آمارها نشان میدهند که بیش از ۶۰ درصد از مساحت استان در طبقهبندی آسیبپذیری زیاد تا بسیار زیاد نسبت به پدیده بیابانزایی قرار دارد و تنها ۲۲ درصد از اراضی، از ثبات نسبی برخوردارند. این توزیع نامتوازن، نشان دهنده فشار عمیقی است که اکوسیستم این دیار زیر بار برداشتهای ناپایدار و تغییرات اقلیمی تحمل میکند.
مرکز این نگرانیها، مناطق غربی و جنوبغربی استان است، به ویژه حوزهی آبریز ترشیز شامل شهرستانهای کاشمر، بردسکن و خلیلآباد. منطقهای که بر اساس مدلهای علمی، حساسترین ساختار اکولوژیک را دارد. در این مناطق، تعامل کاهش پوشش گیاهی، افت شدید سطح آبهای زیرزمینی و افزایش دمای هوا، سرعت فرسایش خاک را به شدت افزایش داده است. به ویژه در شهرستان بردسکن، مجاورت با حاشیه کویر و وابستگی شدید به چاههای عمیق، این منطقه را به یکی از کانونهای فعال فرسایش بادی تبدیل کرده است.
طبق دادههای ماهوارهای و مطالعات میدانی، دشت کاشمر با ثبت نرخ فرونشست تا ۲۶ سانتیمتر در سال و وسعت ۱۲۰۰ کیلومتر مربع تحت تأثیر این پدیده، رکورددار کشور است. این رقم نگران کننده، نشان دهنده تراکم شدید لایههای خاک در اثر تخلیه آبخوانهاست.
دانشیار و عضو گروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم دانشگاه بیرجند، با اشاره به نتایج مطالعات انجام شده توسط پژوهشگران دانشگاه فردوسی مشهد، از وضعیت بحرانی بیابانزایی در استان خراسان رضوی خبر داد.
هادی معماریان، در گفت و گو با ایسنا با تبیین عوامل محرک این روند، اظهار کرد: کاهش پوشش گیاهی، بهرهبرداری بیرویه از منابع آب، افزایش دمای سطح زمین، کاهش رطوبت خاک و تغییر کاربری اراضی، از مهمترین عوامل مؤثر در گسترش بیابانزایی در استان محسوب میشوند.
وی در ادامه با تحلیل وضعیت اقلیمی مناطق غرب استان، منطقه ترشیز شامل شهرستانهای کاشمر، خلیلآباد، بردسکن و کوهسرخ را به عنوان مناطق خشک تا نیمهخشک طبقهبندی کرد و افزود: اکوسیستمهای این منطقه در برابر بهرهبرداری نامناسب بسیار حساس و شکننده بوده و در برابر بیابانزایی و تخریب سرزمین، در وضعیت آسیبپذیر قرار دارند.
معماریان با اشاره به ارزیابیهای مبتنی بر مدل (MEDALUS ESAs) در حوزه آبریز کویر نمک، تصریح کرد: در شهرستانهای کاشمر، خلیلآباد و بردسکن، بخش بزرگی از اراضی در کلاسهای حساس و بسیار حساس به بیابانزایی قرار گرفتهاند. بررسی پنج معیار اصلی شامل اقلیم، خاک، پوشش گیاهی، فرسایش و فعالیتهای انسانی نشان میدهد که افت منابع آب زیرزمینی و تخریب پوشش گیاهی، مهمترین عوامل تشدیدکننده این بحران در منطقه هستند.
وی با مشخص کردن کانونهای بحران، اعلام کرد: در میان شهرستانهای حوزه مذکور، بردسکن بحرانیترین وضعیت را دارد. مجاورت با حاشیه کویر، بارندگی کمتر، وابستگی شدید به آبهای زیرزمینی و کاهش پوشش گیاهی باعث شده است تا این شهرستان به یکی از کانونهای فعال فرسایش بادی در جنوبغرب استان تبدیل شود.
این استاد دانشگاه همچنین افزود: بخشهایی از جنوب کاشمر و نواحی جنوبی خلیلآباد نیز طی سالهای اخیر به دلیل خشک شدن اراضی، افزایش شوری خاک و کاهش رطوبت سطحی، مستعد تولید گردوغبار محلی شدهاند. هرچند شدت این کانونها هنوز به مناطق شرقی استان مانند خواف و سرخس نمیرسد، اما روند فعال شدن آنها از دیدگاه علمی کاملاً مشهود است.
