علیرضا باغشنی در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: ممکن است فردی دغدغه بحران آب در یک منطقه را داشته باشد یا نسبت به برخی مسائل اجتماعی حساسیت داشته باشد اما ابزار لازم برای طرح این موضوعات را در اختیار نداشته باشد. در چنین شرایطی مستندسازی میتواند بستری فراهم کند تا این مسائل به شکل گستردهتری مطرح شود و حتی در برخی موارد به حل بخشی از مشکلات نیز کمک کند.
وی با اشاره به تجربههای شخصی خود در حوزه تولید آثار مستند، خاطرنشان کرد: در سالهای اخیر تلاش کردهام در حوزههای مختلف اجتماعی به سراغ موضوعاتی بروم که احساس میکنم کمتر به آنها پرداخته شده است. برای مثال در حوزه اقتصادی مستند «ایراننوشت» را درباره لوازمالتحریر ایرانی ساختم که توجه بیشتری به تولید داخلی جلب شود. از سوی دیگر در حوزه اجتماعی نیز مستند «نفس» را درباره مسئله سقط جنین تولید کردم، موضوعی که ابعاد اجتماعی و انسانی مهمی دارد.
این تهیهکننده و کارگردان با اشاره به ظرفیتهای کمنظیر مستند در تاثیرگذاری بر مخاطب، تاکید کرد: گاهی یک مستند میتواند نگاه مخاطب را اساسا نسبت به یک موضوع دچار تغییر کند. برای مثال در حوزه سقط جنین وقتی یک اثر مستند ساخته میشود و مخاطب با واقعیتهای موجود مواجه میشود، ممکن است همین مواجهه، سبب تغییر در تصمیم یا نگاه او شود. این تاثیرگذاری به دلیل آن است که مخاطب در مستند با واقعیت روبهرو است و نه با یک داستان تخیلی.
وی درباره تفاوت تاثیرگذاری مستند با آثار داستانی، بیان کرد: فیلمها و سریالهای داستانی معمولاً برای سرگرمی و ایجاد تجربهای هنری ساخته میشوند و مخاطب نیز میداند که با یک روایت ساختهشده مواجه است. اما در مستند، مخاطب میداند آنچه میبیند بر اساس واقعیت شکل گرفته است. همین موضوع باعث میشود ارتباط عاطفی و فکری عمیقتری با اثر برقرار کند. وقتی مخاطب احساس کند با واقعیتهای زندگی افراد روبهرو شده است، تاثیر آن در ذهن او ماندگارتر خواهد بود. همین ویژگی باعث میشود، مستند بتواند در حوزههای مختلف اجتماعی، فرهنگی و حتی اقتصادی نقش موثری ایفا کند.
باغشنی درباره چالشهای مسیر تولید آثار مستند، خاطرنشان کرد: یکی از تفاوتهای اصلی میان تولید آثار داستانی و مستند در میزان کنترل عوامل سازنده بر روند تولید است. در آثار داستانی تقریبا همه چیز از پیش طراحی و کنترل میشود، از فیلمنامه و انتخاب بازیگران گرفته تا طراحی صحنه، نور، زاویه دوربین و حتی نحوه بیان دیالوگها. اما در مستندسازی شرایط کاملاً متفاوت است، زیرا شما با واقعیتهای زندگی افراد سروکار دارید. بسیاری از موقعیتها قابل پیشبینی نیست و ممکن است اتفاقاتی رخ دهد که خارج از برنامهریزی اولیه باشد. ثبت این موقعیتهای واقعی در عین حفظ جذابیت روایی یکی از چالشهای جدی مستندسازان است.
این مستندساز مشهدی خاطرنشان کرد: مستند صرفاً به معنای قرار دادن دوربین مقابل یک فرد و ضبط صحبتهای او نیست. یک اثر مستند نیز باید دارای ساختار روایی، فراز و فرود دراماتیک و داستان باشد که بتواند مخاطب را با خود همراه کند. ایجاد چنین ساختاری در حالی که افراد حاضر در مقابل دوربین بازیگر نیستند و تجربه حضور در فضای فیلم را ندارند، کار را دشوارتر میکند.
روایت ناگفتههای زندگی یک فرمانده اطلاعاتی در مستند «سایه برادرم»
این تهیهکننده و کارگردان مستند «سایه برادرم» که به تازگی از آن رونمایی شده است، اظهار کرد: این مستند به زندگی شهید حاج محمد کاظمی، فرمانده سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی میپردازد، شخصیتی که به دلیل ماهیت فعالیتهایش در حوزه اطلاعاتی، در دوران حیات، کمتر در معرض دید رسانهها قرار داشت.
وی یادآور شد: در میان فرماندهان نظامی، برخی چهرهها به دلیل نوع فعالیتهایشان بیشتر در رسانهها حضور دارند و مردم آنها را میشناسند اما در حوزههای اطلاعاتی به دلیل حساسیتهای امنیتی، بسیاری از فعالیتها و حتی شخصیتها کمتر معرفی میشوند. به همین دلیل پس از شهادت شهید کاظمی احساس کردیم که لازم است بخشی از زندگی و شخصیت ایشان برای مردم روایت شود.
این مستندساز ادامه داد: وقتی کار پژوهش درباره این شهید آغاز شد، متوجه شدیم که در کنار فعالیتهای مهم اطلاعاتی، جنبههای انسانی و شخصیتی بسیار قابل توجهی نیز در زندگی ایشان وجود دارد و از آنجا که بسیاری از فعالیتهای اطلاعاتی، قابلیت انتشار در فضای رسانه را ندارند، تصمیم گرفتیم تمرکز روایت را بر همین جنبههای کمتر دیدهشده زندگی شهید قرار دهیم.
