از زیر طاقهای بازار که عبور میکنی، نخستین چیزی که توجه را جلب میکند انفجار رنگها است؛ آبیهای درخشان میناکاری که گویی تکهای از آسمان اصفهان را بر ظرفهای مسی نشاندهاند. نقشهای اسلیمی، گل و مرغ، ختایی و ترنج با ظرافتی چشمگیر روی بشقابها، گلدانها و قابها نشستهاند و در نور بازار برق میزنند. هر ویترین شبیه نمایشگاهی کوچک از هنر و صبوری است؛ هنری که حاصل ساعتها نشستن پشت میز کار و جان بخشیدن به فلز و رنگ است.
در امتداد بازار، صداها نیز بخشی از این روایت هستند؛ صدای منظم چکش مسگران که از کارگاههای قدیمی به گوش میرسد، ضرباهنگی آشنا است و گواهی بر این که نسلها در این بازار جریان داشتهاند. اندکی آنسوتر، صدای برخورد قلم با فلز از کارگاه قلمزنی شنیده میشود. هنرمندی با دقتی مثالزدنی، خطوطی از تاریخ و فرهنگ ایرانی را روی سینی نقرهای حک میکند. هر ضربه قلم، بخشی از داستانی چندصدساله را بازگو میکند؛ داستانی که هنوز زنده است.
بازار صنایعدستی اصفهان تنها محل فروش کالا نیست؛ اینجا موزهای زنده از هنرهای سنتی ایران است. از خاتم و منبت گرفته تا فیروزهکوبی، قلمکار، میناکاری، قلمزنی و نگارگری، هر هنر بخشی از هویت شهری را شکل داده که سالها است بهعنوان پایتخت صنایعدستی ایران شناخته میشود.
مهرهای رنگین قلمکار؛ وقتی پارچه روایتگر تاریخ میشود
در یکی از سراهای قدیمی بازار، پارچههای قلمکار از سقف مغازه آویزان شدهاند. رنگهای لاجوردی، زرشکی، سبز و مشکی در کنار نقشهای سنتی ایرانی فضایی چشمنواز خلق کردهاند. روی میز کار، قالبهای چوبی قدیمی کناردست استادکار قرار دارد؛ قالبهایی که هرکدام دهها سال عمر دارند و نقشهایی از گلهای شاهعباسی و طرحهای اصیل ایرانی را بر پارچه منتقل میکنند.
صدای کوبیده شدن مهرهای چوبی روی پارچه در فضای کارگاه میپیچد. هر ضربه با دقتی حسابشده فرود میآید تا نقشها بدون کوچکترین خطا بر پارچه بنشینند. این فرایند شاید در نگاه نخست ساده به نظر برسد، اما حاصل سالها تجربه و مهارت است؛ مهارتی که نسل به نسل منتقل شده و امروز همچنان در گوشههایی از اصفهان نفس میکشد.
استاد محمد عطریان، فرزند مرحوم حاج نصرالله عطریان پیشکسوت قلمکاری اصفهان که خود بیش از ۴۰ سال در حوزه قلمکار فعالیت میکند، به ایسنا اظهار میکند: قلمکار فقط چاپ روی پارچه نیست؛ بخشی از حافظه فرهنگی ما است. هر نقشی که روی این پارچهها میبینید ریشه در هنر ایرانی دارد. متأسفانه امروز هزینه تولید بالا رفته، اما همچنان مردم به دنبال کار اصیل هستند.
وی میافزاید: صنایعدستی زمانی میتواند ماندگار بماند که نسل جوان به آن علاقهمند شود. حمایت از آموزش و معرفی گستردهتر صنایعدستی در فضای مجازی میتواند راهی برای آشنایی نسل جدید با این میراث ارزشمند باشد.
این هنرمند قلمکار با اشاره به اینکه قلمکاری هنری زمانبر و مبتنی بر تجربه استادکاران است، بیان میکند: هر قطعه پارچه پیش از آنکه به دست مشتری برسد، مراحل متعددی از آمادهسازی، چاپ با قالبهای چوبی و تثبیت رنگ را پشت سر میگذارد. همین فرایند دقیق و سنتی باعث میشود هر اثر قلمکار هویت و کیفیتی متفاوت داشته باشد.
