بابک ارسیا در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به اهمیت آزادسازی خرمشهر در شکلگیری و تقویت انسجام ملی، اظهار کرد: سوم خرداد ۱۳۶۱ صرفاً یک پیروزی نظامی نبود، بلکه نقطه عطفی در تجلی هویت ملی، خودباوری و غلبه اراده ملت ایران بر ماشین جنگی دشمن به شمار میرفت.
وی گفت: جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران که از ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ آغاز شد، تنها یک مواجهه نظامی کلاسیک نبود، بلکه آزمونی عمیق برای سنجش انسجام ملی، هویت جمعی و توان مقاومت و تابآوری جامعه ایرانی محسوب میشد. در این میان، آزادسازی خرمشهر در سوم خرداد ۱۳۶۱ به نمادی از پیروزی اراده ملی بر دشمن تبدیل شد.
ارسیـا افزود: خرمشهر، بهعنوان شهری بندری و استراتژیک در دهانه اروندرود، پس از سقوط در آبان ۱۳۵۹ به نماد تلخترین روزهای جنگ بدل شد، اما همان شهر با آزادسازی در عملیات بیتالمقدس، به نماد امید، خودباوری و برتری اراده بر تجهیزات تبدیل شد.
بازخوانی سوم خرداد؛ ضرورتی برای مواجهه با تهدیدات امروز
وی با اشاره به شرایط کنونی کشور بیان کرد: امروز که ایران با تهدیدات پیچیده و چندلایهای از سوی ایالات متحده مواجه است، بازخوانی تجربه سوم خرداد صرفاً یادآوری یک خاطره تاریخی نیست، بلکه میتواند راهنمایی عملی برای مدیریت شرایط حساس و خطیر کنونی باشد.
این عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی ادامه داد: دشمن در عصر جدید تنها به رویارویی مستقیم نظامی اکتفا نمیکند، بلکه از ابزارهای جنگ ترکیبی، جنگ روانی، تحریم اقتصادی، عملیات رسانهای و تحریک آشوبهای داخلی بهره میگیرد. در چنین شرایطی، انسجام ملی، سرمایه اجتماعی و حضور آگاهانه مردم در صحنه به مهمترین مؤلفههای امنیت ملی تبدیل میشوند.
وی خاطرنشان کرد: تجربه آزادسازی خرمشهر نشان میدهد که حفظ همبستگی اجتماعی، پرهیز از تفرقهافکنی و تقویت حضور اجتماعی مردم، بهویژه در دورههای حساسی مانند دوران آتشبس، اهمیت مضاعفی دارد؛ چراکه این مقاطع معمولاً زمینهساز جنگ روانی و تلاش دشمن برای فروپاشی انسجام اجتماعی هستند.
خرمشهر؛ از اشغال تا شکلگیری اراده بازپسگیری
ارسیـا در ادامه با مرور روند اشغال خرمشهر گفت: با آغاز تهاجم گسترده عراق به مرزهای غربی و جنوب غربی ایران، خرمشهر بهعنوان یکی از مهمترین اهداف استراتژیک دشمن مورد هجوم قرار گرفت. موقعیت جغرافیایی ویژه، دسترسی به آبراههای مهم و نقش اقتصادی این شهر، جایگاه خاصی در محاسبات نظامی و سیاسی عراق ایجاد کرده بود.
وی افزود: نیروهای عراقی با پشتیبانی اطلاعاتی و تسلیحاتی قدرتهای بزرگ، در مدت کوتاهی خود را به حاشیه خرمشهر رساندند، اما مدافعان شهر شامل نیروهای ارتش، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ژاندارمری، نیروهای مردمی و بسیجیان داوطلب، با وجود امکانات محدود، مقاومتی جانانه از خود نشان دادند.
این پژوهشگر حوزه علوم انسانی ادامه داد: مقاومت ۳۴ تا ۴۵ روزه خرمشهر اگرچه در نهایت به سقوط شهر در چهارم آبان ۱۳۵۹ انجامید، اما در سطح راهبردی آثار عمیقی بر روحیه ملی و روند جنگ بر جای گذاشت. این مقاومت نشان داد جامعه ایرانی حتی در سختترین شرایط نیز ظرفیت ایستادگی در برابر تهاجم خارجی را دارد و میتواند با تکیه بر ایمان، غیرت و همبستگی، مانع از تبدیل شکستهای موضعی به فروپاشی کلی شود.
