محمد جواد رودگر در گفتوگو با ایسنا سالگرد ارتحال امام خمینی (ره) با بیان اینکه اساساً در نظام فکری امام (ره)، خودسازی یک اصل بسیار مهم و تأثیرگذار است، اظهار کرد: چرا که انسان تا زمانی که خود را نسازد، هم به لحاظ فکری و معرفتی و هم به لحاظ معنوی، ظرفیت لازم برای تعلیم و تربیت جامعه را پیدا نخواهد کرد.
عضو هیئت علمی گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: این امر مستلزم آن است که فرد با خود مبارزه کند و در مسیر مبارزه با نفس، با خواهشهای نفسانی، امیال نفسانی و همچنین با تمایلات و تمنیات دنیوی خویش به مقابله برخیزد. بنابراین، اگر قرار است کسی به سمت جامعهسازی و جامعهپروری اهتمام بورزد و در این مسیر سیر و سلوک کند، لاجرم باید ابتدا به خودشناسی و خودسازی بپردازد؛ زیرا در این مسیر تکاملی، هیچ کاری مهمتر از خودشناسی و خودسازی نخواهد بود.
جهاد اکبر؛ مبارزه با نفس
رودگر با اشاره به اینکه در نتیجه، چنانکه در آیات بینات قرآن و همچنین در احادیث و روایات فراوانی به این مسئله پرداخته شده است، بیان کرد: مقوله خودسازی و مبارزه با نفس، یا به تعبیر احادیث، «جهاد با نفس» که «جهاد اکبر» نیز نامیده شده است، موضوعی بسیار سرنوشتساز خواهد بود. در نتیجه، مفهوم خودسازی و جامعهسازی، دو مفهوم در هم تنیده و در عین حال، دارای ارتباط دیالکتیکی و پیوند وجودی با یکدیگر هستند. اگرچه تقدم ذاتی و رتبی با خودسازی است، اما این بدان معنا نیست که انسان نباید به جامعهپروی بپردازد؛ بلکه باید توجه داشت که جامعه، یکی از بسترهای اصلی خودسازی و ورود انسان به عرصه عمل است.
وی گفت: البته انسان باید آمادگیهای اولیه و اجمالی را کسب کند تا هنگامی که وارد جامعه شد و در مسیر اصلاح اجتماعی، جامعهسازی و تربیت اجتماعی گام برداشت، گرفتار عوارضی نظیر غرور، تکبر، خودخواهی، قدرتطلبی، ثروتاندوزی و مجتهدات انفوس نگردد. این یک امر کاملاً بدیهی است؛ چرا که این تقدم رتبی و شرف خودسازی بر جامعهسازی، به معنای عدم پیوند و تعامل میان این دو نیست. در واقع، بخشی از استعدادها و سرمایههای وجودی انسان باید در بستر جامعه شاکله یافته و در آن به فعلیت و شکوفایی برسد؛ لذا هم جامعه بر فرد تأثیرگذار است و هم فرد بر جامعه. از این رو، خودسازی فردی به نوعی خودسازی اجتماعی نیز محسوب میشود و برعکس، خودسازی اجتماعی یا به بیانی دیگر، جامعهسازی، به نوعی فردسازی و خودسازی است.
«خودسازی» از منظر امام
عضو هیئت علمی گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به مقوله خودسازی در منظومه فکری امام راحل گفت: در منظومه فکری امام (ره)، خودسازی مقولهای متشکک و دارای مراتب است که ساحات و سطوح مختلفی را در بر میگیرد.
وی در ادامه بیان کرد: ساحت و سطح نخست خودسازی، در حوزه «اخلاق» به معنای اخلاق متعارف و اخلاق اسلامی است که قابلیت تعریف و تحقق دارد.
رودگر با بیان اینکه در این ساحت، انسان در جنگ میان فضایل و رذایل، بهتدریج فضایل را بر رذایل غلبه میدهد، تصریح کرد: برای مثال، تواضع را بر تکبر، راستگویی را بر دروغگویی، و امانتداری را بر خیانت در امانت مقدم میدارد.
عضو هیئت علمی گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: این مقولات ناظر به حوزه اخلاق، نیازمند «جهاد با نفس» هستند و در این مرحله، جهاد با نفس در مرتبه «جهاد اخلاقی» معنا و مبنا پیدا خواهد کرد.
