مربی کلاس چنان با ذوق و شوق به پارچه کوک میزند که انگار سالهاست با این هنر مانوس بوده، سرکلاس خانم دکتر صدایش میزدند، در میان مدارک متنوعی که به دیوار آویزان بود، یک مدرک جلب توجه میکرد؛ مدرک دکتری هواشناسی از دانشگاه فردوسی مشهد! دکتری هواشناسی و هنر پتهدوزی دو مسیر کاملا متفاوت! کنجکاو شدم و همین کنجکاوی باب گفتگوی مفصلی شد که در ادامه میخوانید.
جمیله قلیپور در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: فارغالتحصیل دکتری هواشناسی کشاورزی از دانشگاه فردوسی مشهد هستم، لیسانس مهندسی کشاورزی- آب را نیز در همین دانشگاه گذراندهام؛ رتبه ۱۱ کشوری در مقطع ارشد و ۲ کشوری را در آزمون سازمان سنجش کسب کردم.
خانم قلیپور که تجربه تدریس بیش از ۲۰ واحد درسی تخصصی مرتبط با رشته تحصیلی در دانشگاه فردوسی و مجتمع آموزش عالی گناباد را دارد، به داوری بیش از ۲۰ مقاله علمی پژوهشی و همایشی اشاره و انتشار ۴ مقاله علمی پژوهشی، ۳ مقاله همایشی و یک مقاله ISI، را از جمله سایر سوابق علمی خود ذکر کرد.
وی که با وجود این رزومه علمی، در حال حاضر در حیطه تخصصی هنر سوزندوزی اصیل کرمانی موسوم به " پتهدوزی" مشغول به کار است و برای بیش از ۵۰ بانوی هنرمند کارآفرینی داشته است، در رابطه با معرفی این هنر گفت: "پتهدوزی" یکی از ارزشمندترین و اصیلترین سوزندوزیهای ایرانی کرمانی است؛ این هنر در واقع نوعی رودوزی است که به کمک نخهای ظریف پشمی و با دقت و ظرافت بسیار بر روی پارچههای پشمی کوک میخورد.
این مربی پتهدوزی با اشاره به در دسترس بودن مواد اولیه برای این هنر گفت: برای پتهدوزی فقط کافی است یک پارچه یا اصطلاحا " شال پته" ، مقداری نخ، یک سوزن و یک قیچی کوچک داشته باشیم؛ این هنر در اعتقادات زرتشتیان ایران که غالبا در مناطقی چون کرمان و یزد مستقر هستند، ریشه دارد. تاریخشناسی و بررسی نقوش قدیمی این هنر نشان از استفاده از گلهایی در نقوش این هنر دارد که جزئی از پوشش گیاهی غالب آن منطقه بودهاند.
قلیپور در پاسخ به این سوال که چرا علیرغم مسیر علمی و دانشگاهی، به هنر روی آورده است توضیح داد: من دوران کودکیام را در روستای زیبَد گناباد گذراندم و از همان ابتدا با گل و طبیعت مانوس بودهام، تجربه زندگی در سنین کودکی در روستا همیشه عطش دنبال کردن هنر در کنار درس خواندن را در من زنده نگه داشته است، از بین تمام شاخههای هنری، فرشبافی یکی از رشتههایی بود که همیشه به آن علاقه داشتم، هرکجا فرش دستبافتی میدیدم به ریز ریز کوکهایش توجه میکردم اما به دلیل دشواریهای تهیه دارقالی و نداشتن فضای کافی، خانواده تمایلی به قالیبافی نشان ندادند و بیشتر تمایل داشتند روی امور درسی و شاخههای هنری که دردسر کمتری دارد تمرکز کنم.
وی ادامه داد: ما دختران روستایی و شهرستانی عادت داشتیم ۹ ماه از سال را یا درس بخوانیم یا به پدر و مادر در امور کشاورزی کمک کنیم و سه ماه تابستان فرصت مناسبی برای کلاسهای اوقات فراغت بود، من هر تابستان معمولا به کانون فرهنگی نزدیک منزلمان که در گناباد بود میرفتم یک سال رنگ روغن، یک سال سیاهقلم، یک سال قلاببافی اما هیچ کدام عطش درونیام به یادگیری را جبران نمیکرد، به دنبال هنری بودم که بتواند با رنگها، مثل همان گلهای زیبای بهاری مزارع زعفران بازی کند.