وی تصریح کرد: پس از اشغال شهر نیز هستههای مقاومت محلی و نیروهای چریکی، فعالیتهای ایذایی خود را علیه مواضع دشمن ادامه دادند و اجازه تثبیت کامل حاکمیت عراق بر منطقه را ندادند.
عملیات بیتالمقدس؛ نماد هماهنگی و ایثار ملی
ارسیـا با اشاره به عملیات بیتالمقدس اظهار کرد: پس از عبور ایران از مرحله دفاعی صرف، ضرورت طراحی عملیاتی بزرگ برای آزادسازی مناطق اشغالی، بهویژه خرمشهر، به یک اولویت راهبردی تبدیل شد. عملیات بیتالمقدس که از اردیبهشت ۱۳۶۱ آغاز شد، حاصل ماهها برنامهریزی، هماهنگی و آمادگی مشترک ارتش، سپاه و بسیج بود.
وی افزود: هدف اصلی این عملیات، آزادسازی خرمشهر و عقب راندن نیروهای عراق از غرب کارون بود و این عملیات در چند مرحله شامل عبور از رودخانه کارون، تصرف سرپلها، قطع خطوط ارتباطی و تدارکاتی دشمن، محاصره خرمشهر و در نهایت ورود به شهر و پاکسازی آن طراحی و اجرا شد.
این عضو هیأت علمی جهاددانشگاهی خاطرنشان کرد: یکی از دشوارترین مراحل عملیات، عبور از رودخانه کارون و تثبیت مواضع در غرب رودخانه بود. رزمندگان در تاریکی شب و زیر آتش سنگین دشمن، با امکانات محدود مهندسی رزمی، از رودخانه عبور کردند و مواضع اولیه را به تصرف درآوردند؛ اقدامی که بدون روحیهای سرشار از ایمان، ایثار و خودگذشتگی امکانپذیر نبود.
ارسیـا ادامه داد: آزادسازی خرمشهر در سوم خرداد ۱۳۶۱، نقطه اوج عملیات بیتالمقدس و یکی از مهمترین پیروزیهای نظامی ایران در طول جنگ بود. در جریان این عملیات، هزاران نیروی عراقی به اسارت درآمدند یا ناگزیر به فرار شدند، بخش مهمی از تجهیزات دشمن منهدم یا به غنیمت گرفته شد و مهمتر از همه، روحیه ملی در داخل کشور به شکلی کمنظیر تقویت شد.
وی افزود: شعار «خرمشهر را خدا آزاد کرد» نشاندهنده عمق پیوند میان ایمان دینی، تلاش انسانی و تقدیر تاریخی در ذهن و ضمیر جامعه ایرانی بود.
این عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی تصریح کرد: این پیروزی در سطح نمادین، ترجمه عملی مفاهیمی همچون سلحشوری، غیرت ملی، شهادتطلبی و ایثار به عمل اجتماعی بود. سوم خرداد به روزی تبدیل شد که در آن، هویت ملی ایرانیان در پیوند با هویت دینی و انقلابی، به اوج تجلی رسید و به الگویی برای نسلهای بعدی بدل شد.
سوم خرداد؛ از حافظه تاریخی تا سرمایه اجتماعی
ارسیـا با بیان اینکه آزادسازی خرمشهر صرفاً یک واقعه تاریخی ثبتشده در کتابها نیست، اظهار کرد: سوم خرداد بخشی از حافظه جمعی و هویت ملی ایرانیان به شمار میرود. حافظه جمعی مجموعهای از خاطرات، نمادها، روایتها و تجربههای مشترک است که یک ملت را به هم پیوند میدهد و در بزنگاههای تاریخی، نقش تعیینکنندهای در جهتدهی به رفتار جمعی ایفا میکند.
