به گزارش ایسنا، فناوری نانو در سالهای اخیر به یکی از مهمترین حوزههای علمی و صنعتی جهان تبدیل شده است. در این فناوری، مواد در ابعادی بسیار کوچک، بین یک تا صد نانومتر، طراحی و ساخته میشوند. برای درک بهتر این مقیاس، باید بدانیم هر نانومتر یک میلیاردم متر است؛ یعنی ابعادی بسیار کوچکتر از ضخامت یک تار مو. در این اندازههای بسیار کوچک، مواد رفتارهایی از خود نشان میدهند که در مقیاسهای بزرگتر دیده نمیشود. به همین دلیل، نانوذرات میتوانند خواصی جدید یا تقویتشده داشته باشند که آنها را برای کاربردهای متنوع جذاب میکند.
یکی از فلزاتی که در قالب نانوذره کاربرد گستردهای پیدا کرده، نقره است. نانوذرات نقره به دلیل رسانایی بالا و بهویژه خاصیت ضدمیکروبی، در صنایع پزشکی، تولید تجهیزات بهداشتی، لوازم آرایشی، بستهبندی مواد غذایی و حتی برخی محصولات خانگی استفاده میشوند. افزایش تولید و مصرف این مواد باعث شده است که احتمال ورود آنها به محیط زیست، بهویژه منابع آبی، بیشتر شود. هنگام تولید، استفاده و دفع محصولات حاوی نانوذرات نقره، بخشی از این ذرات میتوانند وارد فاضلاب و در نهایت رودخانهها، دریاچهها و سایر اکوسیستمهای آبی شوند. همین موضوع نگرانیهایی را درباره تاثیر آنها بر موجودات زنده ایجاد کرده است.
در این رابطه، علیرضا رادخواه، محقق گروه شیلات دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران، به همراه دو همکار دانشگاهی و با همکاری دانشگاه بیرجند، پژوهشی را درباره اثرات زیستمحیطی نانوذرات نقره در موجودات آبزی و امکان انتقال سمیت آنها به انسان از طریق زنجیره غذایی انجام دادهاند. این پژوهش که با تمرکز بر پیامدهای حضور نانوذرات نقره در اکوسیستمهای آبی انجام شده، تلاش کرده است تصویری جامع از خطرات احتمالی این مواد ارائه دهد.
روش انجام این پژوهش به صورت مطالعه مروری بوده است. به این معنا که پژوهشگران با بررسی و تحلیل نتایج تحقیقات علمی منتشرشده در سالهای گذشته، اطلاعات موجود درباره اثرات نانوذرات نقره را جمعآوری و ارزیابی کردهاند. در این نوع مطالعه، دادههای آزمایشگاهی و میدانی مختلف کنار هم قرار میگیرند تا بتوان تصویری کلی از وضعیت موجود و نتایج بهدستآمده در مطالعات گوناگون ارائه داد.
نتایج این بررسی نشان میدهند نانوذرات نقره میتوانند اثرات زیانباری بر موجودات آبزی، بهویژه ماهیان، داشته باشند. از جمله این اثرات میتوان به افزایش «استرس اکسیداتیو» اشاره کرد؛ حالتی که در آن تعادل طبیعی سلولها بر هم میخورد و میتواند به آسیب سلولی منجر شود. همچنین شواهدی از سمیت قلبی، عصبی، کبدی و خونی در آبزیان گزارش شده است. برخی مطالعات نیز نشان دادهاند که این ذرات قادرند به ماده ژنتیکی یا همان دیانای آسیب برسانند.
بر اساس یافتههای بررسیشده، تجمع نانوذرات نقره در بافتهای مختلف بدن ماهیان میتواند باعث افزایش غلظت این مواد در سطوح بالاتر زنجیره غذایی شود. به بیان سادهتر، وقتی ماهیان در معرض این ذرات قرار میگیرند و آنها را در بدن خود انباشته میکنند، امکان انتقال این مواد به انسان از طریق مصرف ماهی وجود دارد.
گزارشها نشان میدهند که ورود نانوذرات نقره به بدن انسان میتواند با بروز مشکلاتی در دستگاه گوارش، سیستم عصبی، کبد، کلیه، دستگاه تولیدمثل، سیستم ایمنی و حتی بخش ژنتیکی همراه باشد.
اهمیت این موضوع آنجا بیشتر میشود که ماهی یکی از منابع اصلی تامین پروتئین در رژیم غذایی بسیاری از مردم است. اگر نانوذرات نقره در اکوسیستمهای آبی تجمع پیدا کنند، احتمال دارد از طریق زنجیره غذایی به بدن انسان منتقل شوند. علاوه بر پسابهای صنعتی، محصولات خانگی حاوی نانوذرات نقره و حتی کودها و آفتکشهای مورد استفاده در کشاورزی نیز میتوانند از طریق آبهای سطحی و فاضلاب وارد منابع آبی شوند.
پژوهشگران تاکید میکنند برای کاهش خطرات احتمالی، باید اقداماتی مانند بهبود شیوههای تولید نانوذرات، استفاده از روشهای «سنتز سبز» یا تولید سازگار با محیط زیست، توسعه نانوذرات ایمنتر با پوششهای محافظ، تدوین و اجرای مقررات سختگیرانه، ارتقای فناوریهای تصفیه فاضلاب و اجرای برنامههای پایش محیطی در نظر گرفته شوند. همچنین به گفته آنها، انجام آزمایشهای سمیت زیستمحیطی بر گونههای مختلف آبزی نیز میتواند به شناسایی دقیقتر خطرات کمک کند.
قابل ذکر است این یافتههای علمی در «فصلنامه ایمنی زیستی» وابسته به انجمن ایمنی زیستی ایران منتشر شدهاند. نشریه تخصصی فوق به انتشار پژوهشهای مرتبط با ایمنی زیستی و پیامدهای فناوریهای نوین بر سلامت انسان و محیط زیست میپردازد.
انتهای پیام
