با این حال، تغییر سبک زندگی، بازگشت زودهنگام مادران به محیط کار، تبلیغات گسترده شیر خشک و برخی باورهای نادرست، باعث شده است که تداوم تغذیه با شیر مادر برای بسیاری از خانواده‌ها به یک چالش تبدیل شود. هفته جهانی شیر مادر فرصتی است تا بار دیگر به این پرسش پرداخته شود که چرا ساده‌ترین و طبیعی‌ترین شیوه تغذیه نوزاد، همچنان یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌ها برای سلامت فرد، خانواده و جامعه به شمار می‌رود و برای حفظ و ترویج آن چه حمایت‌هایی باید از مادران صورت گیرد.

کارشناس شیر مادر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تبریز در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به نامگذاری ۱۰ تا ۱۶ مرداد به عنوان هفته جهانی شیر مادر، گفت: هدف از نامگذاری این هفته، ترویج تغذیه با شیر مادر، تشویق مادران به تغذیه نوزادان با شیر مادر و ارتقای سطح سلامت کودکان است.

زهرا شاهی اظهار کرد: شعار هفته جهانی شیر مادر در سال جاری «تغذیه با شیر مادر برای آغازی سالم و پایدار» انتخاب شده است و این شعار بر اهمیت حمایت از تغذیه با شیر مادر برای تأمین سلامت نسل آینده تأکید دارد.

وی با بیان اینکه شیر مادر طبیعی‌ترین و کامل‌ترین تأمین‌کننده تمامی نیازهای اولیه شیرخوار است، افزود: در منابع دینی نیز بر تغذیه نوزاد با شیر مادر تأکید فراوانی شده و از منظر علمی نیز مزایای متعدد آن برای سلامت مادر و کودک به اثبات رسیده است.

وی ادامه داد: تغذیه با شیر مادر نقش بسیار مهمی در کاهش مرگ‌ومیر نوزادان و شیرخواران دارد و نوزادانی که از شیر مادر تغذیه می‌کنند، نسبت به شیرخوارانی که از شیر مصنوعی استفاده می‌کنند، میزان مرگ‌ومیر کمتری دارند.

شیر مادر احتمال مرگ ناگهانی نوزاد را بیش از ۶۰ درصد کاهش می‌دهد

شاهی با اشاره به تأثیر شیر مادر در کاهش مرگ ناگهانی نوزادان گفت: اگر نوزاد تا شش ماهگی به طور انحصاری از شیر مادر تغذیه کند، احتمال بروز مرگ ناگهانی در شیرمادرخواران بیش از ۶۰ درصد کمتر از نوزادانی است که از شیر مصنوعی استفاده می‌کنند. همچنین میزان مرگ‌ومیر نوزادان در شیرمادرخواران ۵۱ درصد کمتر از نوزادان تغذیه‌شده با شیر مصنوعی است.

وی با بیان اینکه بروز حساسیت‌ها و بیماری‌ها در شیرمادرخواران کمتر است، اظهار کرد: ابتلا به بیماری‌هایی همچون آسم و بیماری‌های آلرژیک در کودکانی که از شیر مادر تغذیه می‌کنند، کمتر مشاهده می‌شود.

کارشناس شیر مادر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تبریز با اشاره به مزایای شیردهی برای مادران نیز گفت: تغذیه با شیر مادر خطر مرگ‌ومیر ناشی از خونریزی‌های پس از زایمان را کاهش می‌دهد. احتمال ابتلا به سرطان پستان، سرطان رحم، سرطان تخمدان و پوکی استخوان در مادرانی که به نوزاد خود شیر می‌دهند، کمتر است.

وی افزود: شیردهی یک روش طبیعی برای فاصله‌گذاری بین بارداری‌ها محسوب می‌شود و علاوه بر آن، موجب تقویت روابط عاطفی میان مادر و نوزاد می‌شود.

شاهی ادامه داد: تغذیه با شیر مادر با کاهش ابتلا به بیماری‌ها و آلرژی‌ها، هزینه‌های درمانی خانواده‌ها را نیز کاهش می‌دهد و از این منظر نیز نقش مهمی در ارتقای سلامت جامعه دارد.

وی با اشاره به فعالیت بانک شیر مادر در کشور اظهار کرد: بانک شیر مادر در بیمارستان الزهرای تبریز راه‌اندازی شده و مادرانی که شیر مازاد دارند، می‌توانند آن را به این بانک اهدا کنند.

وی گفت: پیش از دریافت شیر، آزمایش‌های لازم برای بررسی سلامت مادران انجام می‌شود و اطمینان حاصل می‌شود که فرد به بیماری‌هایی مانند HIV و هپاتیت مبتلا نباشد تا امکان اهدای شیر فراهم شود.

شاهی افزود: در دوران بارداری، آموزش‌های لازم درباره اهدای شیر به مادران ارائه می‌شود و پس از زایمان نیز نحوه صحیح دوشیدن و نگهداری شیر به آنان آموزش داده می‌شود. همچنین پس از اعلام رضایت مادر، بانک شیر ظروف مخصوص جمع‌آوری شیر را در اختیار وی قرار می‌دهد.