عشقی که از یک بقچه سوزنی با رنگ شال لاکی آغاز شد
قلیپور در مورد ورودش به دنیای پته گفت: در اولین سفری که به کرمان رفتم، یک بقچه سوزنی با رنگ شال لاکی که به دیوار روبروی ورودی منزل یکی از بستگان به دیوار آویخته شده بود، توجه مرا به خود جلب کرد. باید اشاره کنم که بقچههای سوزنی معمولا پتههایی هستند با ابعاد یک متر در یک و نیم متر که در واقع در گذشته به عنوان بقچه حمام بخصوص برای تازه عروسها کاربرد داشته است.
این هنرمند ادامه داد: دل به دریا زدم و همان روز از مادر عروس در مورد این اثر هنری سوال کردم و متوجه شدم که در کرمان، اکثر دختران، بخشهای مختلفی از جهیزیه مثل پشتی، بقچه، متکا، رومیزی، مفرشو، لبطاقچهای و امثال آن را خودشان میدوزند. دقیقتر که شدم دیدم آثار پتهدوزی با انواع طرحها و رنگها در تمام بخشهای خانه وجود دارد و اینطور شد که عاشق هنر پته شدم.
قلیپور در حالی که با ذوق و شوق خاصی خاطرات آن روزها را مرور میکرد، ادامه داد: عصر همان روز که به همراه خانواده به بازار مسگرهای کرمان رفتیم، مغازههای پتهفروشی بیش از هر چیز دیگری توجهم را جلب کرد؛ همانجا تصمیم گرفتم شال و نخ پته بخرم و هر طور شده این هنر را یاد بگیرم. به مشهد که برگشتم خیلی گشتم تا جایی را برای آموزش پتهدوزی پیدا کنم اما نتیجه نگرفتم، در نهایت آموزش را از طریق فضای مجازی، اینترنت و مطالعه کتاب دنبال کردم.
او افزود: حدود ۱۰ سال به همین روال گذشت تا اینکه فضای مجازی مثل تلگرام و اینستاگرام در پیشرفتم نقش چشمگیری داشت. کمکم استادکارهای این هنر را بصورت مجازی پیدا کردم، ساعتها به کوکها و دوختهایشان توجه میکردم و تا جایی که امکان داشت سوال میپرسیدم، تا اینکه بعد از مدتی احساس کردم تقریبا کوک یا ریزهکاری نیست که بلد نباشم، آزمون ادواری فنی و حرفهای پتهدوزی را هم قبول شدم.
هنر پتهدوزی دوای روحم است
این مدرس دانشگاه افزود: تمامی این مراحل همزمان با تولد فرزند دومم و دوران تحصیلات تکمیلی بود و برای من که وسواس و دقت خاصی در انجام تکالیف دانشگاه و وظایف مادرانه داشتم، انجام همزمان این کارها بسیار دشوار بود اما در تمام این دشواریها و لحظات سخت و پر مشغله، هنر پتهدوزی، دوای روحم بود ، در تمام روزهایی که برایم مشکلی پیش میآمد، فقط و فقط به پته پناه میبردم.
قلیپور در رابطه با استارت کلاسهای آموزشی پته توضیح داد: یکی از روزها که برای اولین بار یکی از نمونه کارهایم را در اینستاگرام استوری کردم، تعداد زیادی از دوستان درخواست آموزش کردند؛ من تا آن زمان اصلا به آموزش فکر نکرده بودم اما انگار خداوند مسیر جدیدی پیش رویم گذاشت.
وی با اشاره به اینکه همیشه تصور میکردم باید تا آخرین مقطع تحصیلی درس بخوانم و حتی یکبار هم فکر نمیکردم روزی مدرس یک شاخه هنری باشم، توضیح داد: در نهایت آموزش را شروع کردم و هر دوره آموزشی که تمام میشد، با اندک فاصلهای، هنرجویان خودشان تماس میگرفتند و دوره بعدی بلافاصله تشکیل میشد؛ در حال حاضر ۱۶ دوره آموزشی برگزار کرده و بیش از ۸۰ هنرجو را آموزش دادهام که بیشتر آنها عضو تیم دوزندگانم هستند.
پدرم معتقد بود که از هنر پولی در نمیآید!
