این قنات نه تنها به عنوان بزرگترین و عمیقترین قنات جهان شناخته میشود، بلکه به مثابه یکی از نخستین و جامعترین نمونههای پدافند غیرعامل در تاریخ تمدن بشری تلقی میگردد.
آنچه این اثر را از سایر سازههای آبی متمایز میسازد، زمانبندی و انگیزه پنهان پشت ساخت آن است. در دورانی که منطقه گناباد تحت حاکمیت هخامنشیان، از برکت منابع آب سطحی، به ویژه رودخانه پرآب کالشور، برخوردار بود و هیچگونه کمبودی حس نمیشد، اقدام به حفر سازهای با چنین ابعاد عظیم و هزینهی سرسامآوری شد که سالهاست ذهن پژوهشگران را به خود مشغول دارد.
اما اینکه چرا در اوج فراوانی آب، برای کمبود احتمالی آینده برنامهریزی کردند پاسخ در درک عمیق ایرانیان باستان از ماهیت ناپایدار اقلیم و خطرات پنهان در دل طبیعت نهفته است. معماران و مدیران هخامنشی، درک کرده بودند که وابستگی صرف به منابع سطحی، ریسکی جبرانناپذیر برای بقای تمدن است؛ بنابراین، حفر مادرچاهی به عمق ۳۰۰ متر و گسترش کانالهایی به طول بیش از ۵۸ کیلومتر، نه یک واکنش هیجانی یا یک نیاز فوری، بلکه اقدامی هوشمندانه و استراتژیک برای ایجاد پشتیبان بود.
مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه گناباد گفت: برای درک صحیح از عظمت قنات قصبه، باید نگاه ما از یک سازه هیدرولیکی فراتر رفته و آن را به عنوان یک پروژه استراتژیک چندنسلی در راستای تضمین بقای تمدن بنگریم.
حمیدرضا محمودی قوژدی، در گفت و گو با ایسنا با استناد به شواهد تاریخی و جغرافیایی منطقه، تصریح کرد: در دوران هخامنشیان، گناباد با بحران آب روبرو نبود؛ بلکه منطقه از منابع آب سطحی بسیار غنی و پرآب، به ویژه رودخانه کالشور برخوردار بود. این رودخانه در آن مقطع زمانی، شریان حیاتی و منبع اصلی تأمین نیازهای کشاورزی و زیستی منطقه محسوب میشد.
وی با تشریح ابعاد تاریخی و مهندسی قنات قصبه، این اثر کهن را نمونهای کمنظیر از آیندهنگری و مدیریت پیشدستانه در تمدن ایران باستان توصیف کرد و گفت: سازندگان این قنات عظیم، آن را زمانی اجرا کردند که منطقه با بحران کمآبی مواجه نبود.
مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه گناباد با اشاره به مفهومی که آن را پارادوکس فراوانی نامید، اظهار کرد: معماران و حاکمان آن دوران، درست در زمانی دست به حفر عمیقترین قنات جهان زدند که از نظر تأمین آب، مشکل جدی وجود نداشت. در آن دوره، رودخانه کالشور در وضعیت پرآبی قرار داشت و حتی تمدنهای رودخانهای منطقه نیز در سالهای بعد به حیات و شکوفایی خود ادامه دادند.
وی افزود: سازندگان قنات با وجود آگاهی از دشواریهای فنی، هزینههای سنگین و خطرهای انسانی، پروژهای را آغاز کردند که حفر مادرچاهی با عمق ۳۰۰ متر را در بر میگرفت.
محمودی قوژدی تصریح کرد: این پروژه نشان میدهد که تصمیمگیران آن عصر، پیش از آنکه تهدیدی به بحران تبدیل شود، زیرساخت جایگزین را فراهم کردند تا جامعه در برابر نوسانات احتمالی اقلیمی آسیبپذیر نشود.
وی در ادامه با اشاره به ابعاد زمانی اجرای این سازه آبی گفت: بر اساس برآوردهای مهندسی و با توجه به ابزارهای دستی و ابتدایی آن دوران، حفر ۵۸ کیلومتر کانال زیرزمینی و ۳۵ کیلومتر مسیر روی زمین تا رسیدن به حوض سرخ، دستکم یک قرن زمان برده است.
مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه گناباد این قنات را یک پروژه سه نسلی توصیف کرد و افزود: چنین استمرار و صبری نشان میدهد که مدیران هخامنشی، افقی فراتر از عمر یک انسان برای توسعه میدیدند. آنان پروژهای را آغاز کردند که میدانستند ثمره آن نه فقط برای زمان خود، بلکه برای نسلهای آینده و بقای جامعه در سدههای بعدی خواهد بود.
