محمد علائی در گفتوگو با ایسنا با اشاره به شفافیت اطلاعات چاههای کشاورزی، اظهار کرد: نخستین تشکل کشاورزی در ساختار جدید مدیریت آب در سال ۱۳۸۴ در خراسان شمالی شکل گرفت. در این طرح، اطلاعات چاههای کشاورزی و میزان برداشت آب شفاف شد و نماینده کشاورزان نیز در کمیسیون صدور پروانهها حضور یافت که باعث کاهش نگرانیها درباره تبعیض و سلیقهای عمل کردن شد.
وی با بیان اینکه خراسان رضوی نخستین مرکز پایش آبهای زیرزمینی کشور راهاندازی شد، افزود: با استفاده از کنتورهای هوشمند، کشاورزان میتوانستند بهصورت برخط میزان برداشت چاه خود، چاههای مجاور و وضعیت کل دشت را مشاهده کنند. این سامانه بهمرور پیشرفتهتر شد و امروزه امکان دسترسی به این اطلاعات از طریق تلفن همراه نیز وجود دارد. همچنین سامانه بهصورت مستمر میزان باقیمانده سهمیه برداشت را اطلاعرسانی میکند.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی ادامه داد: نتیجه این اقدامات، افزایش اعتماد کشاورزان بود؛ زیرا احساس کردند اطلاعات از آنها پنهان نمیشود، امکان نظارت مستقیم دارند و نمایندگانشان نیز در فرآیندهای تصمیمگیری حضور دارند.
علائی با اشاره به دومین اقدام برای افزایش اعتماد کشاورزان، تصریح کرد: آبفروشی نخواهیم داشت. به این معنا که میزان برداشت سالانه هر کشاورز بر اساس پروانه بهرهبرداری تعیین میشود و پس از پایان سهمیه، نیازی به مراجعه مجدد به شرکت آب منطقهای یا پرداخت هزینه برای دریافت آب بیشتر نخواهد بود.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی گفت: با تغییر رویکرد مدیریت آب، کشاورزان احساس کردند آب متعلق به خودشان است و در مدیریت آن مشارکت بیشتری کردند؛ چراکه بیش از هر کس دیگری پیامدهای کاهش منابع آب را در زندگی و تولید خود لمس میکنند. شفافیت و اعتماد به عملکرد شرکت آب منطقهای نیز باعث شد همکاری و مشارکت اجتماعی کشاورزان در مدیریت منابع آب افزایش یابد.
کاهش شیب افت آب زیرزمینی در دشتهای خراسان رضوی با اجرا طرح سازگاری
وی با اشاره به آثار اجرای طرح سازگاری با کمآبی در دشتهای استان، خاطرنشان کرد: نمودار سطح آب زیرزمینی دشت مشهد روند تغییرات سطح آب را در سالهای مختلف نشان میدهد. این نمودار از سال ۱۳۶۴ تاکنون کاهش سطح آب را نشان میدهد، اما از زمان آغاز اجرا طرح سازگاری با کمآبی در سال ۱۳۹۷، شیب افت کاهش پیدا کرده و در برخی مناطق حتی سطح آب روند بهبود داشته است.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با بیان اینکه این تغییر فقط مربوط به دشت مشهد نیست و در بسیاری از دشتهای استان نیز مشاهده میشود، گفت: در دشت بردسکن که پیشتر افت شدیدی داشت، شیب کاهش سطح آب تقریبا به حالت افقی درآمده است. در دشت مهولات که شرایط بحرانیتری داشت، روند افت کنترل شده و در دشت گناباد نیز در برخی نقاط سطح آب افزایش یافته است.
علائی ادامه داد: در برخی مناطق مانند گیسور گناباد، سرخس و نریمان هنوز شیب افت آب زیرزمینی ادامه دارد و شرایط نیازمند اقدامات بیشتر است اما در دشت مشهد نیز پس از اجرا طرح در سالهای ۱۳۹۷، ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ روند تغییرات نسبت به گذشته بهبود پیدا کرد.
کاهش مصرف برق چاههای کشاورزی با اجرا طرح سازگاری با کمآبی
وی با اشاره به یکی دیگر از شاخصهای موفقیت طرح سازگاری با کمآبی، اظهار کرد: با اجرا این طرح شاهد کاهش مصرف برق چاههای کشاورزی نیز بودیم. میزان مصرف برق در سال ۱۳۹۶ حدود ۵۰۸ میلیون کیلووات ساعت بود، در حالی که میزان مجاز مصرف حدود ۲۶۶ میلیون کیلووات ساعت تعیین شده بود. پس از اجرا طرح سازگاری، در سال ۱۳۹۸ این رقم به حدود ۳۹۵ میلیون کیلووات ساعت کاهش یافت و در ادامه به حدود ۳۳۱ میلیون کیلووات ساعت رسید.
علائی با اشاره به وضعیت دشت تربت جام، اظهار کرد: میانگین بلندمدت کسری مخزن آبخوان تربت جام، یعنی میزان اضافه برداشت سالانه، حدود ۱۴۹ میلیون مترمکعب در سال بود. همچنین این دشت سالانه حدود ۱۳۰ سانتیمتر افت سطح آب زیرزمینی داشت.