وی با بیان اینکه امکان اهدای شیر از تمامی شهرستان‌های استان وجود دارد، گفت: از سال ۱۳۹۹ آموزش مادران و تأکید بر ارائه مشاوره در زمینه اهدای شیر در دستور کار قرار گرفته و اطلاع‌رسانی گسترده‌ای در این زمینه انجام شده است.

کارشناس شیر مادر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تبریز با اشاره به رشد چشمگیر تعداد اهداکنندگان گفت: تعداد اهداکنندگان شیر مادر از پنج نفر در سال ۱۳۹۹ به ۱۲۲ نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده است که تعدادی از آنان نیز به صورت مستمر شیر خود را اهدا می‌کنند.

وی ادامه داد: علاوه بر شهرستان‌های استان، از شهرستان‌های دورتر و حتی دانشگاه‌های علوم پزشکی همجوار نیز موارد اهدای شیر داشته‌ایم که بیشترین اهداکنندگان مربوط به شهرستان‌های بناب، اسکو، شبستر، هریس و آذرشهر هستند.

شاهی با اشاره به آمار امسال نیز گفت: در سه ماه نخست سال جاری، ۲۹ مادر در استان اقدام به اهدای شیر کرده‌اند.

وی افزود: اطلاع‌رسانی درباره بانک شیر مادر از طریق رسانه‌ها و گروه‌های مجازی انجام می‌شود و مادران می‌توانند تا یک سال پس از زایمان، در صورت داشتن شرایط لازم، شیر خود را اهدا کنند.

۲۵ بیمارستان آذربایجان شرقی «دوستدار کودک» هستند

وی با بیان اینکه ۳۱ بیمارستان در سطح آذربایجان شرقی فعال هستند، گفت: از این تعداد، ۲۵ بیمارستان موفق به دریافت لوح «بیمارستان دوستدار کودک» شده‌اند و این مراکز موظف هستند اطلاع‌رسانی لازم درباره اهدای شیر مادر و نحوه استفاده از خدمات بانک شیر را به مادران ارائه دهند.

شاهی افزود: در بیمارستان‌های دارای لوح دوستدار کودک، موضوع اطلاع‌رسانی درباره بانک شیر و آموزش مادران در پایش‌های بیمارستانی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد و از مادران نیز در این خصوص پرسشگری انجام می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: مراکز مشاوره شیردهی نیز اطلاعات لازم درباره بانک شیر را در اختیار مادران قرار می‌دهند و در تمامی شهرستان‌های استان، مشاوران شیر مادر آموزش دیده‌اند تا آموزش مادران باردار و حمایت از مادران شیرده را بر عهده داشته باشند.

تبلیغات درباره شباهت شیرخشک به شیر مادر واقعیت ندارد

کارشناس شیر مادر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تبریز با اشاره به تبلیغات شرکت‌های تولیدکننده شیر مصنوعی گفت: برخی شرکت‌ها در تبلیغات خود عنوان می‌کنند که ترکیبات شیرخشک مشابه شیر مادر است، در حالی که این ادعا با واقعیت مطابقت ندارد.

وی افزود: مصرف شیرخشک علاوه بر تحمیل هزینه‌های اضافی به خانواده‌ها، می‌تواند خطر بروز اضافه‌وزن، دیابت، عفونت‌ها و مشکلات گوارشی را افزایش دهد.

شاهی در پایان تأکید کرد: مادری که از نظر جسمی مشکلی برای شیردهی ندارد، در همه شرایط بهتر است نوزاد خود را با شیر مادر تغذیه کند، چرا که هیچ جایگزینی نمی‌تواند مزایای شیر مادر را برای سلامت کودک و مادر تأمین کند.

شیر مادر نخستین واکسن و داروی طبیعی نوزاد

یک فوق تخصص نوزادان در گفت‌وگو با ایسنا با تشریح مزایای تغذیه با شیر مادر در ماه‌های نخست زندگی، اظهار کرد: شیر مادر فقط یک غذا نیست، بلکه نخستین و بهترین واکسن و داروی طبیعی است که خداوند برای نوزاد طراحی کرده است. در ماه‌های اول زندگی که دستگاه ایمنی و گوارش نوزاد هنوز به تکامل کامل نرسیده، شیر مادر همچون سپری حمایتی از سلامت کودک محافظت می‌کند.

محمدباقر حسینی با اشاره به نقش شیر مادر در تقویت سیستم ایمنی نوزاد گفت: شیر مادر سرشار از پادتن‌ها (آنتی‌بادی‌ها) و سلول‌های زنده‌ای است که از نوزاد در برابر بسیاری از بیماری‌ها از جمله اسهال و استفراغ، عفونت‌های گوش، بیماری‌های تنفسی مانند سرماخوردگی و ذات‌الریه و همچنین عفونت‌های دستگاه ادراری محافظت می‌کند.