عطریان در ادامه بهضرورت توجه بیشتر به کارگاههای فعال در این حوزه اشاره کرده و میگوید: بسیاری از هنرمندان این رشته سالها تجربه و مهارت دارند، اما ادامه فعالیت برایشان بدون حمایت و بازار مناسب دشوار شده است. اگر شرایط برای معرفی و عرضه بهتر این محصولات فراهم شود، قلمکاری همچنان میتواند جایگاه خود را در میان هنرهای اصیل ایرانی حفظ کند.
میناکاری؛ آسمان اصفهان در قاب فلز
در یکی از حجرههای بازار، ویترینی مملو از ظرفهای میناکاری نگاه رهگذران را به خود جلب میکند. رنگ آبی غالب آثار است؛ آبیای که بسیاری آن را انعکاسی از گنبدهای فیروزهای اصفهان میدانند. در میان نقشها، گلهای ظریف، پرندگان خیالانگیز و خطوط اسلیمی خودنمایی میکنند.
امیرحسین مسائلی، از هنرمندان میناکار اصفهان، نیز اظهار میکند: برای خلق یک اثر میناکاری گاهی چندین مرحله پخت و رنگآمیزی انجام میشود. مردم معمولاً نتیجه نهایی را میبینند، اما پشت هر ظرف ساعتها کار و دقت وجود دارد.
وی میافزاید: صنایعدستی امروز علاوه بر ارزش هنری، بخشی از اقتصاد خانوادههای هنرمند را تأمین میکند. با این حال افزایش قیمت مواد اولیه و کاهش قدرت خرید مردم از مهمترین دغدغههای فعالان این حوزه به شمار میرود.
این هنرمند میناکار بیان میکند: گردشگران خارجی همچنان علاقه زیادی به میناکاری دارند و آن را بهعنوان یادگاری از ایران خریداری میکنند، اما در سالهای اخیر نوسانات اقتصادی و کاهش سفرها بر بازار تأثیر گذاشته است. با این وجود هنوز هم میناکاری یکی از محبوبترین سوغاتهای اصفهان محسوب میشود.
صنایعدستی؛ یادگاری محبوب در سبد خرید مسافران
در میان گردشگران حاضر در میدان نقشجهان، کمتر کسی را میتوان یافت که دستخالی از بازار خارج شود. برخی بشقابهای میناکاری را انتخاب میکنند، برخی سراغ قلمکار میروند و گروهی نیز آثار قلمزنی و فیروزهکوبی را بهعنوان سوغات خریداری میکنند.
کارشناسان گردشگری معتقد هستند صنایعدستی علاوه بر ارزش فرهنگی، نقش مهمی در اقتصاد گردشگری ایفا میکند. بسیاری از مسافران، خرید صنایعدستی را بخشی جداییناپذیر از تجربه سفر میدانند. همین موضوع سبب شده بازار صنایعدستی یکی از مهمترین حلقههای زنجیره گردشگری در اصفهان باشد.
محمدرضا جعفری، فروشنده صنایعدستی در بازار نقشجهان اظهار میکند: گردشگران وقتی به اصفهان میآیند دوست دارند بخشی از فرهنگ این شهر را با خود ببرند. صنایعدستی دقیقاً همین نقش را دارد. یک بشقاب مینا یا یک رومیزی قلمکار فقط یک کالا نیست؛ یادآور خاطره سفر است.
وی میافزاید: در سالهای خوب گردشگری، بخش عمدهفروش ما به مسافران داخلی و خارجی وابسته بود، اما اتفاقاتی مانند کرونا، جنگ ۱۲ روزه، اتفاقات دی و جنگ رمضان رکود اقتصادی و کاهش سفرها آسیب جدی به بازار وارد کرد؛ آسیبی که آثار آن هنوز هم در برخی بخشها دیده میشود.
فروشنده صنایعدستی با اشاره به تنوع صنایعدستی در بازار اصفهان بیان میکند: بسیاری از مسافران هنگام بازدید از میدان نقشجهان به دنبال خرید آثاری مانند میناکاری، خاتمکاری یا قلمکار هستند تا نشانی از هنر اصفهان را با خود ببرند. این محصولات علاوه بر ارزش هنری، برای گردشگران یادگاری ماندگار از سفر به شهری تاریخی به شمار میآید.
جعفری به تغییر شرایط بازار در سالهای اخیر اشاره میکند و میگوید: کاهش تعداد گردشگران و افت قدرت خرید باعث شده فروش بسیاری از مغازهداران نسبت به گذشته کمتر شود. با این حال به گفته جعفری، همچنان گردشگران و خریدارانی هستند که به دنبال آثار اصیل و دستساز میگردند و همین موضوع باعث شده امید به رونق دوباره بازار صنایعدستی در میان فعالان این حوزه زنده بماند.
