مهاجرت اتباع افغانستان به ایران، پدیدهای چنددههای است که در دورههای مختلف، تحت تأثیر تحولات سیاسی و امنیتی این کشور، شدت و ضعف داشته است. کارشناسان، روند ورود اتباع افغانستان به ایران را در سه موج اصلی دستهبندی میکنند؛ موج نخست همزمان با آغاز جنگهای داخلی افغانستان، موج دوم در پی اشغال این کشور توسط اتحاد جماهیر شوروی در دهه ۱۳۶۰ و موج سوم نیز پس از بازگشت طالبان به قدرت و تحولات سیاسی سال ۱۴۰۰ شکل گرفت. این تحولات باعث شد ایران بار دیگر با افزایش قابل توجه ورود مهاجران افغانستانی روبهرو شود.
در سال ۱۴۰۴، دولت اجرای طرح ساماندهی و تعیین تکلیف اتباع خارجی را در دستور کار قرار داد؛ طرحی که یکی از مهمترین محورهای آن، شناسایی و خروج اتباع غیرمجاز از کشور بود. بر اساس آمارهای رسمی، در طول اجرای این طرح، شمار قابل توجهی از اتباع فاقد مجوز اقامت، ایران را ترک کردند و این موضوع به یکی از مهمترین مباحث اجتماعی و اقتصادی کشور تبدیل شد.
همزمان با اجرای این طرح، دیدگاههای مختلفی درباره پیامدهای خروج اتباع مطرح شد. برخی معتقد بودند که کاهش جمعیت اتباع غیرمجاز میتواند به کاهش قیمت مسکن و زمین در حاشیه شهر، افزایش سرانه آموزشی و کاهش فشار بر خدمات عمومی منجر شود و همچنین برخی کارشناسان با اشاره به خروج نیروی کار اتباع به تاثیر آن بر بازار کار پرداخته و تاکید داشتند با خروج اتباع از کشور، فرصت شغلی بیشتری برای ایرانیان فراهم میشود.
اکنون حدود یک سال از آغاز اجرای این طرح میگذرد. این گزارش تلاش دارد با بررسی آمارها و گفتوگو با مدیرکل امور اتباع و مهاجرین خارجی استانداری خراسان رضوی و معاون امنیتی انتظامی استانداری، روند اجرای طرح ساماندهی و خروج اتباع را بررسی کرده و به این پرسش پاسخ دهد که آیا اهداف پیشبینیشده این طرح در حوزههای اقتصادی، اجتماعی و بازار کار محقق شده است یا خیر.
بهرهگیری از فناوریهای نوین و هوش مصنوعی در مدیریت اتباع خارجی
امیرالله شمقدری، معاون امنیتی و انتظامی استانداری خراسان رضوی، در رابطه با وضعیت خروج اتباع افغانستانی از کشور و استان، اظهار کرد: اتباع افغانستانی بیش از ۴۰ سال است که در کشور و بهویژه در استان خراسان رضوی ساکن بوده و اشتغال دارند. موضوع اتباع، مقولهای بسیار پیچیده، گسترده، جامع و دارای ابعاد مختلف است.
وی با اشاره به خروج بیش از یک میلیون و ۱۵۰ هزار نفر از اتباع افغانستانی از مرز دوغارون، افزود: بخشی از این افراد مربوط به استان خراسان رضوی و بخشی دیگر از ۱۱ استان معین کشور بودند که از طریق مهمترین معبر رسمی خروجی ایران به سمت افغانستان، یعنی مرز دوغارون، از کشور خارج شدند. این اقدام بسیار سنگین بود که با همافزایی و اهتمام ویژه دستگاههای مختلف به انجام رسید.
معاون امنیتی و انتظامی استانداری خراسان رضوی با اشاره به اقدامات انجامشده در حوزه مدیریت اتباع، بیان کرد: یکی از مهمترین برنامههایی که اکنون تقریباً به پایان رسیده، بهرهگیری از فناوریهای نوین و هوش مصنوعی در مدیریت اتباع خارجی است. اقدام دیگر ما ساماندهی اشتغال اتباع بود که البته باید با مجوز انجام شود. با همکاری اداره کار، تلاش کردیم روند فعالیت شغلی اتباع تسهیل، روان و ساماندهی شود. در سراسر استان، بهویژه در کلانشهر مشهد، باید بدانیم اتباع در کجا سکونت دارند، در چه محلهایی مشغول به کار هستند و رفتوآمد آنها بهصورت مستمر تحت رصد باشد. مقدمات این اقدامات فراهم شده و گامبهگام در حال پیشرفت است.
شمقدری با اشاره به راهاندازی و بهرهبرداری از سامانه بیومتریک اتباع در مرز دوغارون، خاطرنشان کرد: اجرای این طرح، کار بسیار گسترده و سنگینی بود و حجم زیادی از فعالیت را به خود اختصاص داد تا به نتیجه برسد.