وی با اشاره به وضعیت منابع آب، از یک شاخص هشدار دهنده یاد کرد و گفت: بیش از ۸۵ تا ۹۰ درصد آب مورد نیاز کشاورزی این منطقه از چاهها و سفرههای زیرزمینی تأمین میشود. برداشت بیش از ظرفیت، همراه با کاهش بارندگی و افزایش تبخیر، موجب افت مستمر سطح آبخوانها شده است. در بسیاری از دشتهای جنوب خراسان رضوی، افت سالانه سطح آب زیرزمینی بین نیم تا بیش از یک متر گزارش شده که پیامد آن افزایش شوری خاک، کاهش حاصلخیزی، خشک شدن پوشش گیاهی و تشدید فرسایش بادی است.
این پژوهشگر خشکسالی و تغییر اقلیم با اشاره به وضعیت وخیم دشت کاشمر افزود: متأسفانه دشت کاشمر با فرونشست زمین حداکثر ۲۶ سانتیمتر در سال و وسعت ۱۲۰۰ کیلومتر مربع عرصه تحت تأثیر فرونشست، رکورددار کشور است. میانگین افت سطح آب زیرزمینی سالانه این دشت ۱.۱۲ متر هست که آن را مستعد تبدیل شدن به یکی از کانونهای بحران فرسایش بادی استان میکند.
معماریان هشدار داد: سه کانون گردوغبار در جنوب کاشمر و بردسکن سالانه هزاران تن رسوبات بادی را وارد اتمسفر میکنند و پیشبینی میشود فرسایش خاک آینده این منطقه تا سال ۲۰۵۰ تا ۵ برابر میزان موجود افزایش یابد که این بدان معناست که میزان فرسایش آبی سالانه به بیش از ۵.۵ تن در هکتار خواهد رسید.
تحقیقات دانشگاهی نشان میدهد که شهرستان کاشمر با ثبت حداکثر نرخ فرونشست ۸۳ صدم متر تنها در یک دوره چهارساله، رکورددار فرونشست در کشور شده است. این یافتهها که با دادههای ماهوارهای همخوانی دارد، وضعیت دشتهای کاشمر و بردسکن را در وضعیت ممنوعه و ممنوعه بحرانی قرار داده است.
دانشیار و عضو گروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم دانشگاه بیرجند، با ارائه نتایج جدید پژوهشهای انجامشده در استان خراسان رضوی، از ابعاد گسترده بحران فرونشست و بیابانزایی در این منطقه خبر داد و گفت: با توجه به همخوانی تحقیقات دانشگاهی با دادههای ماهوارهای (InSAR)، دادههای ماهوارهای نرخ فرونشست را بین ۵ تا ۲۶ سانتیمتر در سال گزارش کردهاند که با نتایج مطالعات دانشگاهی مبنی بر ثبت ۸۳ صدم متر فرونشست در مدت چهار سال در کاشمر، کاملاً همخوانی دارد.
وی با تبیین وضعیت بحرانی ذخایر آب زیرزمینی افزود: دشت کاشمر در وضعیت ممنوعه بحرانی و دشت بردسکن در وضعیت ممنوعه اعلام شده است؛ در حالی که میزان کسری مخزن بلندمدت آبخوان در این منطقه به ۳۶ میلیون مترمکعب رسیده است.
این استاد دانشگاه با اشاره به پیامدهای این بحران بر کیفیت آب و خاک گفت: بر اساس گزارشها، متوسط شوری آب زیرزمینی در مناطق شرقی دشت کاشمر به بیش از ۲ هزار واحد (میکروموس بر سانتیمتر) رسیده که نسبت به سال ۱۳۸۴ دو برابر شده است. همچنین در دشت بردسکن، وسعت جبهه شوری از سال ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۸ دو برابر شده است.
معماریان هشدار داد: گسترش جبهه شوری به سوی آبهای شیرین، به مرور موجب بایر شدن زمینهای زراعی و گسترش کانونهای بحران فرسایش بادی در منطقه میشود.
خراسان رضوی با پهنه ۲۰ هزار کیلومترمربعی فرونشست، در کانون بحران جهانی
پدیده فرونشست نه یک حادثه طبیعی، بلکه یک مخاطره انسانساخت است. این پدیده برخلاف زلزله، یک رویداد لحظهای نیست بلکه مانند یک بیماری خزنده و بیصدا زیرساختهای کشور را تخریب میکند و خراسان رضوی با وسعت بیسابقه مناطق آسیبدیده، در صدر کانونهای بحران قرار دارد.
یک کارشناس ارشد زمینشناسی، در تحلیل ماهیت پدیده فرونشست تصریح کرد: دستکاریهای بیرویه بشر در چرخه طبیعی آب، کاهش نرخ بارشها و افزایش بیسابقه مصرف منابع آبی، لایههای زیرین زمین را دچار تراکم و سقوط کرده است.
محمود فخرائیان، تأکید کرد: چون ریشه این بحران رفتارهای انسانی است، بنابراین با اتخاذ سیاستهای مدیریتی صحیح، کاملاً قابل کنترل و توقف است.
