در سالهای اخیر، تغییرات اقلیمی، افزایش دما و نوسانات بارندگی، مدیریت مراتع را با چالشهای پیچیدهتری مواجه کرده است. امروز خشکسالی صرفاً به معنای کاهش بارش نیست؛ موجهای گرمایی زودهنگام و افزایش تبخیر رطوبت خاک نیز میتوانند حتی د سالهای نرمال بارشی، پوشش گیاهی را با تنش مواجه کنند. در چنین شرایطی، فشار چرای دام بیش از ظرفیت تولیدی، تهدیدی مضاعف برای پایداری این منابع به حساب میآید.
براساس اعلام مسئولان منابع طبیعی استان، مراتع زنجان سالانه قابلیت تولید حدود ۱۸۳ هزار تن علوفه خشک را دارند. این میزان در شرایط اقلیمی نرمال پاسخگوی نیاز علوفهای حدود ۶۴۲ هزار و ۱۹۰ واحد دامی است؛ در حالی که هماکنون بیش از یک میلیون و ۳۶۷ هزار واحد دامی به طور مستقیم از مراتع استان تغذیه میکنند. این به معنای وجود بیش از ۷۲۵ هزار واحد دامی مازاد بر ظرفیت تولیدی مراتع است؛ شکافی که پیامد آن تخریب پوشش گیاهی، کاهش تنوع گونهای و افزایش فرسایش خاک خواهد بود.
کارشناسان تأکید میکنند تنوع گیاهی یکی از پایههای اصلی پایداری مراتع است و حذف گونههای به ظاهر غیرخوراکی میتواند تعادل اکولوژیک را بر هم بزند. گونههایی که ممکن است خوش خوراک نباشند، در تثبیت خاک، کاهش فرسایش و حفظ عملکرد طبیعی اکوسیستم نقش اساسی دارند. کاهش این تنوع، تابآوری مراتع را در برابر تغییرات اقلیمی و آفات کاهش میدهد.
در همین چارچوب، طرحهای تحقیقاتی کشت گونههای مختلف گون در دیمزارهای کمبازده استان در دستور کار قرار گرفته است؛ طرحی که هدف آن تأمین بخشی از نیاز علوفهای دام خارج از عرصههای مرتعی و کاهش فشار چرا بر مراتع طبیعی است.
مریم مختاری، رئیس اداره آموزش و ترویج ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان زنجان، در گفتوگو با ایسنا میگوید: طرحهای اصلاح و احیای مراتع تخریبیافته و استفاده از اراضی دیم کمبازده با محوریت کشت گونههای گون در حال اجراست.
وی میافزاید: این طرح با همکاری مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور در قالب یک تفاهمنامه تحقیقاتی دنبال میشود تا گونههای مناسب از نظر خوشخوراکی، سازگاری اقلیمی و قابلیت رشد در اراضی دیم شناسایی شوند.
مختاری ادامه میدهد: در صورت موفقیت فاز تحقیقاتی، اجرای طرح در قالب مزارع الگویی و نمایشی انجام خواهد شد تا دامداران بتوانند از نزدیک عملکرد گونه منتخب را مشاهده کنند.
گون، از جنس «آستراگالوس»، یکی از مهمترین گونههای بومی کشور به شمار میرود. بر اساس برخی منابع، بین ۹۰۰ تا ۱۲۰۰ گونه از این گیاه در ایران شناسایی شده و در استان زنجان نیز بیش از ۱۱۰ گونه آن وجود دارد. اگرچه در برخی مناطق این گیاه به عنوان گونهای مزاحم تلقی میشود، اما مطالعات نشان داده که گون دارای دهها کارکرد اکولوژیک و اقتصادی است و میتواند در تقویت پوشش گیاهی و حتی ایجاد فرصتهای اشتغالمحور نقشآفرین باشد.