وی در ادامه به ورود برخی کالاهای ارزانقیمت و وارداتی به بازار اشاره و تصریح میکند: در سالهای اخیر اجناسی که شباهت ظاهری به صنایعدستی دارند، بهویژه برخی محصولات چینی، وارد بازار شدهاند و گاهی بهعنوان کار تزیینی به فروش میرسند. این کالاها اگرچه قیمت پایینتری دارند، اما قابلمقایسه با هنر دست هنرمندان اصفهانی نیستند.
این فروشنده صنایعدستی تأکید میکند: بیشتر خریداران، بهویژه کسانی که با صنایعدستی آشنا هستند، به دنبال کار اصیل و دستساز میگردند نه نمونههای کپی یا تولیدشده با ماشین. ارزش واقعی صنایعدستی در همان زمانی است که هنرمند با حوصله و مهارت برای خلق یک اثر صرف میکند و همین ویژگی باعث میشود مردم همچنان به هنر دست ایرانی توجه داشته باشند.
زیر سایه بحرانها؛ هنری که هنوز نفس میکشد
بازار صنایعدستی اصفهان اگرچه همچنان پر از رنگ، نقش و زندگی است، اما پشت ویترینهای درخشان و کارگاههای پرجنبوجوش، روایت دیگری نیز جریان دارد؛ روایتی از هنرمندانی که سالهای اخیر را با دشواریهای فراوان پشت سر گذاشتهاند. از همهگیری کرونا گرفته تا افزایش بیسابقه قیمت مواد اولیه، کاهش قدرت خرید مردم، افت صادرات و تغییر الگوهای مصرفی، جنگ و حوادث اخیر هرکدام زخمی بر پیکر این هنر کهن وارد کردهاند.
هنرمندان میگویند دوران کرونا یکی از سختترین مقاطع فعالیت آنها بوده است. بازارهایی که روزگاری مملو از گردشگران داخلی و خارجی بود، برای ماهها خالی ماند و بسیاری از کارگاهها ناچار شدند فعالیت خود را متوقف کنند. در آن روزها نه خبری از صدای هیاهوی گردشگران بود و نه از مشتریانی که برای خرید سوغات به حجرهها سر میزدند.
افزایش قیمت فلزات، رنگها، پارچه، چوب و سایر مواد اولیه نیز بر مشکلات افزوده است. بسیاری از استادکاران معتقد هستند، هزینه تولید آثار صنایعدستی در برخی رشتهها چندین برابر شده، در حالی که توان خرید مشتریان به همان نسبت افزایش نیافته است. نتیجه این وضعیت، کاهش حاشیه سود و دشوارتر شدن ادامه فعالیت برای کارگاههای کوچک بوده است.
با این وجود، بازار صنایعدستی اصفهان هنوز زنده است. بسیاری از هنرمندان معتقد هستند آنچه آنها را در این سالها سرپا نگه داشته، عشق به هنر و احساس مسئولیت در قبال میراثی است که از گذشتگان به آنها رسیده است؛ میراثی که اگر حفظ نشود، بخشی از هویت فرهنگی ایران نیز کمرنگ خواهد شد.
ضرباهنگ چکش بر مس؛ روایت یک استاد مسگر
در یکی از گذرهای قدیمی بازار، صدای چکشها همچنان شنیده میشود. صدایی آهنگین که برای بسیاری از گردشگران جذاب و برای استادکاران مسگر نشانه حیات کارگاه است. در میان شعله کوره و ظرفهای نیمهکاره، استاد «حسن جعفرپیشه» بیش از هفت دهه است که با فلز سروکار دارد.
حسن جعفرپیشه اظهار میکند: زمانی تعداد کارگاههای مسگری بسیار زیاد بود. خانوادهها از این حرفه کسب روزی میکردند، اما امروز ادامهدادن این مسیر دشوارتر شده است. قیمت مس افزایشیافته و تولید هر اثر هزینه زیادی دارد.
وی میافزاید: صنایعدستی تنها یک شغل نیست؛ بخشی از فرهنگ و تاریخ کشور است. وقتی گردشگر خارجی وارد کارگاه میشود و با شگفتی به مراحل ساخت یک ظرف مسی نگاه میکند، تازه متوجه میشویم ارزش این هنر تا چه اندازه بالا است. گاهی خود ما قدر داشتههایمان را کمتر میدانیم.
