حجتالاسلام والمسلمین سیدرضا شیرازی در گفتوگو با ایسنا با معرفی کتاب «تحلیل فهرستی؛ چیستی، مبانی و سازوکار اجرایی با رویکرد ویژه به فقه و اصول» اظهار کرد: در میان نسخههای خطی برجایمانده از منابع حدیثی کهن، گاه اختلافهای قابلتوجهی در نقل برخی احادیث مشاهده میشود. ممکن است روایتی درباره یک مسئله مهم فقهی در دو کتاب معتبر نقل شده باشد، اما تفاوتهای ظریفی در متن یا سند آن وجود داشته باشد؛ بهگونهای که برای مثال، عبارتی در «الکافی» شیخ کلینی نتیجهای فقهی خاص را به دنبال داشته باشد، در حالی که همان روایت در «تهذیب الأحکام» شیخ طوسی با تغییری اندک، معنایی متفاوت پیدا کند.
وی افزود: در چنین شرایطی این پرسش بنیادین مطرح میشود که کدام نقل معتبرتر است و آیا برای پاسخ به این پرسش، تنها بررسی اسناد و وثاقت راویان کافی است یا باید منشأ مکتوب روایت و مسیر انتقال آن نیز مورد توجه قرار گیرد؟
تحلیل فهرستی؛ مکملی برای روش رجالی
مدیر پژوهشکده زیارت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به رویکردهای موجود در ارزیابی روایات گفت: در طول تاریخ حدیثپژوهی، دو رویکرد اصلی شامل روش رجالی و روش فهرستی برای ارزیابی اعتبار روایات شکل گرفته است. کتاب «تحلیل فهرستی؛ چیستی، مبانی و سازوکار اجرایی با رویکرد ویژه به فقه و اصول» با هدف معرفی، تبیین و تحلیل روش فهرستی در حدیثپژوهی تألیف شده و مخاطبان اصلی آن طلاب و فضلای حوزههای علمیه، پژوهشگران حدیث، دانشجویان علوم اسلامی و همه محققانی هستند که به ارزیابی روایات و شناخت مسیرهای انتقال حدیث علاقهمندند.
وی با اشاره به اهداف این اثر بیان کرد: در این کتاب تلاش شده است نشان داده شود که تحلیل فهرستی چگونه میتواند بهعنوان مکمل روش رجالی، بخشی از محدودیتهای آن را جبران کرده و زمینه فهمی عمیقتر از متون حدیثی را فراهم آورد. همچنین خواننده با نمونههای کاربردی این روش آشنا میشود و نحوه بهرهگیری از آن را در تحلیل روایات و منابع حدیثی فرا میگیرد.
پاسخ به پرسشهای بنیادین در ارزیابی حدیث
مدیر پژوهشکده زیارت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی خاطرنشان کرد: این اثر در پی پاسخگویی به پرسشهای بنیادینی در حوزه ارزیابی احادیث و بررسی منابع حدیثی است؛ ازجمله اینکه آیا تحلیل فهرستی صرفاً ابزاری برای بازسازی کتابهای حدیثی و مصدریابی روایات است و اعتبار روایت را تنها به اعتبار مصدر آن فرو میکاهد؟ یا آنکه فراتر از این، روشی جامع است که علاوه بر ارزیابی منابع، به بررسی فضای صدور حدیث، پیگیری کنشها و سیره علمی امامان و نیز تلاشهای فقیهان و اندیشمندان در انتقال و فهم حدیث توجه دارد؟
شیرازی ادامه داد: همچنین در این کتاب این پرسش مطرح میشود که آیا میتوان تحلیل فهرستی را در نگاهی گستردهتر، روشی اجتهادی برای دستیابی به حکم فقهی دانست. بنابراین این کتاب در سه بخش اصلی سامان یافته که هر یک به یکی از ابعاد اساسی تحلیل فهرستی در مطالعات حدیثی اختصاص دارد.
وی با اشاره به سه بخش اصلی این اثر تصریح کرد: بخش نخست با عنوان چیستی تحلیل فهرستی به مفهوم، تعریف و ویژگیهای این روش اختصاص دارد و در سه فصل تنظیم شده است. در فصل نخست، تعریف دقیقی از «تحلیل»، «فهرست» و ترکیب «تحلیل فهرستی» ارائه شده و تفاوت آن با اصطلاحات مشابه، ازجمله «تحلیل رجالی»، تبیین میشود. فصل دوم به نقد برخی دیدگاههای رایج در ارزیابی حدیث، مانند اعتبارسنجی صرف بر پایه کتاب میپردازد و جایگاه تحلیل فهرستی را بهعنوان روشی جامع روشن میسازد. فصل سوم نیز ویژگیهای متمایز این روش، ازجمله واقعگرایی، اعتبارسنجی طیفی و درجهبندیشده و توسعه روشهای پیشین را بررسی میکند.
مدیر پژوهشکده زیارت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی ادامه داد: بخش دوم به مبانی تاریخی و نظری تحلیل فهرستی اختصاص دارد و در پنج فصل، زمینههای تاریخی و مبانی نظری این روش را واکاوی میکند. در این بخش، میراث حدیثی، رجالی و فهرستی شیعه تبیین شده و مبانی نقل حدیث نزد متقدمان و چگونگی از میان رفتن قرائن در دورههای متأخر مورد تحلیل قرار میگیرد.
شیرازی با اشاره به بخش سوم خاطرنشان کرد: در این بخش نیز به سازوکار اجرایی تحلیل فهرستی و کاربردهای عملی آن اختصاص یافته است. در این بخش، مراحل اجرای این روش، شیوه بهرهگیری از آن در تحلیل روایات و نمونههای کاربردی و مصداقی آن ارائه میشود تا خواننده با ظرفیتهای عملی این رویکرد در مطالعات حدیثی، فقهی و اصولی آشنا شود.
وی تصریح کرد: این اثر میکوشد با ارائه چارچوبی منسجم و روشمند، تحلیل فهرستی را بهعنوان یکی از رویکردهای مهم در حدیثپژوهی معاصر معرفی کرده و افقهای تازهای را در ارزیابی روایات و استنباط فقهی پیش روی پژوهشگران بگشاید.
انتهای پیام