وی اظهار کرد: در نظام فکری امام، این خودسازی اخلاقی بهتدریج وارد حوزه «اخلاق عرفانی» خواهد شد، به عبارتی دیگر، انسان از اخلاق عرفی (به معنای اخلاق عمومی) وارد اخلاق عرفانی میگردد که دارای مبنای سلوکی و مبتنی بر طی کردن مقامات معنوی است. در این مرتبه، سالک در حوزه اخلاق عرفانی، به ریاضتها و مجاهدتهایی فراتر و بالاتر از آن مجاهدتها و ریاضتهایی نیاز دارد که در حوزه اخلاق عرفی و متعارف مطرح بود.
عضو هیئت علمی گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با بیان اینکه پس از اخلاق عرفانی، فرد بهآرامی به سمت خودسازی در ساحت «عرفان عملی» حرکت میکند، گفت: ساحتی که در آن اساساً باید مقامات معنوی، منازل سلوکی و مراحل عرفانی، یکی پس از دیگری طی شوند.
رودگر افزود: اگر بخواهیم در ساحت خودسازی عرفی و متعارف، اثری از آثار امام را نام ببریم، میتوان به کتاب «مختصر جهاد با نفس» یا همان «خودسازی و مبارزه با نفس» ایشان اشاره کرد. همچنین «شرح حدیث اول از چهل حدیث» که لایههایی از آن با اخلاق متعارف مرتبط است، اما در فضای اخلاق عرفانی نیز لایههای عمیقتری از آن شرحی که امام بر همین حدیث نخست (حدیث جهاد با نفس) زدهاند، تجلی مییابد.
عضو هیئت علمی گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به کتاب «شرح حدیث جنود عقل و جهل» امام (ره) بیان کرد: در حوزه خودسازی در ساحت «عرفان عملی» نیز، میتوان بسیاری از آثار سلوکی و عرفانی امام را که در آن سطح بسیار بالا قرار دارند نام برد، که البته این آثار در جای خود مورد بحث قرار خواهند گرفت.
رودگر با اشاره به ترکیبی از این اخلاق متعارف و اخلاق عرفانی را که امام (ره) بحث خودسازی را در قالب مراحل و منازلی که با یکدیگر در تعامل هستند، مطرح کردهاند، بیان کرد: ایشان به سلسلهای از عوامل و عناصر در مسئله جهاد با نفس اشاره میکنند که بسیار مهم خواهند بود.
اهمیت تفکر
عضو هیئت علمی گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با بیان اینکه اولین مسئلهای که اتفاقاً در شرح چهل حدیث امام مطرح شده، مسئله «تفکر» است، تأکید کرد: تفکر بسیار مهم است. چرا که اگر انسان اهل فکر، خردورزی، اندیشهورزی و تعقل باشد، میتواند نسبت به اینکه «چیست؟، کیست؟، در کجا هست؟، از کجا آمده است؟، در کجا قرار دارد؟، به کجا باید برود؟ و چگونه باید برود؟» به شناخت برسد و سرنوشت و فلسفه حیات خود را بیابد؛ و این امر تنها در سایه تفکر بهدست آمدنی است.
وی با تأکید بر اهمیت تفکر اظهار کرد: اهمیت تفکر چنان است که در احادیث و روایات ما نیز اهمیت فراوانی به آن داده شده است، از جمله در حدیثی که بیان میدارد؛ «یک ساعت فکر کردن بهتر از هفتاد سال عبادت است». از این رو، عبادت و بندگی ما باید همواره با تفکر و تعقل همراه باشد؛ زیرا تعقل، تعبد و تفکر و عبودیت با یکدیگر سازگاری دارند و این دو، مانعالجمع نیستند.
عضو هیئت علمی گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی بیان کرد: تفکر نیز خود دارای مراتبی است، اما به هر حال، فکر کردن در عرصههای مختلف آفرینشی، از جمله اینکه چگونه خلق شدیم، برای چه خلق شدیم و مسائلی از این قبیل، به ما کمک میکند. تا از خلقت فیزیولوژیک و بیولوژیک خود تا خلقت ماوراءطبیعی و اهداف و فلسفه خلقتمان را از طریق تفکر بهدست آوریم. پس از مرحله تفکر، زمانی که انسان به این درک رسید که باید از سطح حیوانیت و مادیت عبور کرده و به سمت ساحت روحانیت و معنویت حرکت کند، به «عزم» نیاز خواهد داشت.