وی ادامه داد: آغوز یا شیری که در سه تا پنج روز نخست پس از تولد ترشح می‌شود، به دلیل غلظت بالای مواد ایمنی‌بخش، از ارزش بسیار بالایی برخوردار است و به‌عنوان «طلای مایع» شناخته می‌شود. این شیر در عمل مانند نخستین دوز واکسیناسیون نوزاد عمل کرده و نقش مهمی در تقویت سیستم ایمنی او دارد.

رئیس بانک شیر بیمارستان الزهرا(س) تبریز با اشاره به مزایای شیر مادر برای سلامت دستگاه گوارش نوزاد تصریح کرد: شیر مادر کاملاً متناسب با معده کوچک و حساس نوزاد است و در مقایسه با شیر خشک، بسیار آسان‌تر هضم می‌شود. به همین دلیل، نوزادانی که از شیر مادر تغذیه می‌کنند، کمتر دچار دل‌درد، نفخ شدید و یبوست می‌شوند.

حسینی افزود: شیر مادر زمینه رشد باکتری‌های مفید روده را فراهم می‌کند و این موضوع، پایه‌گذار سلامت دستگاه گوارش کودک در سال‌های آینده خواهد بود.

وی با تأکید بر نقش شیر مادر در تکامل مغز و سیستم عصبی نوزاد گفت: ترکیبات ارزشمند موجود در شیر مادر، از جمله اسیدهای چرب امگا ۳ و DHA، به رشد مطلوب مغز، تکامل بینایی و عملکرد مناسب سیستم عصبی کمک می‌کنند. نتایج مطالعات مختلف نشان داده است کودکانی که با شیر مادر تغذیه شده‌اند، در آینده توانایی‌های شناختی و هوشی بهتری از خود نشان می‌دهند.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز با اشاره به تأثیر شیر مادر بر رشد طبیعی نوزاد اظهار کرد: شیر مادر الگوی رشد طبیعی و استانداردی را برای کودک فراهم می‌کند و ویژگی منحصربه‌فرد آن این است که ترکیب آن متناسب با نیاز نوزاد، در طول شبانه‌روز و حتی در جریان یک نوبت شیردهی تغییر می‌کند.

وی خاطرنشان کرد: این ویژگی سبب می‌شود نوزاد به میزان مورد نیاز بدن خود انرژی دریافت کند و در نتیجه، در سال‌های آینده نیز کمتر در معرض ابتلا به چاقی و دیابت قرار گیرد.

وی با اشاره به نقش شیر مادر در شکل‌گیری پیوند عاطفی میان مادر و نوزاد اظهار کرد: تماس پوستی و نگاه چشمی مادر و نوزاد هنگام شیردهی، حس امنیت، آرامش و اعتماد را در نوزاد تقویت می‌کند و این ارتباط برای رشد روانی و عاطفی کودک از اهمیت حیاتی برخوردار است.

وی با بیان اینکه تغذیه انحصاری با شیر مادر بهترین انتخاب برای نوزاد در ماه‌های نخست زندگی است، افزود: سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند نوزاد در شش ماه نخست زندگی فقط و فقط از شیر مادر تغذیه کند و در این مدت حتی نیازی به مصرف آب، آب‌قند یا غذای کمکی نیز وجود ندارد.

حسینی در پاسخ به این پرسش که آیا شیر مادر می‌تواند از بروز برخی بیماری‌ها و آلرژی‌ها در کودکان پیشگیری کند، گفت: بله، قطعاً، شیر مادر یکی از قوی‌ترین ابزارهای طبیعی برای کاهش خطر ابتلا به آلرژی‌ها و بیماری‌های مزمن در کودکان به شمار می‌رود.

وی با اشاره به نقش شیر مادر در پیشگیری و کاهش شدت آلرژی‌ها اظهار کرد: در ماه‌های نخست زندگی، مخاط روده نوزاد هنوز تکامل نیافته و منافذ آن باز است، به همین دلیل پروتئین‌های حساسیت‌زا، از جمله پروتئین شیر گاو، می‌توانند وارد جریان خون شوند. شیر مادر مانند یک لایه محافظ این منافذ را می‌پوشاند و از ورود مواد آلرژی‌زا جلوگیری می‌کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز ادامه داد: نوزادانی که حداقل چهار تا شش ماه به‌صورت انحصاری با شیر مادر تغذیه می‌شوند، به‌مراتب کمتر به درماتیت آتوپیک یا همان اگزمای پوستی مبتلا می‌شوند.

وی با اشاره به تأثیر شیر مادر در کاهش احتمال ابتلا به آسم و آلرژی‌های تنفسی افزود: پروتئین‌ها و فاکتورهای ایمنی موجود در شیر مادر، از جمله ایمونوگلوبولین A (IgA)، سیستم ایمنی بدن را به گونه‌ای تنظیم می‌کنند که واکنش‌های شدید و نابجا نسبت به گرده گیاهان، گرد و غبار یا آلودگی هوا کاهش یابد.