وی ادامه داد: در این زمینه میتوان از مفهوم «سرمایه اجتماعی» بهره گرفت. سرمایه اجتماعی در سادهترین تعریف، شبکهای از اعتماد متقابل، هنجارهای مشترک و پیوندهای همبستگی در یک جامعه است که همکاری و عمل جمعی را تسهیل میکند و تجربه سوم خرداد نمادی از بالاترین سطح سرمایه اجتماعی در جامعه ایران محسوب میشود.
این پژوهشگر حوزه علوم انسانی خاطرنشان کرد: اعتماد میان مردم و نیروهای مسلح، همبستگی میان اقشار مختلف و همجهتی میان اهداف فردی مانند دفاع از خانواده، شهر و زندگی با اهداف جمعی همچون دفاع از وطن، دین و نظام سیاسی، از مهمترین جلوههای این سرمایه اجتماعی بود.
وی تأکید کرد: اگر این سرمایه اجتماعی بهدرستی حفظ، بازتولید و تقویت شود، میتواند در شرایط کنونی نیز بهعنوان سپری دفاعی در برابر تهدیدات خارجی و بحرانهای داخلی عمل کند. در مقابل، هرگونه تضعیف این سرمایه از طریق تفرقهافکنی، بیاعتمادی، دوقطبیسازی افراطی و ایجاد شکاف میان مردم و حاکمیت، زمینه را برای نفوذ و بهرهبرداری دشمن فراهم میکند.
جنگ ترکیبی و ضرورت انسجام ملی
ارسیـا با اشاره به تهدیدات کنونی علیه ایران اظهار کرد: جمهوری اسلامی ایران امروز در معرض مجموعهای از تهدیدات چندلایه از سوی ایالات متحده و برخی همپیمانان آن قرار دارد. این تهدیدات صرفاً ماهیت نظامی ندارند، بلکه در قالب جنگ اقتصادی، جنگ روانی، فضاسازی رسانهای، شایعهپراکنی، ایجاد هراس، جنگ اطلاعاتی و سایبری و همچنین تلاش برای ایجاد آشوبهای داخلی و بیثباتسازی اجتماعی بروز مییابند.
وی افزود: این نوع رویارویی در ادبیات راهبردی با عنوان «جنگ ترکیبی» شناخته میشود؛ جنگی که در آن مرز میان جبهههای نظامی و غیرنظامی و همچنین میان میدان نبرد و خیابان تا حد زیادی از بین میرود.
این عضو هیأت علمی جهاددانشگاهی ادامه داد: در چنین شرایطی، بازخوانی تجربه خرمشهر از منظر انسجام ملی و سرمایه اجتماعی اهمیت ویژهای پیدا میکند. همانگونه که در اوایل دهه ۱۳۶۰، پیوند میان مردم، نیروهای مسلح و رهبری سیاسی کشور زمینهساز پیروزی بر ارتش مجهز عراق شد، امروز نیز مقابله با تهدیدات آمریکا و رژیم صهیونیستی تنها در سایه انسجام ملی و اعتماد متقابل امکانپذیر است.
وی هشدار داد: هر میزان که این انسجام تضعیف شود، ظرفیت دشمن برای نفوذ، تحریک درگیریهای داخلی و تبدیل فشار خارجی به بحران داخلی افزایش خواهد یافت.
نقش اجتماعات مردمی در تقویت روحیه اجتماعی
ارسیـا در ادامه با اشاره به اهمیت اجتماعات مردمی در شرایط بحران گفت: یکی از جلوههای مهم انسجام ملی و سرمایه اجتماعی در شرایط بحرانی، اجتماعات مردمی است؛ اجتماعاتی که میتواند در روز یا شب، در میادین، مساجد، حسینیهها، موکبها و دیگر فضاهای عمومی شکل گیرد.
وی افزود: در تاریخ انقلاب اسلامی و دوران دفاع مقدس، اجتماعات شبانه از نمازهای استغاثه، جلسات دعا و مناجات گرفته تا مراسم تشییع و یادبود شهدا و گردهماییهای مردمی، نقشی اساسی در تقویت روحیه جمعی، انتقال پیامهای مشترک، ایجاد احساس همسرنوشتی و بازتولید امید ایفا کردهاند.