عزم و اراده یعنی عزم جزم
رودگر با تأکید بر عزم جزم، تصریح کرد: عزم و اراده، یعنی همان عزم جزم؛ انسان باید ارادهای مستحکم داشته باشد، زیرا صرف اینکه انسان نیت کاری یا فکری برای انجام کاری بکند، لزوماً او را به مقصد نمیرساند، بلکه باید در مقام عمل نیز اهل عزم و اراده قوی در عمل باشد.
عضو هیئت علمی گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه بیان کرد: داشتن عزم راسخ و محکم در حوزههای اخلاقی، معنوی و در بحث خودسازی، مسئلهای است که بهواسطه آن بسیار بهتر و بیشتر، خود را در این مسیر نشان میدهد.
وی با اشاره به عامل دوم تصریح کرد: در نتیجه عامل دوم؛ یعنی عزم و اراده، تأثیر بسیار مهمی در مسئله خودسازی و آنگاه جامعه سازی دارد؛ بدین معنا که انسان برای اینکه بتواند ویژگیهای مثبت را در خود جذب کند.
رودگر در ادامه اضافه کرد: برای مثال، اینکه دروغ نگوید، حسادت نورزد، دچار کینه توزی نباشد، اهل سوء خُلق (خوی بد) نباشد، از غرور و تبختر دوری کند، وفای به عهد داشته باشد و اهل صدق در زبان، عمل و رفتار باشد و در نهایت بسیاری از محاسن و مکارم اخلاقی را در خود بروز و ظهور دهد، به ارادهای مستحکم نیاز دارد. بدین سان خودسازی بهراحتی بهدست نمیآید و مستلزم مجاهدت است، و مجاهدت نیز خود نیازمند عزم و ارادهای قوی است.
وی با بیان اینکه سوم، مقوله «مشارطه» است که امام (ره) در آن نظام خودسازی، بهطور کامل به آن پرداختهاند، بیان کرد: به این صورت که انسان با خود شرط ببندد و با خود پیمان ببندد؛ برای مثال، با خود شرط کند که فلان کار را به این دلیل انجام دهد یا فلان کار را انجام ندهد. او در واقع عهد و پیمانهایی را با خود و با خدای خود میبندد؛ عهد میبندد که دروغ نگوید، نماز را اول وقت بخواند و اهل عیبجویی نباشد و از هرزهزبانی، هرزهگویی، هرزهبینی و هرزهخواری پرهیز کند؛ همچنین عهد میبندد که با هر کسی دوست نشود، هر غذایی را نخورد و به هر جایی نرود.
عضو هیئت علمی گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: در واقع، او با خود عهد و پیمان میبندد تا بتواند بهتدریج و آرامآرام خود را بسازد؛ بهگونهای که تهمت نزند، سخن چین نباشد، به کسی افترا نبندد و ترور شخصیت نکند.
«مراقبه»
وی با اشاره به مقوله مشارطه تصریح کرد: این روند مستلزم آن است که انسان با خود و با خدای خویش شرط بگذارد و عهد و پیمان ببندد که فلان کار را انجام دهد تا آن اتفاق مطلوب بیفتد، و این مسئله بسیار حائز اهمیت است. پس از این، امام مقوله «مراقبه» را مطرح میفرمایند.
رودگر با بیان اینکه مراقبه بسیار حائز اهمیت است، اظهار کرد: به این معنا که انسان باید دائماً بر نفس خود نظارت داشته باشد و همواره در حال «خودمراقبتی» باشد؛ مفهومی که البته در آموزههای دینی تقوا نیز به نوعی به مقوله مراقبه بازمیگردد.
عضو هیئت علمی گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی بیان کرد: انسان باید از چشم، گوش و زبان خود مراقبت کند تا هر چیزی را نشنود و هر حرفی را نگوید؛ در واقع، او باید در تمامی مناسبات رفتاری، عملی و گفتاری خود، اهل مراقبت باشد.