محمودی قوژدی تأکید کرد: معتقدم قنات قصبه تنها یک سازه آبی نیست، بلکه سندی تاریخی از عقلانیت، آیندهنگری و مدیریت پایدار در تمدن ایرانی است؛ الگویی که امروز نیز میتواند در برنامهریزیهای کلان منابع آب و توسعه پایدار مورد توجه قرار گیرد.
نبوغ ایرانی در ایجاد سیستم دوگانه تأمین آب و صبر استراتژیک تمدن گناباد را بیمه کرد
مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه گناباد، در ادامه نبوغ ایرانی در دوران باستان را عامل اصلی پایداری تمدن در این منطقه، به ویژه در برابر چالشهای اقلیمی، معرفی کرد.
وی همچنین این سازه آبی شگفتانگیز را نمادی از تفکر بلندمدت، مدیریت بحران پیشدستانه و ایجاد لایههای حفاظتی برای منابع حیاتی دانست و خاطرنشان کرد: تداوم حفر قنات قصبه از عصر هخامنشی تا دورههای بعد، نشان دهنده وجود یک ساختار مدیریتی بسیار منسجم و سازمان یافته بوده است.
وی در ادامه به تحلیل سیستم دوگانه تأمین آب در گناباد پرداخت و اظهار کرد: در حالی که شکلگیری تمدنهایی مانند تپه حصار در حاشیه رودخانه کالشور طی دوران اشکانی و ساسانی، گواه پرآبی رودخانه در آن بازه زمانی بوده است، قنات قصبه نقشی حیاتی به عنوان پشتیبان استراتژیک ایفا میکرد.
محمودی قوژدی توضیح داد: همزیستی هوشمندانه میان آب سطحی رودخانه و آب زیرزمینی قنات، یک سیستم دوگانه تأمین آب را شکل داد. این ساختار حفاظتی باعث شد که گناباد، برخلاف بسیاری از تمدنهای رودخانهای که با خشک شدن یا تغییر مسیر رودهایشان از بین رفتند، بتواند حیات خود را در طول هزاران سال حفظ کند.
وی این اثر را نمادی از صبر استراتژیک معرفی کرد و گفت: معمار و مدیر ایرانی ۲۵۰۰ سال پیش آموخته بود که برای غلبه بر اقلیم خشک فلات ایران، باید فراتر از طول عمر شخصی و حتی فراتر از یک نسل فکر و عمل کند.
محمودی قوژدی، قنات قصبه گناباد را به عنوان نخستین و جامعترین نمونه پدافند غیرعامل در حوزه منابع آب در تاریخ ایران باستان معرفی و تأکید کرد: ایرانیان باستان با حفر عمیقترین چاههای جهان در زمانی که رودخانه پرآب بود و هیچ اضطراری وجود نداشت، تمدن گناباد را در برابر هرگونه لرزش اقلیمی و تغییرات محیطی در آینده بیمه کردند.
قنات قصبه؛ درسنامهای برای مدیریت بحران و پایداری در دنیای امروز
مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه گناباد با تأکید بر اینکه تداوم تمدن در این منطقه حاصل یک آیندهنگری هوشمندانه بوده است، این اثر جهانی را زندهترین مکتب درسآموز برای مدیران و سیاستگذاران معاصر دانست.
محمودی قوژدی با بیان اینکه پایداری سکونت در گناباد طی دورههای اشکانی، ساسانی و سدههای پس از آن، نتیجه مستقیم همان آیندهنگری سه نسلی است که ۲۵ قرن پیش آغاز شد، اظهار کرد: این پروژه نه تنها یک سازه تاریخی، بلکه ارزشمندترین میراث مدیریت راهبردی است که برای جهان به یادگار مانده است.
وی با انتقاد از حاکمیت نگاههای کوتاه مدت در برنامهریزیهای امروزی، گفت: در دنیایی که تصمیمات اغلب بر اساس افقهای بودجهای یک یا دو ساله اتخاذ میشود، قنات قصبه نمادی از مدیریت متعهدانه و مسئولیتپذیری بیننسلی است. ما امروز با چالشهای جدی خشکسالی و تغییرات اقلیمی دست به گریبان هستیم؛ چالشهایی که راهکار عبور از آنها، درست مانند تجربه هخامنشیان، در ایجاد زیرساختهای پایدار و نگاه بلندمدت نهفته است.
مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه گناباد ادامه داد: قنات قصبه گناباد به عنوان عمیقترین و یکی از قدیمیترین قناتهای جهان که در ۲۴ تیر ۱۳۹۵ در فهرست آثار جهانی یونسکو به ثبت رسیده است، نه تنها به عنوان بزرگترین کاریز ایران شناخته میشود، بلکه یکی از شاخصترین مقاصد گردشگری و نماد تمدنی خراسان رضوی است که کاربردهای راهبردی آن برای دوران حاضر، بیش از پیش مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است.
انتهای پیام