این استادکار با وجود تمام مشکلات، همچنان امیدوار است و بیان میکند: اگر حمایتهای لازم از هنرمندان انجام شود و بازارهای جدید صادراتی توسعه یابد، صنایعدستی ایران میتواند دوباره جایگاه پررنگتری در اقتصاد کشور پیدا کند.
قلمزنانی که تاریخ را حک میکنند
اندکی آنسوتر در بازار، صدای ظریف قلم و چکش بر سطح فلز به گوش میرسد. هنرمندان قلمزن ساعتها روی یک اثر وقت میگذارند تا خطوط و نقشهایی الهامگرفته از تاریخ، ادبیات و فرهنگ ایرانی را بر صفحهای از مس یا نقره حک کنند.
علی ساعی که بیش از ۴۵ سال در حوزه قلمزنی فعالیت دارد، نیز اظهار میکند: هر اثر قلمزنی حاصل صبر است. گاهی برای تکمیل یک سینی یا تابلو روزها و حتی هفتهها زمان صرف میشود. به همین دلیل صنایعدستی را نمیتوان با تولیدات صنعتی مقایسه کرد.
وی یکی از چالشهای امروز را ورود محصولات ماشینی و نمونههای بیکیفیت به بازار میداند و میافزاید: محصولاتی که در ظاهر شبیه آثار اصیل هستند، اما روح هنر در آنها وجود ندارد. برای همین، آگاهیبخشی به خریداران میتواند به حفظ اصالت صنایعدستی کمک کند.
این هنرمند قلمزن بیان میکند: خوشبختانه هنوز بسیاری از مردم به دنبال کار دست هستند. وقتی مشتری درباره مراحل ساخت اثر سؤال میکند و ارزش زمان و مهارت هنرمند را میداند، انگیزه ما برای ادامه مسیر چندبرابر میشود.
فرش ایرانی؛ قصهای از رنگ، نقش و هویت
در گوشه دیگری از بازار، رنگهای فرش ایرانی چشمها را خیره میکند. لاکی، سرمهای، فیروزهای، کرم و سبز در کنار طرحهای اسلیمی و شکارگاه، جلوهای از ذوق و هنر ایرانی را به نمایش گذاشتهاند. هر فرش روایتی از ماهها و گاه سالها تلاش بافندگانی است که گره به گره، اثری ماندگار خلق کردهاند.
حسین فروزان از فعالان حوزه فرش دستباف اظهار میکند: فرش تنها یک کالای مصرفی نیست؛ بخشی از هویت فرهنگی ایران است. بسیاری از گردشگران خارجی هنوز فرش ایرانی را بهعنوان نماد هنر و اصالت ایرانی میشناسند.
وی میافزاید: فرش دستباف نیز مانند بسیاری از رشتههای صنایعدستی با چالشهای متعددی روبهرو شده است. افزایش هزینه تولید، کاهش صادرات و رقابت با محصولات ارزانقیمت از جمله مشکلاتی است که فعالان این حوزه با آن دستوپنجه نرم میکنند.
این هنرمند و فروشنده فرش بیان میکند: هنر قالیبافی همچنان ظرفیت بالایی برای حضور در بازارهای جهانی دارد و میتواند یکی از مهمترین سفیران فرهنگی ایران در جهان باشد.
اصفهان؛ کانون بزرگ صنایعدستی ایران
امیرکرمزاده، مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان با اشاره به ظرفیت گسترده این استان در حوزه صنایعدستی اظهار میکند: در حال حاضر حدود ۶۸ هزار هنرمند فعال صنایعدستی در اصفهان فعالیت میکنند که بیشترین تعداد هنرمندان این حوزه در کشور را شامل میشود. از میان ۶۰۰ رشته صنایعدستی فعال در جهان، ۱۹۶ رشته در اصفهان وجود دارد؛ آماری که نشان میدهد نزدیک به یکسوم صنایعدستی دنیا در این استان فعال است و همین موضوع جایگاه ویژه اصفهان را در این حوزه نشان میدهد.
وی با بیان اینکه اصفهان در حوزه صنایعدستی رتبه نخست کشور را دارد، میافزاید: ۶۰۰ هنرمند اصفهانی دارای نشان ملی صنایعدستی هستند و همچنین ۱۳۲ مهر اصالت یونسکو به هنرمندان این استان تعلق دارد که در سطح کشور رقم قابلتوجهی محسوب میشود. شهر اصفهان و کاشان بهعنوان شهرهای جهانی صنایعدستی ثبت شدهاند و در کنار آنها گلپایگان بهعنوان شهر جهانی منبت، شهرضا بهعنوان شهر جهانی سفال و روستای مهگرد سمیرم بهعنوان روستای جهانی بافتههای داری معرفی شدهاند.
