حجتالاسلام والمسلمین مجتبی داوودی، در گفتوگو با ایسنا با بیان اینکه نذر در فرهنگ شیعی صرفاً یک رسم مذهبی نیست، اظهار کرد: نذر پیمانی میان انسان و خداوند است که با امید، توسل و شکرگزاری گره خورده و افزون بر بُعد معنوی، در زندگی اجتماعی و فرهنگ همدلی مردم نیز نقشآفرین است.
وی افزود: فلسفه اصلی نذر در میان شیعیان و مسلمانان، پیوندی عمیق میان بندگی و امید است. نذر در حقیقت پیمانی است که انسان برای تقرب به خداوند و برآورده شدن حاجات خود میبندد؛ به این معنا که انجام یک عمل خیر را بر خود واجب میکند. این عمل، نشاندهنده باور انسان به تأثیر توسل و عهد با خداوند است؛ به گونهای که مؤمن با بستن این پیمان، نیاز خود را در گرو انجام یک عمل عبادی قرار میدهد و با وفای به آن، شکرگزاری خود را نسبت به لطف الهی به جا میآورد.
داوودی ادامه داد: در فرهنگ شیعه، نذر اغلب با توسل به ائمه معصومین(ع) همراه است و به عنوان یکی از مصادیق بارز ارتباط قلبی انسان با خداوند و اولیای الهی شناخته میشود.
نذر؛ پیمانی برای قرب الهی
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به جایگاه فقهی نذر اظهار کرد: از منظر فقه اسلامی، نذر به معنای التزام و واجب کردن کاری بر خود است که پیش از آن واجب نبوده است. قرآن کریم نیز بر وفای به نذر تأکید کرده و میفرماید: «به نذرهای خود وفا کنید.» این تأکید نشان میدهد که نذر تنها یک رفتار احساسی نیست، بلکه دارای جایگاهی روشن در فقه اسلامی است.
وی افزود: پیشینه نذر به ادیان ابراهیمی بازمیگردد و در اسلام نیز استمرار یافته است. داستان نذر همسر عمران برای تقدیم حضرت مریم(س) به خدمت عبادت، نمونهای روشن از این سابقه تاریخی است. همچنین در روایات اسلامی، نذر حضرت علی(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س) برای شفای امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، الگویی برای نذر با هدف دفع بلا و شفای بیماران به شمار میرود.
داوودی تصریح کرد: نذر تنها یک رسم مذهبی نیست، بلکه زبانی برای گفتوگوی عاشقانه با خداوند است؛ جایی که بنده برای رفع گرفتاری خود، ارزشمندترین عمل نیک را پیشکش پروردگار میکند.
نذر؛ زبانی برای گفتوگوی عاشقانه با خدا
وی با اشاره به کارکردهای فرهنگی و اجتماعی نذر اظهار کرد: سنت نذری در فرهنگ و اعتقادات مردم، فراتر از یک مناسک مذهبی، به عنوان نیروی محرکه همبستگی اجتماعی عمل میکند و پلی میان نیازهای مادی و آرمانهای معنوی است.
داوودی افزود: مردم با نذر، تنها در پی رفع مشکلات شخصی خود نیستند، بلکه بستر شکلگیری فضایل اخلاقی همچون احسان، مواسات، ایثار و تقسیم نعمت را نیز فراهم میکنند. در باور عمومی، نذری نماد وفای به عهد با خداوند و همدردی با همنوعان است؛ آیینی که مرزهای طبقاتی را در سایه سفرههای نذری کمرنگ کرده و به تداوم فرهنگ سخاوت و مشارکت عمومی در جامعه ایرانی و اسلامی کمک میکند.
وی ادامه داد: از منظر مردمشناسی، نذری نوعی سرمایه اجتماعی ناملموس محسوب میشود که اعتماد عمومی را تقویت میکند. پژوهشهای جامعهشناختی نیز نشان داده است که مراسم نذری، بهویژه در ایام محرم، موجب کاهش تنشهای روانی، افزایش احساس تعلق اجتماعی و تقویت روحیه همبستگی در میان مردم میشود.
داوودی خاطرنشان کرد: در منابع فقهی و اخلاقی، نذری از مصادیق اطعام و مواسات به شمار آمده و روایات فراوانی بر فضیلت غذا دادن به مؤمنان تأکید دارند. همچنین آمارهای غیررسمی نشان میدهد بخش قابل توجهی از کمکهای مؤمنانه در ماههای محرم و رمضان از طریق سنت نذری میان نیازمندان توزیع میشود که این موضوع نقش مؤثری در کاهش آسیبهای اجتماعی و حمایت از اقشار آسیبپذیر دارد.
نذری؛ بازآفرینی پیام عاشورا
داوودی با تأکید بر پیوند عمیق سنت نذری با فرهنگ عاشورا اظهار کرد: نذری دادن در ایام محرم، فراتر از یک عمل عبادی یا صرفاً اطعام عزاداران، بازتولید زندهترین پیام نهضت عاشورا یعنی ایثار در مسیر حق است. هنگامی که مردم در این ایام برای عزاداران حضرت اباعبدالله الحسین(ع) سفره نذری برپا میکنند یا در هیئتها، تکایا و موکبها به توزیع غذا میپردازند، در حقیقت صحنههایی از واقعه کربلا را در ذهن و رفتار اجتماعی خود بازآفرینی میکنند؛ صحنههایی که در آن امام حسین(ع) و یاران باوفایش با وجود سختترین شرایط، تشنگی، گرسنگی و کمبود امکانات، اوج ایثار و ازخودگذشتگی را به نمایش گذاشتند.