قلیپور در پاسخ به این سوال که برخورد اطرافیان و خانواده نسبت به این انتخاب شما چه بود؟، گفت: راستش من در خانوادهای بزرگ شدم که اکثرا کارمند و عموما معلم هستند؛ در واقع در دیدگاه اکثر این عزیزان، کار خوب یعنی کارمندی و اگر شخصی تحصیلات دانشگاهی داشته باشد، اما نهایتا کارمند نشود، شخص موفقی نیست.
وی ادامه داد: پدرم معتقد بود که از هنر پولی در نمیآید و شاید در حال حاضر هم همین دیدگاه را دارد اما به دلیل احترام به تصمیم من، چیزی نمیگویند، تا همین چند سال پیش هم که دیدند این مسیر هنری را با استقبال و شوق فراوان دنبال میکنم، باز هم معتقد بودند باید برگردم و در استخدامیها یا فراخوانهای جذب هیات علمی شرکت کنم اما با کمال احترام من با نظر ایشان موافق نبودم.
وی با اشاره به حمایتهای همسرش گفت: همسرم در این مسیر بسیار پیگیر و مشتاق بودند اما در مجموع اطرافیانم معتقد بودند بعد از این همه تحصیلات دانشگاهی، مقالات علمی و رزومه علمی، من نباید سوزن بدوزم اما من معتقد بودم شغل فقط تامین مالی نیست و شغل علاوه بر تامین مالی و حتی امنیت، باید دلیل حال خوب باشد وگرنه موجب فرسایش روانی میشود. البته در حال حاضر گام را فراتر گذاشته و تدریس همین رشته هنری را از طریق دانشگاه هم پیگیری کردهام. خوشبختانه دورههای دانشگاهی آزاد کالج هم برای پتهدوزی در شهر مشهد داریم.
قلیپور در پاسخ به این سوال که آیا مواقعی شده که برای ادامه مسیر، دچار شک و تردید شوید، پاسخ داد: در مسیر تحصیلات تکمیلی مواقعی شد که دچار تردید شوم اما در مسیر هنر پته، خیر، حتی یکبار نشده از هنر پته دلگیر و دلسرد شوم و روز به روز عشق و علاقهام به این هنر بیشتر هم میشود.
قیمت بالای مواد باکیفیت، مهمترین چالش پیش روی هنر پتهدوزی
وی در رابطه با مهمترین چالشهای پیش روی این هنر گفت: برای این هنر هم مثل بسیاری از شاخههای هنری، در زمینه تهیه و تولید و فروش چالشهایی وجود دارد که شاید مهمترین آن، قیمت بالای متریال با کیفیت است.
این هنرمند پتینه دوزی توضیح داد: نخ و شال این هنر از جنس پشم است، اینکه نخ و پشم با مواد شیمیایی و اصطلاحا جوهری، رنگرزی شده باشد یا با مواد طبیعی و گیاهی، باعث میشود قیمت تمام شده آن تفاوت چشمگیری داشته باشد، به طوری که نخ و شال شیمیایی قیمتی بسیار پایینتر از نخ و شال گیاهی دارد.
وی تاکید کرد: نخ گیاهی، اصالت، ثبات رنگ، جلوه و زیبایی بیشتری نسبت به نخ و شال شیمیایی دارد اما دلایل مختلفی از جمله قیمت تمام شده، عدم آگاهی مدرسین و دوزندگان و البته نیاز بازار هدف، دوزندگان را به سوی استفاده از نخهای ضخیمتر شیمیایی یا حتی شالهایی که تمام پشم نیستند و درصدی پلی استر دارند ( شالهای نانو) هدایت کرده است.
این مربی پتهدوزی خاطرنشان کرد: در سالهای اخیر به دلیل عدم حمایت مالی دولت و جامعه و حتی نیاز بازار، بسیاری از کارگاههای سنتی ریسندگی پشم، به ورطه نابودی و تعطیلی کشانده شده، از طرفی ورود نخهای پشمی شیمیایی از کشورهایی چون چین و ترکیه که دارای جلا و براقیت و اشباع رنگ بیشتر ناشی از جوهر بوده ولی موقتی هستند، دوزندگان بیشتری را به این سمت سوق داده است.
وی افزود: استفاده از نخهای شیمیایی باعث میشود که آثاری که با ظرافت سوزندوزی شده، به مرور زمان جلای مواد شیمیاییاش را از دست داده و یک پته رنگورو رفته روی دست خریدار باقی بماند و همین امر باعث شده بسیاری از بازارهای هدف داخلی و خارجی به دلیل تولید کالاهای با کیفیت پایین، از دست برود.