وی با اشاره به حضور سرمایهگذاران افغانستانی در ایران، خاطرنشان کرد: برای این حوزه برنامه ویژهای داشته و داریم. امنیت سرمایهگذاری بهطور عام و سرمایهگذاری اتباع بهطور خاص از اولویتهای ما بوده و هست. نشستهای متعددی با سرمایهگذاران اتباع برگزار کردیم، دغدغههای آنان را شنیدیم و نهتنها در حوزه اقتصادی، بلکه در حوزههای علمی، فرهنگی، اجتماعی، تشکلها و سازمانهای مردمنهاد فعال در عرصه بینالملل نیز با آنان گفتوگو داشتهایم و موضوع اتباع همواره مورد توجه ما بوده است.
معاون امنیتی و انتظامی استانداری خراسان رضوی با اشاره به اهمیت دیپلماسی محلی، اظهار کرد: حدود یک سال است که دیپلماسی محلی در استان بهطور جدی مورد توجه قرار گرفته و ارتباطات و مراودات خوبی با افغانستان برقرار شده است. در گام بعدی نیز ترکمنستان، کشورهای منطقه و سایر همسایگان در دستور کار قرار دارند. اعتقاد داریم این دیپلماسی باید فعال شود.
شمقدری ادامه داد: ۳۵ نماینده استانهای شرق کشور و چهار استاندار باید در کنار یکدیگر بنشینند و درباره مسائل و اولویتهای مشترک این چهار استان گفتوگو کنند که یکی از مهمترین آنها موضوع اتباع است. در این زمینه باید به وحدت رویه برسیم و در حوزه دیپلماسی نیز با هماهنگی بیشتر عمل کنیم.
وی با اشاره به مرزهای مشترک ایران با کشورهای همسایه بیان کرد: ۹۴۵ کیلومتر مرز مشترک با افغانستان داریم که سه استان کشور با این همسایه هممرز هستند. همچنین هزار و ۲۰۸ کیلومتر مرز مشترک خاکی و آبی با ترکمنستان وجود دارد که سه استان درگیر این ارتباطات هستند و باید از این ظرفیت به بهترین شکل استفاده کنیم.
موانع مرزی تأثیرگذارند اما تکمیلکننده آنها هوشمندسازی مرز است
معاون امنیتی و انتظامی استانداری خراسان رضوی با اشاره به میزان تأثیر دیوار مرزی در جلوگیری از ورود غیرقانونی اتباع به کشور، گفت: هیچ مانع مرزی، حتی دیوار چین، نتوانسته بهطور کامل از نفوذ جلوگیری کند. کسی که حاضر است جان خود را به خطر بیندازد و میان مرگ و زندگی تفاوتی قائل نیست، طبیعتاً تلاش میکند به هر شکل ممکن وارد مرزهای کشور شود.
شمقدری افزود: موانع مرزی تأثیرگذار و کندکننده هستند، اما تکمیلکننده آنها هوشمندسازی مرز است. امروز نهتنها دیوار، بلکه سامانههای هوشمند کنترل مرز نیز در حال استفاده هستند. اکنون با بهرهگیری از سامانههای پهپادی مرزها کنترل میشود. همانگونه که یک سال پیش اعلام کردیم، استفاده از فناوریهای نوین و هوش مصنوعی در حوزه امنیت از اولویتهای ما بود و این برنامهها اجرایی شده است. این سامانهها اکنون در مرز مستقر هستند و مرزبانی و سایر دستگاههای نظامی از این ظرفیت بهره میبرند.
وی ادامه داد: با هوشمندسازی کنترل مرزها، بخش قابل توجهی از توان نیروهای مرزبانی و حافظان مرز حفظ شده و از تحلیل نیروها جلوگیری میشود که از اقدامات مؤثر انجامشده در استان و مرزها به شمار میرود.
معاون امنیتی و انتظامی استانداری خراسان رضوی با اشاره به اخبار مربوط به ورود مجدد برخی اتباع به کشور، گفت: سال گذشته بیش از یک میلیون و ۱۵۰ هزار نفر از مرزهای ما خارج شدند. طبیعی است بخشی از این افراد که با مشکلات معیشتی، اقتصادی و اشتغال مواجه هستند، تلاش کنند دوباره وارد کشور شوند. بخشی از مجموعههای اقتصادی نیز به برخی خدمات این افراد نیاز دارند، اما این موضوع باید در چارچوب یک سامانه مشخص مدیریت شود. ما بخش خصوصی را نیز در این زمینه فعال کردهایم و یکی از اقدامات جدید، طراحی سامانه خوداظهاری اتباع است.