مدیرکل میراثفرهنگی اصفهان در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع اعتبارات اشاره و بیان میکند: مجموع اعتبار استانی این حوزه در سال گذشته ۲۳.۵ میلیارد تومان بوده که برای استانی با ظرفیتهای گسترده اصفهان رقم مناسبی نیست. با توجه به جایگاه گردشگری و صنایعدستی در سند توسعه استان، انتظار میرود حمایتهای بیشتری در حوزه اعتبارات صورت گیرد تا امکان مرمت بناهای تاریخی، بهویژه مساجد مهم و شاخص جهانی، فراهم شود.
کرمزاده به وضعیت صادرات صنایعدستی اشاره کرد و گفت: میزان صادرات صنایعدستی اصفهان در ۱۴۰۴ حدود ۱۵ میلیون دلار بوده که نسبت به ۱۴۰۱ با رقم ۷.۵ میلیون دلار رشد دوبرابری داشته است، اما همچنان برای ظرفیتهای اصفهان رقم بالایی محسوب نمیشود. برنامههایی برای ایجاد پایانه صادرات صنایعدستی در اصفهان و توسعه نمایشگاهها و آموزشهای تخصصی در حوزه بستهبندی، کیفیت و جذب هنرمندان جوان در دست اجرا است و در همین راستا تفاهمنامههایی نیز با صندوق توسعه کارآفرینی برای ارائه تسهیلات به فعالان این حوزه منعقد شده است.
صنایعدستی؛ پلی میان فرهنگ و گردشگری
داود آبیان، معاون گردشگری اصفهان اظهار میکند: صنایعدستی و گردشگری دو بخش جداییناپذیر هستند. هرچه صنعت گردشگری رونق بیشتری داشته باشد، بازار صنایعدستی نیز فعالتر خواهد بود و برعکس. بسیاری از گردشگران خارجی، صنایعدستی را نخستین انتخاب خود برای خرید سوغات و یادگاری از ایران میدانند.
وی میافزاید: در اصفهان این پیوند بیش از هر جای دیگری قابلمشاهده است. میدان نقشجهان، بازارهای تاریخی و کارگاههای سنتی نهتنها مقصدی برای بازدید، بلکه بخشی از تجربه فرهنگی گردشگران به شمار میروند. بازدیدکنندگان در این فضاها با روند تولید آثار هنری آشنا میشوند و ارتباطی مستقیم با هنرمندان برقرار میکنند.
معاون گردشگری اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی اصفهان بیان میکند: توسعه زیرساختهای گردشگری، حمایت از صادرات، آموزش بازاریابی نوین و بهرهگیری از ظرفیت فضای مجازی میتواند به رونق دوباره صنایعدستی کمک کند. در دنیای امروز، معرفی هنرهای سنتی تنها به حضور در بازارهای فیزیکی محدود نمیشود و فضای دیجیتال میتواند پنجرهای تازه بهسوی بازارهای جهانی باز کند.
هنری که از دل تاریخ آمده است
به گزارش ایسنا، خورشید آرامآرام پشت گنبدهای فیروزهای اصفهان پنهان میشود، اما بازار نقشجهان هنوز بیدار است. در حجرهها چراغها روشن هستند، صدای چکشها همچنان شنیده میشود و هنرمندان آخرین ساعات روز را به خلق اثر میگذرانند.
در میان رنگهای میناکاری، نقشهای قلمکار، خطوط ظریف قلمزنی و گرههای فرش، میتوان ردپای قرنها تاریخ و فرهنگ را دید. صنایعی که تنها کالا نیستند؛ روایتگر هویت، خاطره و هنر مردمانی هستند که نسل به نسل این میراث را حفظ کردهاند.
روز جهانی صنایعدستی فرصتی است برای یادآوری ارزش این گنجینه بزرگ؛ گنجینهای که در دل بازارهای تاریخی ایران نفس میکشد و با وجود همه دشواریها، همچنان زنده است. هنرمندان اصفهان امیدوار هستند صدای چکشها، رنگ پارچهها، درخشش میناها و نقش فرشها برای سالهای طولانی همچنان در گوش و چشم این سرزمین باقی بماند؛ چرا که صنایعدستی تنها یک حرفه نیست، روایت ماندگار فرهنگ ایرانی است.
انتهای پیام