در همین راستا، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در قالب تفاهمنامهای با مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، اجرای یک طرح تحقیقاتی برای شناسایی گونههای علوفهای سازگار با شرایط اقلیمی استان را در دستور کار قرار داده است. در قالب این طرح، چند گونه «گون علوفهای» بهصورت آزمایشی در نهالستانها و برخی عرصههای اختصاصیافته استان زنجان کشت شده تا میزان سازگاری آنها با شرایط طبیعی منطقه و همچنین کمیت و کیفیت تولید علوفه بررسی شود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان زنجان در همین رابطه میگوید: در این طرح چهار گونه گون علوفهای با همکاری مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور بهصورت آزمایشی مورد بررسی قرار گرفته و نتایج اولیه مطالعات میدانی نیز امیدوارکننده بوده است.
سید حسن حسینی میافزاید: در قالب این طرح، علاوه بر سازگاری اقلیمی، کمیت و کیفیت تولید علوفه نیز بررسی میشود و در صورت موفقیت طرح و تولید بذر، امکان توسعه کشت این گونهها در مزارع پیشنهادی و با مشارکت دامداران فراهم خواهد شد تا بخشی از نیاز علوفهای دام خارج از مراتع طبیعی تأمین شود
وسعت مراتع و وابستگی معیشتی
فضلالله دوستمحمدی، معاون فنی ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان زنجان، با اشاره به اینکه حدود یک میلیون و ۷۵ هزار هکتار از مساحت استان را مراتع تشکیل میدهد، میگوید: این عرصهها در سه بخش قشلاقی، میانبند و ییلاقی طبقهبندی شدهاند و حدود ۳۰ هزار خانوار بهرهبردار معیشت خود را از آن تأمین میکنند.
وی با اشاره به صدور ۱۴۴۲ فقره پروانه چرای دام در استان، میافزاید: حدود ۶۰ درصد مراتع زنجان دارای طرح مرتعداری هستند که نشاندهنده حرکت به سمت مدیریت علمی و برنامهمحور است. منابع طبیعی متعلق به مردم است و حفاظت از آن وظیفهای همگانی به شمار میرود.
در کنار فشار چرا، آتشسوزی نیز از تهدیدهای جدی مراتع استان است. عباس عباسی، فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی و آبخیزداری استان زنجان نیز از وقوع ۱۱۶ مورد آتشسوزی در سال گذشته خبر میدهد و میگوید: خطای انسانی، سوزاندن بقایای گیاهی، افزایش دما و خشکسالی از مهمترین عوامل بروز این حوادث بوده است.
وی با اشاره به وسعت ۷۳ هزار هکتاری جنگلهای استان، بر لزوم آمادگی دائمی نیروهای حفاظتی و مشارکت مردمی تأکید میکند.
سیاستهای ملی در حوزه مراتع
در سطح ملی نیز توسعه طرحهای مرتعداری تلفیقی و چندمنظوره در دستور کار قرار دارد. مدیرکل دفتر امور مراتع سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور اعلام کرده است که طی سال ۱۴۰۴ حدود ۴ میلیون هکتار از مراتع کشور حفظ و احیا شده و برنامههای اصلاح، احیا و ساماندهی بهرهبرداران در سال ۱۴۰۵ با جدیت دنبال خواهد شد.
اما آنچه از مجموع این دادهها برمیآید، این است که مراتع زنجان در نقطهای حساس قرار دارند؛ از یک سو فشار دام مازاد، تغییرات اقلیمی و آتشسوزیها و از سوی دیگر وابستگی مستقیم معیشت هزاران خانوار به این منابع.
کشت گونههای مکملی مانند گون در اراضی کمبازده، اجرای طرحهای مرتعداری، مدیریت زمان ورود دام، تقویت یگانهای حفاظتی و افزایش مشارکت جوامع محلی، مجموعه اقداماتی است که میتواند به بازگرداندن تعادل به این اکوسیستمها کمک کند.
در نهایت، مدیریت هوشمند مراتع نه فقط یک ضرورت زیستمحیطی، بلکه پیششرط پایداری اقتصاد دامپروری و امنیت غذایی استان است؛ تعادلی ظریف میان بهرهبرداری و حفاظت که آینده منابع طبیعی زنجان به آن وابسته است.
انتهای پیام