شمقدری با اشاره به فعالیت سامانه خوداظهاری اتباع، عنوان کرد: در این سامانه، هر تبعه خارجی، بهویژه اتباع افغانستانی، میتواند اطلاعات خود شامل نام، محل سکونت، شمارههای تماس، شغل و مدارک اقامتی را ثبت و بارگذاری کند. در حوزه اتباع اقدامات فراوانی در دست اجراست که بهصورت مرحلهبهمرحله دنبال میشود. اگر به گذشته نگاه کنیم، روند پیشرفت را مطلوب ارزیابی میکنم، اما با نگاه به آینده هنوز اقدامات زیادی باقی مانده است که امیدواریم هرچه سریعتر به نتیجه برسد.
وی با اشاره به پیامدهای خروج اتباع از استان، بیان کرد: بیشترین تأثیر این موضوع در حوزه هدفمندسازی یارانههاست. اتباع از یارانه نان، حملونقل و سایر خدمات یارانهای استفاده میکنند و با ساماندهی این وضعیت، یارانهها هدفمندتر خواهد شد. در حوزه نانواییها، حملونقل و برخی خدمات، خروج اتباع حدود ۱۵ درصد تأثیر داشته است. البته با توجه به جمعیت حدود چهار میلیون نفری مشهد، این میزان تأثیر چندان چشمگیر نیست.
معاون امنیتی و انتظامی استانداری خراسان رضوی اضافه کرد: همچنین اگر بخواهیم درباره قیمت مسکن، اجارهبها یا موارد مشابه صحبت کنیم، اثرگذاری آن نیز در همین حدود ۱۵ درصد بوده است. سیاست ما این است که به سمت هدفمند شدن یارانهها حرکت کنیم تا اتباع هزینه خدماتی را که در کشور دریافت میکنند، از جمله در حوزه درمان، آموزش و سایر خدمات، بپردازند.
شمقدری با اشاره به تأثیر خروج اتباع بر آسیبهای اجتماعی، اظهار کرد: سهم اتباع در آسیبهای اجتماعی چندان قابل اعتنا نیست که بتوان گفت با خروج آنان میزان جرم و جنایت به شکل محسوسی کاهش یافته است. البته در شاخصهای مختلف، احساس امنیت و امنیت واقعی در شهر مشهد و استان نسبت به سالهای گذشته پایش و اندازهگیری شده و خوشبختانه شاهد رشد مثبت در حوزه امنیت بودهایم.
روند خروج اتباع خودمعرف همچنان به صورت روزانه ادامه دارد
همچنین جعفر سیدآبادی، مدیرکل امور اتباع و مهاجرین خارجی استانداری خراسان رضوی نیز با اشاره به روند خروج اتباع از کشور، بیان کرد: از ابتدا سال ۱۴۰۴ طرح تعیینتکلیف دارندگان برگههای سرشماری در کشور اجرا و از سوی وزارت کشور به استانها ابلاغ شد.
وی با اشاره به موج مهاجرت افغانها به ایران، ادامه داد: در سال ۱۴۰۰ و در موج مهاجرتی که رخ داد، اتباعی که از کشور افغانستان وارد ایران شدند، برگههایی تحت عنوان سرشماری به آنها تا تعیینتکلیف نهایی داده شد و از ابتدا سال ۱۴۰۴ طرح تعیینتکلیف این افراد عملیاتی و در طول سال گذشته روند خروج اتباع از کشور افزایش پیدا کرد.
مدیرکل امور اتباع و مهاجرین خارجی خراسان رضوی با بیان اینکه جنگ اخیر تاثیری در روند خروج اتباع نداشته است، افزود: از ابتدا سال ۱۴۰۵ روند خروج اتباع خودمعرف همچنان به صورت روزانه ادامه داشته است و این افراد خود به اردوگاههای ما مراجعه کرده تا از مرز دوغارون خارج شوند.
سیدآبادی با اشاره به احداث دیوار مرزی، خاطرنشان کرد: ایجاد دیوار مرزی در تردد اتباع قطعا تاثیرگذار بوده و سبب جلوگیری از ورود متجاوزین شده است. تا کنون ما نیز ارتباطات خوبی با مجموعه مسئولان افغانستان به خصوص کنسولگری افغانستان در مشهد در بحث پذیرش اتباعی که اقامت قانونی در کشور ما ندارند، داشتهایم.
وی افزود: باید زیرساختها در کشور افغانستان برای ماندگاری اتباع بهبود پیدا کند. اگر فضای کسبوکار و اشتغال در افغانستان بهبود یابد، قطعا روند ورود اتباع افغانستانی به کشور ما کاهش پیدا میکند، زیرا اغلب افراد برای اشتغال و کار وارد کشور ما میشوند.
انتهای پیام