وی اضافه کرد: در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲، کسری مخزن از ۱۴۹ میلیون مترمکعب به حدود ۶۴.۵ میلیون مترمکعب کاهش یافت و میزان افت سطح آب نیز از ۱۳۰ سانتیمتر به حدود ۷۳ سانتیمتر رسید؛ یعنی تقریبا به نصف کاهش پیدا کرد.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با اشاره به کاهش ۳۵ درصدی کسری مخزن دشت تربت جام، عنوان کرد: در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ نیز کسری مخزن دشت تربت جام از ۱۴۹ میلیون مترمکعب به حدود ۳۰ تا ۳۱ میلیون مترمکعب رسید و افت سطح آب زیرزمینی به حدود ۳۵ سانتیمتر کاهش یافت. این اعداد نشان میدهد که با مشارکت مردم، شفافیت اطلاعات و اجرا درست برنامههای مدیریت آب، امکان کنترل روند تخریب منابع آب وجود دارد.
علائی با اشاره به تغییر الگو کشت در نتیجه اجرا برنامههای مدیریت آب، تصریح کرد: یکی از نتایج مهم اجرا طرح سازگاری با کمآبی، تغییر رفتار کشاورزان و افزایش بهرهوری تولید بود. برای مثال، در محصول گندم، در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ حدود ۱۴ هزار و ۶۰۰ هکتار زیر کشت قرار داشت و از این سطح، حدود ۵۷ هزار تن محصول برداشت شد. بنابراین میزان تولید در واحد سطح حدود ۳.۹ تن در هکتار بود.
وی ادامه داد: در سال ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ سطح زیر کشت گندم از ۱۴ هزار و ۶۰۰ هکتار به ۱۲ هزار و ۷۵۰ هکتار کاهش پیدا کرد اما میزان تولید به حدود ۶۴ هزار تن افزایش یافت. یعنی کشاورز سطح زیر کشت را کاهش داد اما با افزایش بهرهوری، تولید بیشتری به دست آورد. میزان تولید در واحد سطح نیز از ۳.۹ تن به حدود ۵ تن در هکتار رسید.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با اشاره به افزایش عملکرد خربزه و کاهش سطح زیرکشت این محصول، افزود: در سالهای گذشته حدود ۱۰ هزار و ۱۰۰ هکتار خربزه کشت میشد و تولید آن حدود ۱۴۸ هزار و ۳۰۰ تن بود؛ یعنی عملکرد در واحد سطح حدود ۱۴.۷ تن در هکتار بود. در سال ۱۴۰۳ سطح زیر کشت به حدود ۸ هزار و ۸۰۰ هکتار کاهش یافت؛ یعنی حدود ۲۰۰۰ هکتار کمتر شد، اما تولید به حدود ۱۵۲ هزار و ۲۰۰ تن افزایش پیدا کرد. در نتیجه بهرهوری از ۱۴.۷ تن به حدود ۱۷.۳ تن در هکتار رسید.
حرکت به سمت محصولات کمآببر؛ افزایش کشت پسته و زعفران
وی افزود: در مقابل، محصولاتی که نیاز آبی بیشتری داشتند کاهش پیدا کردند و محصولات کمآببر مانند پسته و زعفران افزایش یافتند. سطح زیر کشت پسته از ۴۶۲۸ هکتار به حدود ۵۲۰۰ هکتار رسید و بهرهوری آن از حدود ۲.۶ تن در هکتار به حدود ۳.۰۲ تن در هکتار افزایش یافت.
علائی با اشاره به اینکه سطح زیر کشت زعفران از حدود ۵۲۰۰ هکتار به ۶۰۰۰ هکتار افزایش یافت، خاطرنشان کرد: تولید در واحد سطح نیز از حدود ۰.۷ تا ۰.۸ کیلوگرم در هکتار به حدود ۲ کیلوگرم در هکتار رسید. اگر کل تولید را تقسیم کنیم، در برخی مناطق بهرهوری از حدود ۱.۵ کیلوگرم به حدود ۳.۳ کیلوگرم در هکتار افزایش یافته است. همین تجربه در دشت مهولات و گناباد نیز تکرار شد و در دشت رخ نیز نتایج حتی بهتر از این بوده است، هرچند هنوز آمار نهایی آن استخراج نشده است.
علائی با اشاره به ریشههای فرهنگی مدیریت آب در خراسان، گفت: خراسان بزرگ تاریخی، که شامل مناطقی مانند نیشابور، مرو، بلخ و هرات بوده، پایهگذار فرهنگ و تمدن کاریزی بوده است. این فرهنگ بر اصولی مانند همزیستی، پرهیز از درگیری، همکاری، کمک متقابل و اعتماد اجتماعی استوار بوده است.
وی ادامه داد: اجرا طرح سازگاری، در واقع احیا دوباره همین فرهنگ بود؛ نه با زندان و پاسگاه و برخورد قهری، بلکه با نشان دادن صداقت و ایجاد اعتماد. وقتی کشاورز ببیند که همه چاهها کنترل میشوند و اطلاعات واقعی در اختیار اوست، همراهی میکند.
رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی با اشاره به اینکه شفافیت پایه شکلگیری اعتماد است، گفت: سامانههای پایش با ایجاد شفافیت، امکان نظارت عمومی بر عملکرد مدیران، اضافه شدن چاههای جدید و میزان برداشت آب را فراهم کردهاند و این شفافیت، پایه شکلگیری اعتماد است. برای جلوگیری از انحصار در مدیریت سامانهها، باید استانداردهای مشخصی تعریف شود تا شرکتهای مختلف بتوانند در این حوزه فعالیت کنند.
علائی با بیان اینکه آب بحران کوتاهمدت نیست، خاطرنشان کرد: مسئله آب را نباید صرفا «بحران» دانست؛ زیرا برخلاف حوادث کوتاهمدت، آب یک چالش بلندمدت است که با مدیریت، برنامهریزی و همکاری اجتماعی باید حل شود.
انتهای پیام