این پژوهشگر حوزه علوم انسانی خاطرنشان کرد: در شرایط جنگی یا در زمان تهدیدات خارجی، اجتماعات شبانه میتواند کارکردهای متعددی داشته باشد که مهمترین آن، تقویت روحیه عمومی و کاهش ترس و اضطراب اجتماعی است.
وی توضیح داد: شب بهطور طبیعی زمانی است که نگرانیها و ترسها در ذهن افراد تشدید میشود، اما گردهماییهای شبانه با فضای معنوی، جمعی و صمیمی خود، میتواند ترسهای فردی را به احساس همبستگی جمعی تبدیل کند و به افراد نشان دهد که در این مواجهه تنها نیستند.
ارسیـا ادامه داد: یکی دیگر از کارکردهای مهم اجتماعات مردمی، انتقال اطلاعات صحیح و مقابله با شایعات است. جنگ روانی دشمن، بهویژه در فضای مجازی و رسانههای غیررسمی، عمدتاً بر شایعهسازی، بزرگنمایی شکستها و پنهانکردن موفقیتها استوار است.
وی افزود: اجتماعات مردمی، بهخصوص اگر با حضور نخبگان، مسئولان محلی، رزمندگان و افراد آگاه برگزار شود، میتواند بستری برای تبیین واقعیتها، پاسخ به شبهات و جلوگیری از گسترش شایعات مخرب باشد.
اجتماعات مردمی؛ نماد بازدارندگی و انسجام اجتماعی
این عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی اظهار کرد: حضور پرشور و منسجم مردم در خیابانها و اجتماعات شبانه، برای ناظران داخلی و خارجی حامل این پیام روشن است که جامعه دچار فروپاشی و ازهمگسیختگی نشده است.
وی ادامه داد: این پیام در محاسبات راهبردی دشمن، موجب بازنگری در هزینه و فایده ادامه فشارها یا تشدید درگیریها میشود و به نوعی نقش بازدارنده ایفا میکند.
ارسیـا خاطرنشان کرد: یکی از اهداف جنگ ترکیبی، تبدیل خیابان و فضای عمومی به عرصه تقابل و درگیری است. اگر نیروهای حامی وحدت و انسجام منفعل باشند، میدان در اختیار جریانهایی قرار میگیرد که بهدنبال آشوب، تخریب و درگیری هستند.
وی تأکید کرد: حضور فعال، منظم و آگاهانه مردم در خیابانها، بهویژه در ساعات شب، میتواند این فضا را از دست جریانهای آشوبطلب خارج کرده و آن را به عرصه نمایش اتحاد، همبستگی و آگاهی عمومی تبدیل کند.
آتشبس؛ دورهای حساس برای حفظ انسجام ملی
ارسیـا در ادامه با اشاره به حساسیت دورههای آتشبس گفت: یکی از حساسترین مقاطع در هر جنگ، دوران آتشبس و گذار از درگیری مستقیم به یک وضعیت موقت آرامش است. تجربههای تاریخی نشان داده که آتشبس لزوماً به معنای پایان دشمنی نیست، بلکه گاه فرصتی برای تجدید قوا، بازآرایی نیروها و طراحی روشهای جدید فشار بر طرف مقابل محسوب میشود.
وی افزود: در چنین دورههایی، دشمن معمولاً از ابزارهای مستقیم نظامی کمتر استفاده میکند و تمرکز خود را بر شیوههای غیرمستقیم، بهویژه جنگ روانی و تحریک اختلافات داخلی قرار میدهد.
این پژوهشگر حوزه علوم انسانی ادامه داد: در این فضا، تلاش میشود اختلافنظرهای طبیعی سیاسی به شکافهای عمیق و غیرقابل ترمیم تبدیل شود؛ بهگونهای که هر موضع انتقادی به دشمنی تعبیر و هر نوع حمایت نیز به نفع یک جناح خاص مصادره شود.
وی تصریح کرد: از سوی دیگر، با برجستهسازی خطاها، اغراق در کاستیها و نادیده گرفتن موفقیتها، اعتماد عمومی نسبت به نهادهای دفاعی و حاکمیتی تضعیف میشود.
