به گزارش ایسنا، تمدن جیرفت (در استان کرمان) بار دیگر در معرض تهدید قرار گرفته است؛ افزایش حفاریهای غیرمجاز در دشت جیرفت و نگرانی از تکرار غارت گسترده محوطههای باستانی، این پرسش را پیش کشیده است که آیا تجربه تلخ سالهای ۱۳۷۹ و ۱۳۸۰ در تاراج آثار این تمدن، بار دیگر در حال تکرار است؟
در هفتههای اخیر، گزارشهایی از افزایش فعالیت حفاران غیرمجاز در برخی محوطههای تاریخی منطقه منتشر شده است و باستانشناسان نسبت به پیامدهای جبرانناپذیر این روند هشدار دادهاند؛ آن هم در شرایطی که به گفته کارشناسان، هر گمانه و حفاری غیرمجاز نهتنها یک اثر تاریخی، بلکه بخشی از اطلاعات و لایههای باستانشناختی را برای همیشه از بین میبرد.
اهمیت این نگرانی زمانی بیشتر میشود که جیرفت را صرفاً مجموعهای از محوطههای باستانی ندانیم، بلکه آن را بخشی از یکی از مهمترین چشماندازهای باستانشناسی ایران و جهان بدانیم؛ محدودهای که دادههای آن میتواند در شناخت بخشهایی از تاریخ و تمدن ایران نقشی تعیینکننده داشته باشد.
سیدمنصور سیدسجادی، سرپرست گروه باستانشناسی کُنارصندل، با اشاره به تشدید حفاریهای غیرمجاز در دشت جیرفت، این روند را فراتر از سرقت چند شیء تاریخی دانسته و درباره تهدید ریشههای فرهنگی و تاریخی این منطقه هشدار داده است. او با تأکید بر وسعت دشت جیرفت و پراکندگی محوطههای باستانی، روشهای سنتی حفاظت را برای مقابله با این وضعیت کافی نمیداند و پیشنهاد استفاده از مجموعهای از فناوریهای نوین، از نظارت پهپادی و تحلیل تصاویر ماهوارهای گرفته تا اسکن لیزری، نقشهبرداری سهبعدی، حسگرهای لرزهای و دوربینهای مجهز به حسگر حرکت را مطرح کرده است.
این باستانشناس همچنین خواستار تشکیل یک تیم تخصصی برای پایش ۲۴ ساعته محوطهها و ایجاد سازوکار واکنش سریع در برابر حفاریهای غیرمجاز شده و بر ضرورت بازنگری در مجازاتهای قانونی این تخلفات تأکید کرده است.
این نگرانیها در حالی مطرح میشود که نصیر اسکندری، استاد باستانشناسی و عضو هیات علمی دانشگاه تهران نیز با هشدار نسبت به افزایش حفاریهای غیرمجاز در دشت جیرفت، خواستار اقدام فوری دستگاههای مسئول شده است. او با اشاره به احتمال تکرار غارتهای گسترده گذشته، از مسئولان، دستگاههای اجرایی، انتظامی و قضایی، وزارت میراث فرهنگی، استانداری کرمان و دیگر نهادهای مرتبط خواسته است با اتخاذ تدابیر فوری و مؤثر مانع ادامه این روند شوند و در عین حال بر نقش مردم و جوامع محلی در شناسایی و گزارش فعالیتهای مشکوک تأکید کرده است.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است برای جلوگیری از تکرار فاجعه غارت تمدن جیرفت چه اقداماتی در حال انجام است و آیا پیش از آنکه لایههای باستانشناختی این سرزمین بیش از این آسیب ببینند، میتوان راهی برای حفاظت مؤثر از آن پیدا کرد؟
در این میان، مسئله تنها به حفاریهای غیرمجاز محدود نمیشود. بخش دیگری از ماجرا به وضعیت عرصه و حریم محوطههای باستانی جیرفت، بهویژه شهر باستانی دقیانوس و دیگر محوطههای مهم منطقه بازمیگردد؛ موضوعی که با توسعههای عمرانی و پیگیریهای دستگاههای متولی مسکن و شهرسازی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور، درباره اقدامات وزارت میراث فرهنگی برای حفاظت از جیرفت، به ایسنا گفت: سال گذشته ما تعیین عرصه و حریم کردیم؛ هم برای «کُنارصَندل» و هم برای شهر تاریخی که اصطلاحاً به آن «دقیانوس» میگوییم. این دو محدوده دارای عرصه و حریم مشخصی هستند. گاهی مجموعه مسکن و شهرسازی پیگیر این موضوع بود و در مواردی سؤالاتی را مطرح میکرد. ما هم اعلام کردیم که به واسطه تخصصی بودن کارمان، میتوانیم بر اساس لایهها و دادههای باستانشناسی درباره تدقیق عرصه یا حریم، نظر کارشناسی خودمان را اعلام کنیم.