وی افزود: نذری محرم سه پیام اساسی را با خود به همراه دارد. نخست، همدردی با تشنگان و گرسنگان کربلا؛ دوم، زنده نگه داشتن یاد مظلومیت اهلبیت(ع) و سوم، عمل به پیام ماندگار «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا»؛ یعنی اینکه انسان در هر زمان و هر مکان باید در برابر ظلم ایستادگی کند و نسبت به محرومان و نیازمندان جامعه احساس مسئولیت داشته باشد.
این پژوهشگر تاریخ ادامه داد: از این منظر، نذری محرم به یک حرکت جمعی علیه خودخواهی تبدیل میشود؛ حرکتی که روحیه ایثار، مواسات و مسئولیتپذیری اجتماعی را در جامعه تقویت میکند و نشان میدهد فرهنگ عاشورا تنها به سوگواری محدود نیست، بلکه در رفتار اجتماعی و سبک زندگی مردم نیز تجلی پیدا میکند.
وی با اشاره به ریشههای تاریخی این سنت اظهار کرد: در گفتمان عاشورایی، اطعام عزاداران ریشه در روایات و سیره اهلبیت(ع) دارد. نقل شده است که امام سجاد(ع) سالها پس از واقعه عاشورا با اطعام نیازمندان و فقرا، یاد و خاطره قیام حسینی را زنده نگه میداشتند و این سیره، الگویی ماندگار برای ترویج فرهنگ احسان، مواسات و خدمت به مردم در جامعه اسلامی است.
داوودی تصریح کرد: از منظر جامعهشناسی نیز نذری در ماه محرم، مناسکی همبستگیبخش است که اقشار مختلف جامعه را فارغ از تفاوتهای اقتصادی و اجتماعی در کنار یکدیگر قرار میدهد و با تقویت همدلی، ارزشهای عدالتخواهی، ایثار و مبارزه با ظلم را در حافظه جمعی جامعه تثبیت میکند.
وی افزود: پژوهشهای مردمشناسی نیز نشان داده است که حجم نذورات و کمکهای مردمی در ماه محرم، به طور میانگین چندین برابر سایر ایام سال است و این مسئله بیانگر پیوند عمیق این آیین با مفاهیمی همچون توزیع عادلانه نعمت، حمایت از اقشار آسیبپذیر و آموزههای مکتب حسینی است.
نذری؛ هنری برای زیستن
این پژوهشگر تاریخ در جمعبندی سخنان خود اظهار کرد: نذری فراتر از یک عمل ساده اطعام است و باید آن را پدیدهای چندلایه با ابعاد عمیق معنوی، فرهنگی، اجتماعی و روانشناختی دانست.
وی ادامه داد: از بعد معنوی، نذری تجلی ایمان عملی است؛ یعنی باور قلبی انسان را به رفتار و عمل عینی تبدیل میکند و زمینه احساس قرب الهی، آرامش روحی و تقویت ارتباط با خداوند را فراهم میسازد.
داوودی افزود: از منظر فرهنگی نیز نذری ظرفیتی برای انتقال مفاهیم اخلاقی، آموزههای دینی، آیینهای کهن و هویت بومی از نسلی به نسل دیگر است. حتی نوع غذاهای نذری که در مناطق مختلف کشور طبخ میشود، بخشی از هویت فرهنگی و میراث ناملموس همان منطقه به شمار میرود و نشاندهنده تنوع فرهنگی در عین وحدت اعتقادی مردم ایران است.
وی خاطرنشان کرد: نذری در بعد اجتماعی نیز همچون شبکهای غیررسمی از حمایت اجتماعی عمل میکند و پیوندهای خانوادگی، همسایگی و روابط میان افراد جامعه را استحکام میبخشد. همچنین از منظر روانشناختی، نذر موجب کاهش احساس افسردگی، افزایش امید، تقویت حس مفید بودن و خارج شدن فرد از انزوا میشود و او را به کنشگری فعال در عرصه خدمت اجتماعی تبدیل میکند.
داوودی با اشاره به جایگاه اطعام در قرآن کریم اظهار کرد: در آیات متعددی از قرآن، واژه «طعام» در کنار مفاهیمی همچون مسکین، یتیم و فقیر آمده است، اما هنگامی که اطعام با نذر، عهد الهی و نیت قربت همراه میشود، به عبادتی ارزشمند و اثربخش تبدیل خواهد شد.
وی تأکید کرد: در روایات اسلامی، هرگونه احسان به مردم مصداق صدقه دانسته شده است. از اینرو، نذر ضمن آنکه نوعی صدقه محسوب میشود، به واسطه تعهدی که انسان در برابر خداوند بر عهده میگیرد، جایگاهی فراتر مییابد و زمینه تربیت نفس، استمرار در نیکوکاری و تقویت مسئولیتپذیری اجتماعی را فراهم میسازد. در یک کلام، نذری هنر زندگی است؛ هنری که در آن، گرسنگی تن با طعام و گرسنگی جان با معنا سیراب میشود و انسان در پرتو عهد با خداوند، مسیر بندگی، خدمت به خلق و تعالی معنوی را میپیماید.
انتهای پیام