شیر مادر خطر ابتلا به آسم و آلرژی‌های تنفسی را کاهش می‌دهد

حسینی با بیان اینکه شیر مادر در کاهش آلرژی‌های غذایی نیز نقش مؤثری دارد، تصریح کرد: شیر مادر به ایجاد تحمل‌پذیری سیستم ایمنی کودک نسبت به مواد غذایی مختلف در آینده کمک شایانی می‌کند و زمینه‌ساز کاهش بروز حساسیت‌های غذایی در سال‌های بعد خواهد بود.

رئیس بانک شیر بیمارستان الزهرا(س) تبریز به نقش شیر مادر در پیشگیری از بیماری‌های مزمن و غیرواگیر اشاره کرد و گفت: فواید شیر مادر تنها به دوران نوزادی محدود نمی‌شود، بلکه می‌توان آن را سرمایه‌گذاری بلندمدتی برای سلامت انسان دانست.

وی افزود: شیر مادر با تنظیم اشتهای کودک، نقش مهمی در پیشگیری از چاقی و اضافه‌وزن ایفا می‌کند. این شیر حاوی هورمون‌هایی مانند لپتین و گرلین است که به تنظیم اشتها کمک می‌کنند و موجب می‌شوند کودک تنها به اندازه نیاز خود شیر مصرف کند، در نتیجه خطر ابتلا به چاقی در دوران کودکی و بزرگسالی به میزان قابل توجهی کاهش می‌یابد.

این فوق تخصص کودکان و نوزادان با اشاره به نقش شیر مادر در پیشگیری از بیماری‌های مزمن اظهار کرد: نتایج تحقیقات نشان داده است کودکانی که از شیر مادر تغذیه کرده‌اند، در آینده کمتر در معرض ابتلا به دیابت نوع یک و نوع دو قرار می‌گیرند، زیرا شیر مادر در کاهش اختلالات مرتبط با انسولین نقش مؤثری دارد.

تغذیه با شیر مادر احتمال ابتلا به سلیاک و لوسمی را کاهش می‌دهد

وی افزود: تغذیه با شیر مادر احتمال ابتلا به برخی بیماری‌های مزمن دستگاه گوارش، از جمله بیماری سلیاک (حساسیت به گلوتن) و بیماری‌های التهابی روده (IBD) را کاهش می‌دهد.

حسینی با بیان اینکه فواید شیر مادر حتی در کاهش خطر برخی سرطان‌های دوران کودکی نیز مشاهده شده است، تصریح کرد: مطالعات نشان می‌دهد تغذیه با شیر مادر احتمال ابتلا به برخی انواع لوسمی (سرطان خون) در دوران کودکی را کاهش می‌دهد.

وی با تأکید بر اهمیت تغذیه با شیر مادر در خانواده‌هایی که سابقه بیماری‌های زمینه‌ای دارند، خاطرنشان کرد: حتی اگر در خانواده سابقه آلرژی، آسم یا سایر بیماری‌های زمینه‌ای وجود داشته باشد، تغذیه با شیر مادر بهترین و مؤثرترین راه برای کاهش خطر انتقال این زمینه‌ها و محافظت از سلامت کودک به شمار می‌رود.

رئیس بانک شیر بیمارستان الزهرا(س) تبریز در پاسخ به این پرسش که چه عواملی موجب کاهش تولید شیر مادر می‌شود و چگونه می‌توان از آن پیشگیری کرد، گفت: تولید شیر مادر یک فرآیند مبتنی بر «عرضه و تقاضا» است، به این معنا که هرچه نوزاد بیشتر سینه مادر را بمکد، شیر بیشتری تولید می‌شود. بنابراین، بیشتر عوامل مؤثر در کاهش شیر به اختلال در این چرخه ارتباط دارند.

وی با اشاره به یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش تولید شیر اظهار کرد: تخلیه نامنظم یا نادرست سینه، مکیدن کم نوزاد، فاصله‌های طولانی بین وعده‌های شیردهی و همچنین چفت نشدن صحیح دهان نوزاد روی سینه مادر، از عوامل اصلی کاهش تولید شیر هستند.

حسینی استرس، نگرانی و خستگی شدید مادر را از دیگر عوامل مؤثر دانست و افزود: افزایش هورمون استرس یا کورتیزول می‌تواند ترشح هورمون اوکسی‌توسین، که مسئول بازتاب خروج شیر است، را مختل کند و در نتیجه بر فرآیند شیردهی تأثیر منفی بگذارد.