او افزود: به هر حال، عرصه و حریم ما مشخص و مصوب است و اعضای شورای ملی ثبت و حریم نیز آن را به تصویب رساندهاند. با این حال، آمادگی داریم که در صورت نیاز، نسبت به تدقیق آن اقدام کنیم، اما این تدقیق صرفاً بر اساس مصوبه مجموعه پژوهشکده باستانشناسی و دادههای باستانشناسی انجام میشود. این دادهها هستند که برای ما تعیین میکنند یک مجموعه یا یک محدوده، جزو عرصه است یا حریم.
ایزدی ادامه داد: در مورد دقیانوس و جیرفت نیز ابتدا باید این موضوع را روشن کنیم که وقتی درباره دقیانوس صحبت میکنیم، در واقع درباره شهر باستانی جیرفت صحبت میکنیم؛ شهری که در حافظه باستانشناسی، تاریخی و تمدنی کشور ما نقش مهم و پررنگی دارد. نگاه مجموعه وزارت میراث فرهنگی این است که به هیچ عنوان نمیخواهیم مانعی برای توسعه باشیم، اما اگر جایی دارای داده، لایه یا شواهد باستانشناسی باشد، به هیچوجه قابل اغماض نیست. حتی این موضوع در صحبتهای وزیر میراث فرهنگی نیز مطرح شد. جایی که دارای لایه و داده باستانشناسی است، نه شما، نه من و نه قطعاً مجموعه شهرسازی نمیتوانند از آن چشمپوشی کنند.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی اظهار کرد: ما در گفتوگوهایی که با مجموعه وزارت راه و شهرسازی داشتیم، دیدیم که آنها نیز بر این ادعای ما صحه گذاشتند که هر جایی دارای داده و شواهد باستانشناسی باشد، بحثی درباره آن ندارند و اختلافنظرها مربوط به سایر مباحث است. از سوی دیگر، رودخانه در گذر دو، سه هزار ساله تاریخی خود، دارای طغیانها و کنشها و واکنشهای طبیعی بوده که همین موضوع نیز باعث شده لایههای باستانشناسی ما دچار تغییر شوند. به همین خاطر، ما چارهای جز انجام گمانهزنی نداریم.
او افزود: به دوستان مجموعه راه و شهرسازی هم گفتیم که به واسطه اهمیتی که مجموعه جیرفت قدیم یا شهر دقیانوس از نگاه ما دارد، آمادگی تعامل با دوستان را داریم. اگر آنها بخواهند، ما آمادگی این را داریم که برای تدقیق عرصه و حریم، نسبت به انجام واکنشهای تخصصی ــ یعنی همان گمانهزنیهای تخصصی ــ برای تعیین عرصه اقدام کنیم، همانگونه که سال گذشته نیز این کار را انجام دادیم.
ایزدی اضافه کرد: اما باید این موضوع را در نظر داشته باشند که دقیانوس و شهر باستانی جیرفت، یک مجموعه یا محدوده باستانی عادی نیست. این محدوده دارای لایههای بسیار ارزشمند تاریخی است و از دورههای مختلف، از جمله دورههای هخامنشی، اشکانی و ساسانی و حتی دوران متأخر اسلامی، دورهها و لایههای متعدد باستانشناسی در آن وجود دارد. با این حال، آمادگی داریم بر اساس فرضیه و ادعای خودمان، کارهای تخصصی و گمانهزنیهای لازم را انجام دهیم. هر آنچه از انجام این بررسیها به داده و شواهد باستانشناسی برسیم، فصلالخطاب ما و مجموعه شهرسازی خواهد بود و لاغیر.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی تاکید کرد: این موضوع را آقای دکتر صالحی امیری نیز در نشستهای تخصصی، مکرراً و مستنداً اعلام کردهاند و ما هم در خدمت دوستان هستیم. اگر مجموعه وزارت راه و شهرسازی آمادگی این را دارد که برای انجام این کار تأمین اعتبار کند تا ما بتوانیم تدقیق بهتر و دقیقتری نسبت به مجموعه عرصه و حریم شهر دقیانوس، یا به عبارت دیگر شهر باستانی جیرفت، داشته باشیم، این آمادگی را داریم و هیچ بحثی در این زمینه نداریم. کار ما کاملاً تخصصی است و فارغ از مباحث غیرکارشناسی که مطرح میشود، اتفاق نظر ما این است که تخصص خودمان را برای تطبیق و تدقیق عرصه و حریم انجام دهیم.
انتهای پیام