فخرائیان برای روشن شدن امکانپذیری این کنترل، به تجربه موفق دشت توکیو در ژاپن اشاره کرد؛ منطقهای که زمانی سالانه ۱۲ سانتیمتر دچار فرونشست میشد، اما با وضع قوانین سختگیرانه در مورد برداشت آب، تغییر متدهای آبیاری و بازنگری در مکانیابی صنایع، توانست تا سال ۲۰۰۳ این روند تخریبی را بهطور کامل متوقف کند.
این کارشناس ارشد زمینشناسی با بیان وضعیت نگران کننده ایران در آمارهای جهانی، اعلام کرد: ایران یکی از سه کشور پیشرو در زمینه فرونشست زمین در سطح جهان است و از نظر نرخ سرعت سقوط زمین، در برخی نقاط رتبه نخست جهانی را داراست.
وی در مقایسه میان زلزله و فرونشست، توضیح داد: زلزله یک رویداد ضربهای و لحظهای است که پس از وقوع، دورهای از آرامش آغاز میشود، اما فرونشست برخلاف آن، بدون وقفه و در سکوت، زیرساختهای زمین را از درون تخریب میکند.
فخرائیان با تمرکز بر استان خراسان رضوی، وضعیت را بسیار هشدار دهنده اعلام کرد و گفت: طبق برآوردها وسعت مناطق متأثر از فرونشست در این استان حدود ۲۰ هزار کیلومتر مربع است که این رقم، پنج برابر بیشتر از استان فارس، دومین منطقه آسیبدیده کشور محسوب میشود.
بر اساس بررسیهای تخصصی کارشناسان ۴۸ پهنه فرونشستی در خراسان رضوی شناسایی شده که تهدیدی جدی برای مراکز جمعیتی است. از مجموع ۷۳ شهر این استان، ۳۵ شهر به طور مستقیم در مناطق فرونشستی قرار دارند. شهرهای بزرگی همچون مشهد، نیشابور، کاشمر، تربتحیدریه و چناران در کنار دهها شهر کوچکتر با این خطر مواجه هستند. شدت این پدیده در نقاطی مانند شمال غربی مشهد و نیشابور به ۲۲ سانتیمتر در سال رسیده است.
این کارشناس ارشد زمینشناسی در تشریح پیامدهای فیزیکی این پدیده، به تغییر ساختار لایههای زیرزمینی اشاره کرد و توضیح داد: با کاهش سطح آبهای زیرزمینی بر اثر برداشت بیرویه، لایههای متخلخل و آبدار تحت فشار قرار گرفته و متراکم میشوند. این فرآیند منجر به بسته شدن خلل و فرج زمین شده و لایهها را به حالتی شبیه به بتن یا سیمان در میآورد.
فخرائیان هشدار داد: این تغییر ساختاری غیرقابل بازگشت است؛ به این معنا که حتی در صورت وقوع بارشهای شدید در آینده و افزایش منابع آبی، زمین دیگر قادر به جذب و ذخیره این آب نخواهد بود، زیرا ظرفیت ذخیرهسازی لایههای زیرزمینی برای همیشه از بین رفته است.
وی با اشاره به اینکه در ۲۰ سال اخیر سطح زمین در برخی مناطق تا ۴ متر پایین آمده است، از دو چالش مرگبار پیش روی کشاورزی خبر داد و گفت: اول از بین رفتن اراضی حاصلخیز و تخریب زیرساختها و دوم شور شدن آبها که در نتیجه پایین آمدن سطح آب، لایههای عمیقتر و پر از املاح به سطح میآیند و کیفیت محصولات را تخریب میکنند.
فخرائیان با تأکید بر اینکه برای نجات کشاورزی در خراسان رضوی، نباید به دنبال توقف کامل کشت بود، بلکه باید استراتژیها را تغییر داد؛ بر به کارگیری آبیاری نوین از طریق جایگزینی روشهای سنتی با سیستمهای زیرسطحی با پرت آب نزدیک به صفر، تغییر الگوی کشت و جایگزینی محصولات پرمصرف با گونههایی که نیاز آبی کم و راندمان اقتصادی بالا دارند، مدیریت حساس منابع آب با توجه به این واقعیت که حدود ۳۰ درصد از آب کشاورزی فعلی به دلیل ناکارآمدی هدر میرود تأکید کرد.
ماهیت آرام و غیرضربهای فرونشست باعث غفلت جامعه و مسئولان شده است. بر اساس گفته پژوهشگران و کارشناسان اگر ظرف ۵ سال آینده اقدامات جدی برای احیای سفرههای زیرزمینی و مدیریت منابع آب صورت نگیرد، با بحرانی روبهرو خواهیم شد که نه تنها کشاورزی، بلکه پایداری شهرها و زندگی روزمره مردم را به مخاطره میاندازد.
انتهای پیام