وی در ادامه گفت: به تعبیر دقیقتر، او باید «مراقب صادرات و واردات وجودی» خود باشد؛ یعنی توجه کند که چه چیزهایی از طریق مجاری و کانالهای ارتباطی وجودیاش (همچون چشم، گوش و سایر اعضا و جوارح) به حریم کشور وجودی او وارد میشود، و در مقابل، چه چیزهایی از کشور وجودی او صادر میگردد. چرا که سخنان، نوشتهها و رفتارهایی که از ما سر میزند، در واقع همان صادرات وجودی ما هستند، لذا باید از آنها مراقبت کرد.
«محاسبه نفس»
عضو هیئت علمی گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: مقوله دیگری که امام (ره) به آن میپردازند، مقوله «محاسبه» است؛ بدین صورت که انسان باید از خود حساب و کتاب بکشد و پیش از آنکه دیگران بر او حساب بکشند، خودش اهل محاسبه نفس باشد. او باید از خود بپرسد: «امروز برای من چه گذشت و چگونه گذشت؟ امشب برای من چه گذشت؟ در فلان مکان بودم، چه اتفاقی افتاد؟» و با این چرتکهانداختن، میزان منزلت و موقعیت فعلی خود را بسنجد. اگر کارهای خوبی انجام داده است، خداوند را شکر کند و اگر مرتکب کارهای بدی شده است، استغفار کند، البته استغفاری که به معنای واقعی باشد، نه صرفاً زبانی، بلکه استغفاری عملی و همراه با توبه.
«مرحله معاتبه»
عضو هیئت علمی گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: امام (ره) حتی به این نکته اشاره میفرمایند که پس از این محاسبه، اگر در جایی دچار اشتباه، خطا یا لغزش در گفتار و رفتار شده باشد، باید به مرحله «معاتبه» برسد؛ یعنی خودش را مورد عتاب و خطاب قرار دهد، خود را ملامت کند، معاقبه و در واقع خودش را عقوبت و جریمه کند.
وی در ادامه با تأکید بر اینکه این مسئله بسیار مهم است که انسان از جریمههای مختلف استفاده کند، بیان کرد: مثلاً اگر کار زشتی انجام داده است، کار دیگری انجام دهد تا از این طریق خود را جریمه کرده و نفس خود را تربیت کند. اینگونه مقولات بسیار حائز اهمیت هستند و در ادامه، مسئله ششم، «تذکر» خواهد بود.
مسئله تذکر در خودسازی
رودگر با بیان اینکه انسانی که بهدنبال خودسازی است، باید اهل ذکر، یاد خدا و «ذکرالله» باشد، تصریح کرد: بدین معنا که هم یاد خدا را بر زبان خود جاری سازد و هم یاد او را دائماً در دل خود داشته باشد. او باید «دائمالذکر» باشد، به گونهای که حضور قلبش همواره با یاد خدا همراه باشد و این حضور، هم جنبه قلبی و هم جنبه وجودی داشته باشد. علاوه بر این، عمل او نیز باید «عمل ذاکرانه» باشد؛ یعنی رفتارهایش باید مبتنی بر شریعت و حقایق الهی باشد، بهگونهای که حلال و حرام، واجبات و محرمات را نیز بشناسد.
رودگر افزود: او باید به واجبات عمل کند و از محرمات و گناهان اجتناب ورزد و دوری جوید؛ که این خود میتواند مصداق «ذکر عملی» باشد؛ یعنی وقتی انسان از حرام، معصیت و گناه دوری میکند، در واقع مشغول ذکر عملی است. همچنین، هر نوع عمل به واجبات، مصداقی از ذکر عملی است؛ اعم از اینکه این واجبات در عرصههای مختلف باشند.
عضو هیئت علمی گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در پایان با اشاره به مصادیق ذکر عملی اضافه کرد: از جمله واجبات عبادی، واجبات مالی و یا حتی در برخی موارد، واجبات اجتماعی و سیاسی در عرصههای گوناگون. در واقع، اینها مقولاتی هستند که باید بهطور جدی و واقعی به آنها توجه داشت.
انتهای پیام