قلیپور یادآور شد: البته جای امیدواری است که در ۱۰ تا ۱۵ سال اخیر، چندین مرکز و شرکت تعاونی اصیل فعال در حیطه شال و نخ پشمی پته، مجدد نقوش اصیل و نخهای رنگرزی گیاهی را احیا و علیرغم تفاوت فاحش قیمت، دوزندگان را به سمت و سوی استفاده از این متریال سوق داده است، همچنین اخیرا خریداران هم به خوبی تفاوت یک پته دوخته شده با نخهای زیبا، ظریف و اصیل گیاهی را دریافته و روز به روز بر متقاضیان این نوع دوختها اضافه میشود.
توجه به سلیقه مخاطب از اصول اولیه کار است
وی عدم توجه به سلیقه خریدار را از دیگر چالشهای این مسیر دانست و گفت: نکته دیگری که در دوخت پته باید به آن توجه شود و در حال حاضر به یک چالش تبدیل شده است، عدم توجه برخی از دوزندگان به سلیقه خریدار است و همچنان متعصبانه به استفاده از رنگهای تیره اصرار دارند، بسیاری از مواقع شده که دوزندگان وقت و انرژی خود را صرف دوخت آثاری میکنند که رنگ آن، سلیقه مخاطب امروزی نیست.
قلیپور تاکید کرد: باید بپذیریم که نسل امروزی سلیقه رنگی و انحصاری خاص خود را دارد و میتوان در کنار یادگیری و احترام به قواعد سنتی و استفاده از رنگهای عموما تیره، در دوخت پته خلاق بوده و سلیقه نسل جدید و بازارهای جهانی را مدنظر قرار دهیم.
وی با بیان اینکه استفاده از رنگبندیهای روشن و فانتزی، این هنر را وارد دنیای نوینی کرده، تلفیق هنر پته با سایر هنرها از جمله چرم، چوب، پارچه را یکی از راهکارهای عبور از چالشهای بازار فروش دانست و گفت: قطعا آینده بسیار خوبی در انتظار هنرمندان جسور و خلاق است. علاوه بر این وقتی یک جوان با ذوق و انگیزه شروع به کار میکند، نباید از نقش حمایتی و تشویقی بزرگترها چشمپوشی کرد.
موفقیت فقط تحصیلات و داشتن یک شغل پردرآمد نیست
قلیپور در رابطه با بازار کار این رشته هنری گفت: علیرغم چالشهایی که وجود دارد اما بازار این رشته هنری به ویژه در ۱۵ سال اخیر روند صعودی و روبه رشدی داشته است، ما معمولا هفته هایی را نداشتیم که یک کالای سوزندوزی پته از مجموعهمان راهی خارج از کشور نشود، بنابراین آینده این شاخه هنری که در واقع یکی از تراز بالاترین سوزندوزیهای ایرانی کرمانی است را بسیار روشن میدانم.
وی افزود: به جوانانی که امروز علاقمند به یافتن پاسخ سوالهایشان از هوش مصنوعی هستند، از هوش مصنوعی بپرسند چه نوع مشاغلی در آینده درآمد بالاتری خواهد داشت پاسخ قطعا مشاغلی است که صرفا از طریق انسان و مهارت دست انجام میشود که در این زمره، هنرهایی چون سوزندوزی که انحصارا نشان از دقت، ظرافت، ذوق هنری و توان بالقوه هنرمند ایرانی است یکی از این گزینهها خواهد بود.
این هنرمند تاکید کرد: توصیه من به نوجوانان و جوانانی که در مرحله انتخاب مسیر هستند، این است که فقط یک مسیر برای خود تعریف نکنند؛ موفقیت فقط تحصیلات و داشتن یک شغل پردرآمد نیست و لازم است افراد در کنار گامهای صحیح تحصیلی در گوشه و کنار ذهنشان به مسیرهای دیگری هم فکر و تمرکز کنند و در کنار تحصیلات آکادمیک، همیشه یک حرفه جانبی چه از نوع هنر و چه ورزش را به صورت حرفهای دنبال کنند، مطمئن باشید یادگیری یک مهارت روزی و در جایی که حتی فکرش را هم نمیکردید به کارتان خواهد آمد.
انتهای پیام