ارسیـا همچنین اظهار کرد: یکی دیگر از ابزارهای جنگ روانی، تحریک گروههای اجتماعی علیه یکدیگر و تشدید دوقطبیسازیهای قومیتی، مذهبی، نسلی و طبقاتی است تا انسجام افقی جامعه از میان برود.
اهمیت حضور آگاهانه مردم در فضای عمومی
وی با تأکید بر اهمیت حضور اجتماعی مردم گفت: در چنین شرایطی، اهمیت اجتماعات شبانه مردمی با مؤلفههای هویتی همچون پرچم کشور و حضور آگاهانه در خیابانها دوچندان میشود؛ زیرا این حضور نشان میدهد که جامعه، با وجود اختلافنظرها، همچنان بر اصول کلانی مانند دفاع از تمامیت ارضی، استقلال و مقابله با سلطهطلبی خارجی اتفاق نظر دارد.
این عضو هیأت علمی جهاددانشگاهی افزود: چنین اجتماعاتی، فرصت گفتوگو، همدلی و تعامل میان گروههای مختلف اجتماعی را فراهم میکند و مانع از تبدیل اختلافات طبیعی به دشمنی و تقابل میشود.
وی ادامه داد: همچنین این حضور مردمی، امکان مدیریت بحران و کنترل فضای عمومی را از جریانهای افراطی و وابسته به دشمن سلب کرده و ابتکار عمل را در اختیار نیروهای حامی ثبات و امنیت قرار میدهد.
ارسیـا خاطرنشان کرد: همانگونه که در دوران آزادسازی خرمشهر و سالهای دفاع مقدس، وحدت کلمه و یکپارچگی جبهه داخلی شرط اصلی پیروزی در میدان نظامی بود، امروز نیز در شرایط جنگ ترکیبی و فضای آتشبس، حفظ همین انسجام و پرهیز از تفرقهافکنی، شرط اساسی حفظ دستاوردها و جلوگیری از تبدیل پیروزیهای نظامی به شکستهای سیاسی و اجتماعی است.
سوم خرداد و تداوم روحیه «ما میتوانیم»
ارسیـا با اشاره به پیام تاریخی سوم خرداد اظهار کرد: یکی از مهمترین پیامهای آزادسازی خرمشهر، شکلگیری و تقویت روحیه «ما میتوانیم» در جامعه ایرانی بود؛ این باور که ملت ایران قادر است بدون اتکا به قدرتهای خارجی و با تکیه بر ظرفیتهای داخلی و نیروی انسانی متعهد و خلاق، از بزرگترین موانع عبور کند.
وی افزود: این روحیه خودباوری در دوران جنگ تحمیلی در میدانهای نبرد جلوه پیدا کرد، اما امروز باید در عرصههای مختلف از جمله اقتصاد، فرهنگ، علم، فناوری، دیپلماسی و مدیریت بحرانهای داخلی و خارجی بروز و ظهور یابد.
این پژوهشگر حوزه علوم انسانی تأکید کرد: در مواجهه با تهدیدات و جنگ ترکیبی آمریکا و رژیم صهیونیستی، خودباوری به این معناست که جامعه ایرانی به توانایی خود در عبور از بحرانها، حفظ استقلال و مدیریت فشارهای خارجی ایمان داشته باشد.
ارسیـا ادامه داد: جامعه ایرانی میتواند فشارهای اقتصادی را با اصلاح الگوهای مصرف، تقویت تولید داخلی و افزایش همبستگی اجتماعی مدیریت کند؛ همچنین قادر است در برابر جنگ روانی، با ارتقای سواد رسانهای، اعتماد به منابع معتبر و مشارکت فعال در تبیین واقعیتها ایستادگی کند.
وی افزود: جامعه ایران میتواند در برابر تلاشها برای ایجاد آشوب و بیثباتی نیز، با حضور آگاهانه، قانونمدار و مبتنی بر نظم در خیابانها و اجتماعات عمومی، نقشههای دشمن را خنثی کند.
این عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی تأکید کرد: روحیه خودباوری، هنگامی که با انسجام ملی و سرمایه اجتماعی عمیق همراه شود، به مهمترین عامل بازدارنده در برابر هرگونه ماجراجویی خارجی تبدیل خواهد شد.
وی خاطرنشان کرد: دشمنی که در محاسبات خود با ملتی مواجه باشد که به تواناییهای خویش ایمان دارد و آماده ایستادگی است، هزینه هرگونه حمله یا مداخله را بسیار بالا ارزیابی خواهد کرد.
سوم خرداد؛ پیروزی ملت بر احساس ناتوانی
ارسیـا اظهار کرد: سوم خرداد ۱۳۶۱ و آزادسازی خرمشهر، تجلی اوج سلحشوری، مقاومت و هویت ملی ایرانیان در دوران دفاع مقدس بود. این رخداد نشان داد هرگاه سرمایه اجتماعی جامعه در بالاترین سطح قرار گیرد و انسجام ملی در عمل متجلی شود، حتی بزرگترین تهدیدات نظامی نیز قابل مهار و دفع خواهند بود.
وی ادامه داد: پیروزی خرمشهر تنها موفقیت در یک نبرد نظامی نبود، بلکه پیروزی یک ملت بر احساس ناتوانی، تردید و دوگانگی به شمار میرفت.
این پژوهشگر حوزه علوم انسانی با اشاره به شرایط امروز کشور گفت: در مواجهه با تهدیدات ایالات متحده و جنگهای ترکیبی، بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازخوانی و بهکارگیری درسهای سوم خرداد هستیم.
درسهای سوم خرداد برای امروز
ارسیـا تصریح کرد: مهمترین درس سوم خرداد این است که انسجام ملی، شرط اساسی مقاومت موفق در برابر تهدیدات خارجی محسوب میشود.سرمایه اجتماعی شامل اعتماد متقابل، مشارکت ملی، همبستگی و هویت مشترک، مهمترین پشتوانه امنیت ملی است.
این عضو هیأت علمی جهاددانشگاهی ادامه داد: اجتماعات مردمی، بهویژه اجتماعات شبانه و حضور گسترده در خیابانها، در شرایط جنگی و حتی در دوران آتشبس، نقشی راهبردی در نمایش انسجام ملی، خنثیسازی جنگ روانی و جلوگیری از مصادره فضای عمومی توسط جریانهای آشوبطلب ایفا میکند.
وی تأکید کرد: پرهیز از تفرقهافکنی و دوقطبیسازی افراطی نیز ضرورتی حیاتی است تا اختلافنظرهای طبیعی، به شکافهای خطرناک و فرصتی برای نفوذ دشمن تبدیل نشود. روحیه خودباوری، استمرار همان روحیهای است که خرمشهر را آزاد کرد و امروز نیز میتواند ایران را از پیچیدهترین تهدیدات عبور دهد.
خرمشهر؛ بخشی از آینده ایران
وی گفت: خرمشهر و سوم خرداد، تنها بخشی از تاریخ نیستند، بلکه بخشی از آینده ما نیز به شمار میروند؛ مشروط بر آنکه آن تجربه تاریخی را به سرمایهای زنده در رفتار فردی و جمعی خود تبدیل کنیم.
این پژوهشگر حوزه علوم انسانی افزود: پاسداشت حماسه سوم خرداد در شرایط کنونی، به معنای حفظ انسجام ملی، تقویت سرمایه اجتماعی، حضور آگاهانه در صحنه و ایستادگی در برابر هرگونه تلاش برای تضعیف وحدت ملی است؛ مسیری که میتواند در مواجهه با تهدیدات امروز نیز پیروزی را برای ملت ایران رقم بزند.
ارسیـا در پایان تأکید کرد: درس سوم خرداد برای امروز روشن است؛ پیروزی، حاصل پیوند میان توان سخت نظامی و سرمایه نرم اجتماعی است و آینده ایران نه در دستان دشمن، بلکه در پیوند میان مردم و آرمانهای استقلالطلبانه رقم خواهد خورد.
انتهای پیام