باغشنی بیان کرد: شهید کاظمی در یکی از روستاهای محروم استان خراسان جنوبی و در نزدیکی مرز افغانستان متولد شده بود، خانوادهای بسیار ساده داشت و پدر و مادرش همچنان در همان منطقه به کشاورزی مشغول هستند. سادهزیستی، توجه به بیتالمال و تخصص در کار از جمله ویژگیهایی بود که در روایت زندگی این شهید برای ما برجسته شد. برای روایت این مستند از همراهی خانواده شهید، بهویژه مادر و برادر ایشان استفاده کردیم. این دو نفر نقش مهمی در انتقال خاطرات و روایت بخشهایی از زندگی شهید داشتند و حضور آنها به فیلم حال و هوایی صمیمیتر و انسانیتر بخشید.
این تهیه کننده درباره روند تولید این مستند، خاطرنشان کرد: حدود دو تا سه ماه پس از جنگ ۱۲ روزه، کار پژوهش را آغاز کردیم. جلسات متعددی با خانواده شهید برگزار شد و پس از جمعآوری اطلاعات و شکلگیری طرح اولیه، وارد مرحله تولید شدیم. در مجموع حدود ۳ تا ۴ ماه مشغول مراحل مختلف تولید این مستند بودیم.
باغشنی درباره حمایت نهادهای مختلف برای تولید این اثر، گفت: در ابتدا این پروژه با دغدغه شخصی من برای تولید مستندی درباره شهدا آغاز شد و در نهایت دفتر مطالعات جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی از این پروژه حمایت کرد. در ادامه نیز مجموعههایی مانند شبکه یک سیما و موسسه اندیشه شهید آوینی به عنوان حامیان پروژه وارد شدند و این همکاریها باعث شد که امکان تولید حرفهایتر این مستند فراهم شود.
وی درباره اهمیت حمایت از تولید آثار مستند، بیان کرد: تولید مستند نیازمند زمان، پژوهش، سفر و تجهیزات مختلف است و معمولاً یک مستندساز به تنهایی نمیتواند همه این هزینهها را تامین کند. اگر حمایت نهادهای فرهنگی و رسانهای وجود نداشته باشد، بسیاری از پروژهها یا ساخته نمیشوند یا با کیفیت پایینتری تولید خواهند شد.
حضور مادر و برادر شهید در لحظات تاثیرگذار و فراموشنشدنی فیلم
این کارگردان به برخی صحنههای تاثیرگذار فیلم اشاره کرد و گفت: برای من تقریباً تمام بخشهای فیلم جذاب و خاطرهانگیز است اما برخی سکانسها، تاثیر ویژهای داشتند. برای مثال صحنههایی که در روستای محل تولد شهید ضبط شد یا گفتوگوهایی که میان مادر و برادر شهید شکل گرفت، از جمله بخشهای احساسی و تاثیرگذار فیلم است. یکی دیگر از بخشهای مهم فیلم، سکانس ورود مادر شهید به تهران و مواجهه او با فضای زندگی فرزندش پس از شهادت بود. این لحظات برای گروه سازنده نیز بسیار تاثیرگذار و فراموشنشدنی بود.
باغشنی به یکی از اتفاقات پیشبینینشده در زمان تصویربرداری اشاره کرد و افزود: در جریان تصویربرداری در دفتر کار شهید کاظمی، به طور اتفاقی سردار شهید خادمی نیز در آنجا حضور پیدا کردند و گفتوگوی مفصلی با ایشان ضبط شد. پس از شهادت ایشان، وقتی دوباره آن تصاویر را دیدیم، حسرت خوردیم که ای کاش فرصت بیشتری برای ثبت تصاویر از ایشان داشتیم.
این نویسنده درباره بازخوردهای مخاطبان نسبت به این مستند، بیان کرد: نخستین نمایش عمومی فیلم در سینما هویزه مشهد برگزار شد و استقبال قابل توجهی از آن صورت گرفت. سالن تقریباً پر بود و مخاطبان تا پایان فیلم با اثر همراه بودند و پس از نمایش فیلم نیز بسیاری از مخاطبان بازخوردهای مثبتی ارائه کردند. برخی از آنها عنوان میکردند که تصور نمیکردند یک فرمانده ارشد نظامی چنین زندگی سادهای داشته باشد و همین موضوع برایشان بسیار قابل توجه بوده است. نکته مهمی که مخاطبان به آن اشاره میکردند، این بود که با وجود مدت زمان حدود یک ساعت فیلم، روایت اثر خستهکننده نبود و به دلیل داشتن قصه و ساختار دراماتیک توانسته آنها را تا پایان با خود همراه کند.
باغشنی درباره فضای حاکم بر گروه تولید، توضیح داد: گروه سازنده بسیار کوچک و چابک بود و تولید فیلم با حضور ۳ نفر انجام شد. در مستندسازی معمولاً تلاش میکنیم گروه تولید کمجمعیت باشد تا فضای طبیعیتر و صمیمیتری برای گفتوگو با سوژهها ایجاد شود. همچنین کار درباره شهدا حال و هوای خاصی دارد و همین مسئله باعث میشود فضای معنوی متفاوتی در روند تولید شکل بگیرد. این فضا بر اعضای گروه نیز تاثیر میگذارد و نوعی انگیزه و حس مسئولیت در کار ایجاد میکند.
این کارگردان و تهیهکننده سینما افزود: تصویربرداری این اثر را محمد عقیلی بر عهده داشته است، اصلاح رنگ توسط علی محمدخانیکی انجام شده و تدوین فیلم نیز توسط احمد معینالدین صورت گرفته است. تهیهکنندگی، نویسندگی و کارگردانی این مستند نیز بر عهده من بوده است.
انتهای پیام
