او تاریخ آغاز درگیری‌ها و پایان آتش‌بس را حفظ خواهد کرد، نام پایگاه‌ها و کشورها را به خاطر می‌سپارد و شاید در امتحان هم نمره کاملی بگیرد. اما کتاب‌های تاریخ، معمولاً وقایع را ثبت می‌کنند؛ نه تجربه زیسته مردمی را که آن وقایع را از سر گذرانده‌اند. از اضطراب مادری نمی‌نویسند که نیمه‌شب با صدای انفجار از خواب می‌پرد. از کودکی نمی‌گویند که برای نخستین‌بار، تفاوت صدای هواپیمای مسافربری و جنگنده را از پدرش می‌پرسد و از شهری نمی‌نویسند که مردمش، شب‌ها از پشت‌بام خانه‌ها، عبور موشک‌ها را در آسمان تماشا می‌کردند.

برای بوشهر، جنگ هیچ‌گاه فقط خاطره‌ای متعلق به دهه ۶۰ نبوده است. از جنگ هشت‌ ساله تا درگیری‌ها و حملات سال ۱۴۰۴، این جغرافیا بارها تجربه کرده که فاصله‌اش با بحران، کمتر از بسیاری از نقاط دیگر کشور است؛ جایی که هر بار تنش‌های نظامی بالا گرفته، مردمش زودتر از دیگران صدای آن را شنیده‌اند.

اما جنگ فقط ویرانی بر جای نمی‌گذارد؛ گاهی پرسش‌های قدیمی را دوباره به جریان می‌اندازد. یکی از همان پرسش‌ها، محور این گزارش است؛ آیا شهری که طی چهار دهه گذشته به‌سرعت گسترش یافته، نباید هم‌زمان در جانمایی برخی کاربری‌های راهبردی نیز بازنگری می‌کرد؟

رد پای یک هشدار قدیمی

سال ۱۳۶۴، زمانی که طرح جامع بوشهر تدوین می‌شد، شهر هنوز چهره امروز را نداشت. جمعیت کمتر بود، محدوده شهری به وسعت امروز نرسیده بود و بسیاری از محله‌هایی که اکنون بخشی از بافت پیوسته شهر محسوب می‌شوند یا هنوز شکل نگرفته بودند یا تنها سکونتگاه‌هایی پراکنده بودند.

در همان سال، تهیه‌کنندگان طرح جامع، استقرار اراضی نظامی را یکی از محدودیت‌های توسعه بوشهر برشمردند؛ موضوعی که در کنار موقعیت شبه‌جزیره‌ای شهر از مهم‌ترین موانع گسترش متوازن آن به شمار می‌رفت.

این موضوع در بازنگری طرح جامع شهر بوشهر نیز مورد توجه قرار گرفت. شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در سال ۱۳۸۸، هم‌زمان با تصویب طرح جامع شهر، بر تهیه طرح راهبردی انتقال پادگان‌هایی که قرار است جابه‌جا شوند با همکاری وزارت دفاع و دستگاه‌های ذی‌ربط و نیز تدوین برنامه زمان‌بندی خروج تدریجی پایگاه‌های نظامی و انتظامی از شبه‌جزیره و شهر بوشهر تأکید کرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد این مسئله دست‌کم از نزدیک به دو دهه پیش در اسناد رسمی برنامه‌ریزی شهری کشور نیز مطرح بوده است.

آن زمان، این موضوع بیشتر یک مسئله شهرسازی بود. اما شهر، مسیر خودش را رفت. جمعیت شهر بوشهر از ۱۲۰ هزار نفر در سرشماری ۱۳۶۵ به بیش از ۳۱۴ هزار نفر در آخرین آمار اداره کل ثبت احوال بوشهر در شهریور ۱۴۰۴ رسیده است.

 محله‌هایی مانند تنگک اول، دوم و سوم، نیایش، امام‌زاده، سرتل و بخش‌هایی از ریشهر توسعه پیدا کردند، مجتمع‌های مسکونی، مدرسه‌ها، مراکز درمانی و خدمات شهری یکی پس از دیگری ساخته شدند و مرزهای شهر، آرام‌آرام به جایی رسید که برخی کاربری‌های قدیمی، دیگر بیرون از شهر نبودند؛ بلکه در همسایگی زندگی روزمره شهروندان قرار گرفتند.