استفاده زودهنگام از شیشه شیر و پستانک می‌تواند شیردهی را مختل کند

وی ادامه داد: استفاده زودهنگام از شیشه شیر و پستانک نیز ممکن است باعث بروز پدیده «سردرگمی مکیدن» (Nipple Confusion) در نوزاد شود و تمایل او به مکیدن سینه مادر را کاهش دهد.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز با تأکید بر اینکه شیر خشک تنها در صورت وجود ضرورت پزشکی باید تجویز شود، گفت: مصرف بی‌دلیل شیر خشک کمکی موجب سیر شدن نوزاد و کاهش دفعات مکیدن سینه مادر می‌شود و در نتیجه، تولید شیر نیز کاهش پیدا می‌کند.

وی کم‌خوابی، تغذیه نامناسب و دریافت ناکافی مایعات و کالری توسط مادر را از دیگر عوامل کاهش شیر برشمرد و اظهار کرد: سلامت عمومی مادر نقش مهمی در تداوم شیردهی موفق دارد.

حسینی همچنین به برخی مشکلات پزشکی و دارویی اشاره کرد و افزود: برخی اختلالات هورمونی مانند کم‌کاری تیروئید یا سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، باقی ماندن بخشی از جفت در رحم پس از زایمان و نیز مصرف برخی داروها، از جمله قرص‌های ضدبارداری حاوی استروژن یا داروهای ضداحتقان و سرماخوردگی مانند سودوافدرین، می‌توانند موجب کاهش تولید شیر مادر شوند.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز با اشاره به راهکارهای پیشگیری از کاهش شیر مادر اظهار کرد: مهم‌ترین اصل، شیردهی بر اساس تقاضای نوزاد است. مادر باید به محض مشاهده علائم گرسنگی نوزاد، نه صرفاً هنگام گریه، شیردهی را آغاز کند. در ماه‌های نخست زندگی نیز نوزاد به‌طور معمول به حداقل هشت تا ۱۲ نوبت شیردهی در شبانه‌روز نیاز دارد.

وی با تأکید بر اهمیت تکنیک صحیح شیردهی افزود: هنگام شیردهی باید اطمینان حاصل شود که هاله قهوه‌ای اطراف نوک سینه، نه فقط خود نوک سینه، به‌طور کامل در دهان نوزاد قرار گرفته باشد تا مکیدن به‌درستی انجام شود.

حسینی تماس پوست با پوست میان مادر و نوزاد را از دیگر عوامل مؤثر در افزایش تولید شیر دانست و گفت: قرار دادن نوزاد تنها با پوشک روی سینه برهنه مادر، موجب افزایش چشمگیر ترشح هورمون‌های پرولاکتین، مسئول تولید شیر، و اوکسی‌توسین، مسئول خروج شیر، می‌شود.

وی ادامه داد: تا زمانی که الگوی شیردهی در چهار تا شش هفته نخست زندگی تثبیت نشده است، بهتر است از شیشه شیر و پستانک استفاده نشود، زیرا این وسایل می‌توانند روند طبیعی شیردهی را مختل کنند.

رئیس بانک شیر بیمارستان الزهرا(س) تبریز با اشاره به نقش خانواده در موفقیت شیردهی اظهار کرد: استراحت کافی و کاهش استرس مادر اهمیت زیادی دارد و حمایت همسر و سایر اعضای خانواده در انجام امور منزل و نگهداری از نوزاد، فرصت لازم را برای استراحت مادر فراهم می‌کند.

وی تغذیه مناسب و دریافت مایعات کافی را نیز ضروری دانست و افزود: مادر باید هر زمان که احساس تشنگی می‌کند آب بنوشد و از رژیم غذایی متعادل و مغذی بهره‌مند شود تا شرایط مناسبی برای شیردهی فراهم باشد.

حسینی با بیان اینکه در برخی شرایط دوشیدن شیر می‌تواند به حفظ تولید آن کمک کند، تصریح کرد: اگر نوزاد به هر دلیلی نتواند به‌خوبی شیر بخورد، دوشیدن شیر با دست یا شیردوش باعث تخلیه سینه و تحریک تولید بیشتر شیر خواهد شد.

وی با بیان اینکه بسیاری از مادران به اشتباه تصور می‌کنند شیرشان کافی نیست، خاطرنشان کرد: احساس «کم بودن شیر» در بسیاری از موارد واقعی نیست و بیشتر به دلیل گریه یا بی‌قراری طبیعی نوزاد ایجاد می‌شود. بهترین معیار برای ارزیابی کافی بودن شیر مادر، وزن‌گیری مناسب نوزاد بر اساس نمودار رشد و همچنین خیس شدن شش تا هشت پوشک در طول شبانه‌روز است.

کمبود ویتامین در رژیم غذایی مادر، میزان آن را در شیر نیز کاهش می‌دهد

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز در ادامه، در پاسخ به این پرسش که آیا تغذیه مادر بر کیفیت و مقدار شیر مادر تأثیر می‌گذارد، گفت: تغذیه مادر تأثیر بسیار مستقیم و قابل توجهی بر کیفیت شیر دارد، اما بر حجم و مقدار شیر تأثیر کمتری می‌گذارد و دانستن این موضوع می‌تواند فشار روانی بسیاری از مادران را کاهش دهد.

