات انجامشده در سالهای اخیر نشاندهنده حرکت هدفمند موزههای آستان قدس رضوی به سمت ارتقای تجربه بازدید و افزایش فهمپذیری محتوای موزهای است. این تحول با اتکا به بازطراحی روایت موزهای، بازنگری تخصصی متون اطلاعرسانی، استفاده از ابزارهای دیجیتال و توسعه آموزشهای تعاملی شکل گرفته و زمینه ارتقای کیفیت بازدید و رضایت بیشتر مخاطبان را فراهم کرده است.
چالش کمبود فضای نمایشی و ضرورت ارتقای زیرساختهای حفاظتی در موزه رضوی
وی با اشاره به چالشهای پیشروی موزههای جهان در حوزه نگهداری و نمایش آثار تاریخی، فرهنگی و هنری، خاطرنشان کرد: بزرگترین چالش در این حوزه، ازجمله در موزه رضوی، همزمانی کمبود فضای نمایشی با نیاز مبرم به ارتقای سطح حفاظت و استانداردسازی شرایط نگهداری آثار است. افزایش و تنوع آثار تاریخی، فرهنگی و هنری و همچنین ضرورت ارائه علمیتر آنها، موجب شده که ظرفیت فعلی فضاهای نمایشی و بخشهای نگهداری با نیازهای حفاظتی و عملیاتی همخوانی کامل نداشته باشد. بر همین اساس، برخی آثار در شرایط محدودتری نگهداری میشوند یا بخشی از زمان خود را خارج از چرخه نمایش سپری میکنند.
انتهای پیام