همین تغییر، باعث شد جمله‌ای که چهار دهه پیش در یک سند شهرسازی نوشته شده بود، امروز معنایی فراتر از برنامه‌ریزی شهری پیدا کند. تحولات نظامی سال ۱۴۰۴، این پرسش قدیمی را دوباره به سطح جامعه آورد؛ اینکه آیا توسعه کالبدی شهر، نباید با بازنگری در جانمایی برخی کاربری‌های حساس همراه می‌شد؟

این موضوع، در سال‌های اخیر از محافل کارشناسی فراتر رفته و در سطح مدیریت استان نیز مطرح شده است. اوایل تیر ۱۴۰۵، استاندار بوشهر نیز در دیدار با وزیر دفاع، یکی از مطالبات استان را بررسی جابه‌جایی مراکز و اراضی نظامی مستقر در محدوده شهر عنوان کرد؛ موضوعی که به گفته او، می‌تواند هم به توسعه شهری کمک کند و هم بخشی از محدودیت‌های موجود را برطرف سازد.

شهر، از زبان کسانی که بزرگ شدنش را دیده‌اند

نقشه‌ها نشان می‌دهند شهر چگونه گسترش یافته است؛ اما برای فهمیدن تأثیر این تغییر بر زندگی روزمره، باید پای صحبت کسانی نشست که این دگرگونی را از نزدیک تجربه کرده‌اند.

«غلامرضا» ۶۸ سال دارد. سال‌ها معلم بوده و حالا بازنشسته است. جنگ هشت‌ساله را به خاطر دارد و تحولات نظامی سال ۱۴۰۴ و پیامدهای آن را نیز از خانه‌اش دنبال کرده است. اما آنچه بیشتر از همه درباره آن حرف می‌زند، خود جنگ نیست؛ شهری است که دیگر شبیه گذشته نیست.

او در گفت‌وگو با ایسنا می‌گوید: آن موقع اگر از ساحل ریشهر می‌ایستادی، تا محدوده امامزاده را می‌دیدی. بین این دو محله، نه این همه خانه بود، نه این همه ساختمان و خیابان. بیشترش زمین خالی بود و نخلستان. شهر کم‌کم جلو آمد؛ آن‌قدر آرام که شاید خودمان هم نفهمیدیم کی این همه ساخت‌وساز شد.

این شهروند بوشهری ادامه می‌دهد: هر بار خبر تنش‌های نظامی را می‌شنوم، ناخودآگاه تصویر بوشهر امروز را با بوشهر جوانی‌ام مقایسه می‌کنم. آن زمان فاصله‌ها خیلی بیشتر بود. امروز هر طرف را نگاه می‌کنی، خانه است، مدرسه است، مجتمع مسکونی است. طبیعی است که مردم هم امروز با نگاه متفاوتی به امنیت شهر فکر کنند. نه از روی ترس؛ از روی واقعیتی که هر روز با چشم خودشان می‌بینند.

چند خیابان آن‌ طرف‌تر، «محمد» که بیش از ۲۰ سال در بوشهر راننده تاکسی است، در گفت‌وگو با ایسنا از روزهای جنگ می‌گوید: بیشتر مسافرهایی که می‌خواستند از منطقه یک شهر به منطقه ۲ (بهمنی) بروند یا برعکس، از من می‌خواستند اگر امکان دارد مسیری را انتخاب کنم که از کنار برخی اماکن نظامی عبور نکند. اما واقعاً راهی نبود. هر مسیری را انتخاب می‌کردیم، بالاخره از کنار برخی از این مراکز رد می‌شدیم.

«سمیه» مادر یک دانش‌آموز دبستانی‌ در گفت‌وگو با ایسنا می‌گوید: نگرانی‌ام از خود جنگ کمتر از اثری است که خبرهای جنگ بر ذهن بچه‌ها می‌گذارد. چند وقت پیش صدای یک هواپیما آمد. پسرم پرسید "مامان، این همان صدایی است که توی خبرها درباره‌اش حرف می‌زنند؟" همان لحظه فهمیدم بچه‌ها بیشتر از چیزی که فکر می‌کنیم، خبرها را دنبال می‌کنند. دوست دارم تنها دغدغه‌شان مدرسه و بازی باشد، نه اینکه بخواهند صدای هواپیماها را از هم تشخیص بدهند.

در یکی از بنگاه‌های معاملات ملکی شهر، مشاور املاکی که نزدیک به دو دهه در این حرفه فعالیت کرده، در گفت‌وگو با ایسنا از تغییری حرف می‌زند که به گفته او، تا چند سال پیش دیده نمی‌شد.

او می‌گوید: پس از تحولات سال گذشته، برخی خریداران هنگام بازدید ملک، درباره فاصله آن با برخی کاربری‌های خاص نیز سؤال می‌کنند؛ پرسشی که پیش‌تر کمتر مطرح می‌شد.