وی افزود: بدن مادر به گونه‌ای طراحی شده است که حتی در شرایط دشوار نیز بتواند شیری باکیفیت و کامل برای نوزاد تولید کند، اما کیفیت برخی از اجزای شیر مستقیماً به رژیم غذایی مادر وابسته است.

نوزادان به مکمل ویتامین D نیاز دارند

حسینی با اشاره به نقش تغذیه در تأمین ریزمغذی‌های شیر مادر اظهار کرد: میزان ویتامین‌های محلول در آب، از جمله ویتامین C و ویتامین‌های گروه B، کاملاً تحت تأثیر رژیم غذایی مادر قرار دارد و در صورت کمبود این ویتامین‌ها در بدن مادر، میزان آن‌ها در شیر نیز کاهش می‌یابد.

وی ادامه داد: تغذیه مادر همچنین بر میزان برخی ویتامین‌های محلول در چربی، به‌ویژه ویتامین A، تأثیر مستقیم دارد. البته ویتامین D به‌طور طبیعی در شیر مادر مقدار کمی دارد و به همین دلیل، نوزادان برای تأمین نیاز خود به مصرف قطره مکمل ویتامین D نیاز دارند.

محمدباقر حسینی، فوق تخصص نوزادان، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز و رئیس بانک شیر بیمارستان الزهرا(س) تبریز، در ادامه گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به تأثیر تغذیه مادر بر کیفیت شیر اظهار کرد: اگرچه میزان کلی چربی شیر مادر تقریباً ثابت است، اما نوع چربی موجود در آن به طور مستقیم تحت تأثیر رژیم غذایی مادر قرار دارد. مصرف ماهی، مغزها و روغن‌های سالم سرشار از اسیدهای چرب امگا ۳ و DHA، به تقویت رشد مغزی و تکامل بینایی نوزاد کمک می‌کند.

وی افزود: میزان املاح و مواد معدنی مانند کلسیم، آهن، روی و مس موجود در شیر مادر وابستگی مستقیمی به تغذیه مادر ندارد، زیرا بدن مادر حتی در صورت دریافت ناکافی این مواد، از ذخایر استخوان‌ها و بافت‌های خود استفاده می‌کند تا کیفیت شیر حفظ شود. به همین دلیل، تغذیه مناسب بیش از هر چیز برای حفظ سلامت خود مادر اهمیت دارد.

چه زمانی استفاده از شیر خشک ضروری است؟

حسینی در پاسخ به این پرسش که در چه شرایطی استفاده از شیر خشک از نظر پزشکی ضروری است، گفت: آگاهی‌بخشی صحیح در این زمینه اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا بسیاری از والدین با کوچک‌ترین بی‌قراری نوزاد تصور می‌کنند شیر مادر کافی نیست و به سراغ شیر خشک می‌روند؛ در حالی که شیر خشک یک جایگزین یا مکمل درمانی است و تنها در شرایط مشخص و با تشخیص پزشک باید مورد استفاده قرار گیرد.

وی درباره موارد مربوط به نوزاد توضیح داد: در برخی بیماری‌های نادر ژنتیکی یا شرایط خاص فیزیولوژیک، نوزاد قادر به هضم برخی ترکیبات شیر مادر نیست یا به کالری بیشتری نیاز دارد. از جمله در بیماری گالاکتوزمی، مصرف شیر مادر یا هر نوع شیر حاوی لاکتوز ممنوع است و نوزاد باید از شیر خشک‌های پایه سویا استفاده کند.

وی ادامه داد: در بیماری‌هایی مانند شربت افرا (MSUD) و فنیل‌کتونوری (PKU)، نوزاد به شیر خشک‌های رژیمی و تخصصی فاقد برخی اسیدهای آمینه نیاز دارد. همچنین در نوزادان بسیار نارس یا با وزن بسیار کم هنگام تولد، ممکن است علاوه بر شیر مادر، از شیر خشک‌های ویژه نوزادان نارس یا تقویت‌کننده‌های شیر مادر (HMF) برای جبران رشد استفاده شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز افزود: در موارد هیپوگلیسمی شدید و مقاوم که با وجود شیردهی و تماس پوست با پوست، قند خون نوزاد افزایش پیدا نمی‌کند و همچنین در شرایطی که نوزاد بیش از ۱۰ درصد وزن تولد خود را از دست داده و هنوز تولید شیر مادر به میزان کافی افزایش نیافته است، استفاده موقت از شیر خشک می‌تواند ضرورت پزشکی داشته باشد.