چهار روایت، چهار شغل و چهار نسل؛ اما نقطه مشترک همه آنها یک چیز است؛ هیچ‌کدام از جنگ حرف نمی‌زنند، از شهر حرف می‌زنند. شهری که در چهار دهه گذشته بزرگ‌تر شده و همراه با این بزرگ شدن، پرسش‌های تازه‌ای نیز پیش روی ساکنانش قرار گرفته است.

نگاه پدافند غیرعامل به یک پرسش قدیمی

دغدغه‌ای که این روزها در میان بخشی از شهروندان بوشهر شنیده می‌شود، فقط حاصل تحولات ماه‌های اخیر نیست. ریشه آن را می‌توان هم در روند توسعه شهر و هم در اسناد قدیمی شهرسازی جست‌وجو کرد؛ دغدغه‌ای که امروز، از سطح گفت‌وگوهای روزمره فراتر رفته و به یکی از موضوعات قابل طرح در حوزه پدافند غیرعامل و مدیریت شهری تبدیل شده است.

برای بررسی این موضوع، دیدگاه مدیرکل پدافند غیرعامل استان بوشهر را جویا شدیم.

جواد لقمان‌زاده در گفت‌وگو با ایسنا  با اشاره به موقعیت راهبردی بوشهر می‌گوید: همجواری کاربری‌های نظامی با بافت‌های مسکونی، از منظر پدافند غیرعامل نیازمند بررسی دقیق و اتخاذ تدابیر ویژه است؛ زیرا حضور همزمان مراکز حساس نظامی و مناطق پرجمعیت، در صورت وقوع حوادث یا درگیری‌های احتمالی، سطح آسیب‌پذیری شهروندان را افزایش می‌دهد.

وی می‌افزاید: در صورت وقوع هرگونه حادثه در کاربری‌های نظامی، نزدیکی بافت‌های مسکونی می‌تواند پیامدهایی مانند انتقال اثرات موج انفجار، آلودگی‌های محیطی و دشواری در عملیات تخلیه اضطراری و امدادرسانی را تشدید کند؛ به‌ویژه آنکه بخشی از بافت شهری بوشهر از تراکم بالایی برخوردار است.

مدیرکل پدافند غیرعامل استانداری بوشهر با بیان اینکه یکی از راهکارهای بنیادین در حوزه پدافند غیرعامل، بازنگری در پراکنش کاربری‌های حساس است، تصریح می‌کند: در صورت امکان، انتقال پایگاه‌ها و مراکز نظامی به خارج از محدوده بافت شهری و مناطق پرجمعیت، می‌تواند ریسک تلفات انسانی را کاهش داده و توان مدیریت بحران را افزایش دهد.

لقمان‌زاده استفاده از کمربندهای حائل، از جمله فضاهای سبز، را نیز از دیگر راهکارهای افزایش تاب‌آوری شهر در برابر تهدیدات احتمالی عنوان می‌کند.

وی در ادامه با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده در استان می‌گوید: با تلاش‌های استاندار بوشهر و نشست با معاون وزیر دفاع، مطالعات بازنگری طرح جامع شهر بوشهر از بن‌بست چندساله خارج شده و در اولویت کارگروه امور زیربنایی، اداره‌کل راه و شهرسازی و شهرداری بوشهر قرار گرفته است. همچنین برای آزادسازی اراضی مازاد نظامی و تأمین مسکن کارکنان واجد شرایط نیروهای مسلح نیز پیگیری‌هایی در حال انجام است.

پایان یک گزارش، آغاز یک تصمیم

به گزارش ایسنا، چهار دهه پیش، یک هشدار در حاشیه اسناد شهرسازی ثبت شد؛ هشداری که شاید آن روزها فقط یک مسئله فنی به نظر می‌رسید. امروز، همان هشدار دیگر فقط متعلق به مهندسان شهرسازی نیست؛ به بخشی از گفت‌وگوی عمومی درباره آینده بوشهر تبدیل شده است.

اینکه این پرسش در نهایت به بازنگری در برنامه‌ریزی شهری منجر شود یا خیر، به تصمیم نهادهای مسئول و روند اجرای اسناد توسعه شهری بستگی دارد؛ اما آنچه مسلم است، این است که موضوعی که چهار دهه پیش در حاشیه اسناد شهرسازی مطرح شده بود، امروز به یکی از پرسش‌های قابل طرح در گفت‌وگوی عمومی شهر تبدیل شده است.

انتهای پیام