وی با اشاره به موارد مربوط به مادر نیز گفت: در برخی شرایط نادر، ادامه شیردهی ممکن است برای سلامت نوزاد یا مادر خطرآفرین باشد. ابتلای مادر به HIV در کشورهایی که دسترسی به شیر خشک سالم و آب بهداشتی وجود دارد، ابتلا به ویروس HTLV-1، وجود ضایعه فعال تبخال روی سینه، ابتلا به سل فعال درمان‌نشده تا دو هفته پس از آغاز درمان و همچنین مصرف داروهایی مانند داروهای شیمی‌درمانی، پرتودرمانی، ید رادیواکتیو، برخی داروهای اعصاب، مواد مخدر یا مصرف سنگین الکل، از جمله مواردی هستند که نیازمند تصمیم‌گیری تخصصی درباره شیردهی هستند.

حسینی در ادامه با اشاره به برخی باورهای نادرست درباره ممنوعیت شیردهی اظهار کرد: زردی معمولی نوزاد به هیچ عنوان دلیل قطعی برای قطع شیر مادر نیست و این تصمیم فقط در شرایط بسیار خاص و با نظر مستقیم پزشک فوق‌تخصص اتخاذ می‌شود.

وی افزود: مادرانی که دچار سرماخوردگی، آنفلوانزا یا سایر بیماری‌های شایع هستند، با رعایت بهداشت، استفاده از ماسک و شستن دست‌ها باید به شیردهی ادامه دهند، زیرا آنتی‌بادی‌های تولیدشده در بدن مادر از طریق شیر به نوزاد منتقل می‌شود و از او در برابر بیماری محافظت می‌کند.

رئیس بانک شیر بیمارستان الزهرا(س) تبریز ادامه داد: فرو رفتگی یا مسطح بودن نوک سینه نیز مانعی برای شیردهی نیست و با آموزش صحیح، اصلاح وضعیت شیردهی و در صورت لزوم استفاده از رابط سینه قابل برطرف شدن است. همچنین در صورت سالم و کم‌خطر بودن بارداری بعدی، شیردهی می‌تواند ادامه پیدا کند.

وی تأکید کرد: شیر خشک همانند یک داروی تجویزی است و آغاز مصرف آن باید تنها پس از معاینه دقیق، بررسی روند رشد نوزاد و نظر پزشک متخصص انجام شود، نه بر اساس توصیه اطرافیان یا بی‌قراری طبیعی شیرخوار.

حسینی به مهم‌ترین اشتباهات والدین در تهیه و مصرف شیر خشک اشاره کرد و گفت: این اشتباهات متأسفانه بسیار شایع هستند و می‌توانند موجب عفونت‌های گوارشی، سوءتغذیه، آسیب کلیوی و اختلال در رشد نوزاد شوند.

وی افزود: رقیق کردن بیش از حد شیر خشک با هدف صرفه‌جویی یا جلوگیری از افزایش وزن، می‌تواند موجب سوءتغذیه، اختلال در وزن‌گیری و حتی مسمومیت با آب، کاهش شدید سدیم خون و تشنج شود. از سوی دیگر، غلیظ‌تر کردن شیر با افزودن پیمانه بیشتر یا آب کمتر، فشار زیادی به کلیه‌های نوزاد وارد کرده و خطر کم‌آبی، یبوست شدید و التهاب روده را افزایش می‌دهد.

وی با تأکید بر رعایت دستورالعمل آماده‌سازی شیر خشک خاطرنشان کرد: ابتدا باید آب جوشیده ولرم تا خط مدرج داخل شیشه ریخته شود و سپس پیمانه‌های شیر خشک اضافه شود، زیرا جابه‌جا کردن این ترتیب باعث تغییر غلظت استاندارد شیر خواهد شد.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز درباره نکات بهداشتی نیز گفت: استفاده از آب بسیار داغ می‌تواند بخشی از ویتامین‌ها و پروبیوتیک‌های شیر خشک را از بین ببرد و استفاده از آب نجوشیده نیز خطر آلودگی میکروبی را افزایش می‌دهد. آب باید ابتدا جوشانده شده و سپس تا حدود ۴۰ درجه سانتی‌گراد خنک شود.

وی ادامه داد: شیر خشک آماده‌شده نباید برای مدت طولانی در دمای محیط نگهداری شود. اگر نوزاد از شیشه شیر خورده باشد، شیر باقی‌مانده حداکثر تا یک ساعت و اگر هنوز استفاده نشده باشد، تا دو ساعت در دمای اتاق و حداکثر تا ۲۴ ساعت در یخچال قابل نگهداری است.

حسینی گرم کردن شیشه شیر در مایکروویو را نیز اقدامی نادرست دانست و افزود: مایکروویو باعث ایجاد نقاط بسیار داغ در شیر می‌شود که می‌تواند موجب سوختگی دهان و مری نوزاد شود. همچنین تا چهار تا شش ماهگی باید شیشه شیر و سرپستانک به طور منظم استریل شوند.

وی اجبار نوزاد به تمام کردن شیشه شیر، خواباندن کودک با شیشه در دهان و تغییر مکرر برند شیر خشک را از دیگر اشتباهات رایج والدین برشمرد و گفت: این اقدامات می‌تواند زمینه‌ساز دل‌درد، استفراغ، چاقی، عفونت گوش میانی، پوسیدگی دندان‌ها و اختلال در عملکرد دستگاه گوارش شود. تغییر نوع شیر خشک نیز فقط باید با نظر پزشک انجام گیرد.

حسینی درباره مزایا و محدودیت‌های شیر خشک‌های رگولار نیز اظهار کرد: این فرآورده‌ها برای نوزادان سالم طراحی شده‌اند و می‌توانند نیازهای تغذیه‌ای، انرژی، ویتامین‌ها و املاح مورد نیاز رشد را مطابق استانداردهای بین‌المللی تأمین کنند. همچنین در شرایطی که شیردهی به دلایل پزشکی امکان‌پذیر نباشد، ایمن‌ترین جایگزین محسوب می‌شوند و امکان مشارکت بیشتر سایر اعضای خانواده در تغذیه نوزاد را نیز فراهم می‌کنند.

تغییر خودسرانه شیر خشک سلامت نوزاد را به خطر می‌اندازد

وی افزود: با این حال، شیر خشک فاقد سلول‌های زنده، آنتی‌بادی‌ها، هورمون‌های رشد و آنزیم‌های فعال موجود در شیر مادر است و به همین دلیل نمی‌تواند همان حمایت ایمنی را برای نوزاد فراهم کند. همچنین احتمال بروز یبوست، کولیک، رفلاکس، آلرژی به پروتئین شیر گاو، خطا در آماده‌سازی و تحمیل هزینه‌های اقتصادی از دیگر محدودیت‌های آن است.

حسینی تأکید کرد: اگر نوزادی دچار نفخ شدید، علائم آلرژی، رفلاکس شدید یا عدم تحمل لاکتوز باشد، والدین نباید بدون معاینه و تجویز فوق‌تخصص نوزادان یا متخصص کودکان، نوع شیر خشک را تغییر دهند.

وی درباره زمان مناسب قطع شیر خشک نیز گفت: در کودکان سالم، شیر خشک رگولار تا پایان ۱۲ ماهگی توصیه می‌شود. از بدو تولد تا شش ماهگی، تغذیه باید به‌صورت انحصاری با شیر مادر یا شیر خشک انجام شود و از شش تا ۱۲ ماهگی، با وجود آغاز غذای کمکی، شیر همچنان منبع اصلی تأمین انرژی و مواد مغذی کودک خواهد بود.

وی افزود: پس از یک‌سالگی، دستگاه گوارش و کلیه‌های کودک آمادگی مصرف شیر پاستوریزه گاو را پیدا می‌کنند و غذاهای سفره خانواده به منبع اصلی تغذیه تبدیل می‌شوند. ادامه مصرف بیش از حد شیر خشک پس از این سن می‌تواند موجب کاهش اشتها برای غذاهای حاوی آهن و در نهایت کم‌خونی ناشی از فقر آهن شود.

حسینی تصریح کرد: در برخی شرایط مانند نوزادان نارس، کودکان مبتلا به سوءتغذیه یا اختلال رشد و همچنین کودکان دارای آلرژی شدید به پروتئین شیر گاو، ممکن است ادامه مصرف شیر خشک‌های تخصصی تا ۱۸ ماهگی یا دو سالگی با نظر پزشک ضروری باشد.

وی توصیه کرد: قطع شیر خشک باید به‌صورت تدریجی و طی دو تا چهار هفته انجام شود و همزمان، شیشه شیر نیز کنار گذاشته شده و کودک نوشیدن شیر با لیوان یا فنجان آموزشی را یاد بگیرد تا از پوسیدگی دندان‌ها و اختلال در رشد فک پیشگیری شود.

آیا شیر خشک از زردی نوزاد پیشگیری می‌کند؟

رئیس بانک شیر بیمارستان الزهرا(س) تبریز در پایان درباره باور رایج مبنی بر جلوگیری شیر خشک از زردی نوزادان گفت: این باور صحیح نیست. در برخی موارد، زردی ناشی از دریافت ناکافی شیر در روزهای نخست زندگی است که با اصلاح شیردهی و افزایش دفعات تغذیه برطرف می‌شود و نیازی به تجویز شیر خشک ندارد.

وی افزود: نوع دیگری از زردی که به «زردی شیر مادر» معروف است، ناشی از برخی ترکیبات طبیعی موجود در شیر مادر است و معمولاً خفیف، بی‌خطر و گذراست و آسیبی به نوزاد وارد نمی‌کند.

حسینی خاطرنشان کرد: استفاده غیرضروری از شیر خشک برای پیشگیری از زردی، فرصت طلایی شیردهی را از مادر و نوزاد می‌گیرد، زیرا با پر شدن معده نوزاد، تمایل او به مکیدن سینه کاهش یافته و به مرور تولید شیر مادر کم می‌شود؛ در نتیجه، نوزاد به شیر خشک وابسته شده و ممکن است شیردهی طبیعی به‌تدریج قطع شود.

انتهای پیام