مهران محجوبنژاد، ظهر پنجنشبه ۲۹ مرداد در نشست خبری هجدهمین نمایشگاه متالوژی اصفهان که در محل اتاق بازرگانی برگزار شد، با اشاره به ضرورت بررسی مستمر آخرین وضعیت این صنعت اظهار کرد: یکی از قطبهای اصلی تولید، تجارت و صنایع وابسته به فولاد، برنامه همایشها و سمینارهای تخصصی جامع صنعت فولاد کشور است که در قالب برنامههای تعریفشده و زیر نظر کمیسیون مربوطه شکل گرفته است. هدف از برگزاری این برنامهها آن است که در یک بستر مشخص، آخرین وضعیت صنعت فولاد کشور و چالشهای گستردهای که این صنعت با آنها مواجه است، بررسی و اطلاعرسانی شود و این رسالت نیز بر عهده اتاق است که بتواند آخرین وضعیت فولاد کشور را به اطلاع فعالان این حوزه برساند.
وی افزود: با توجه به تجارب موجود در حوزه ستاد فولاد کشور و همچنین تجربیاتی که در تدوین و اجرای طرح جامع فولاد کشور به دست آمده است، تلاش میکنیم آخرین وضعیت صنعت فولاد را برای صاحبان صنعت، فعالان و اصحاب زنجیره فولاد تشریح کنیم و تصویری روشن از شرایط موجود و مسیر پیشروی این صنعت ارائه دهیم.
فولاد؛ یکی از ارکان اصلی اقتصاد کشور
معاون برنامهریزی شرکت مهندسی فولادتکنیک با اشاره به جایگاه صنعت فولاد در اقتصاد کشور بیان کرد: فولاد یکی از ارکان اصلی شرایط اقتصادی کشور محسوب میشود. در کشورهای توسعهیافته نیز ارتباط مستقیمی میان تولید و مصرف فولاد با رشد و توسعه اقتصادی وجود دارد و این کشورها برای تولید و مصرف این ماده استراتژیک سرمایهگذاریهای قابل توجهی انجام میدهند.
محجوبنژاد ادامه داد: ایران نیز با توجه به پتانسیلهایی که از گذشته در اختیار داشته، ازجمله برخورداری از انرژی، مواد اولیه، نیروی انسانی متخصص و بازار مصرف، ظرفیت مناسبی برای توسعه صنعت فولاد داشته است. ایران همچنین از نظر موقعیت استراتژیک در منطقه شرایط مناسبی دارد و طی سالیان گذشته نیز نیروی متخصص در این حوزه تربیت شده است. مجموعه این ظرفیتها موجب شد کشور بتواند از توانمندیهای موجود در صنعت فولاد استفاده مناسبی داشته باشد.
وی خاطرنشان کرد: در سالهای گذشته برای صنعت فولاد کشور سند چشمانداز و برنامههای توسعهای تعریف شد و در قالب این برنامهها، ظرفیتسازی برای تولید ۵۵ میلیون تن فولاد هدفگذاری شد. امروز ظرفیت اسمی کشور به حدود ۵۵ میلیون تن رسیده است و تحقق این ظرفیت به خودی خود دستاورد بزرگی محسوب میشود، اما در مسیر استفاده از این ظرفیت با چالشهایی مواجه هستیم.
حدود ۴۰ درصد ظرفیت فولاد کشور بلااستفاده است
این فعال صنعت فولاد با اشاره به میزان بهرهبرداری واقعی از ظرفیتهای ایجادشده گفت: در حال حاضر حدود ۵۸ درصد ظرفیت صنعت فولاد مورد استفاده قرار میگیرد و به طور کلی میتوان گفت نزدیک به ۶۰ درصد ظرفیت کشور فعال است و حدود ۴۰ درصد ظرفیت خالی مانده است. این موضوع نشان میدهد که در سالهای گذشته ظرفیتسازی انجام شده، اما هنوز نتوانستهایم از تمام ظرفیت ایجادشده استفاده کنیم.
محجوبنژاد افزود: تولید فولاد کشور در شرایط فعلی حدود ۳۲ میلیون تن است و میزان مصرف ظاهری نیز حدود ۲۰ میلیون تن برآورد میشود. بنابراین بخشی از ظرفیتی که ایجاد شده است، باید از طریق صادرات مورد استفاده قرار گیرد. حتی با توجه به برنامههای توسعهای کشور، ممکن است ظرفیت تولید از این میزان نیز بالاتر برود، اما توصیه ما این است که روند ظرفیتسازی و سرمایهگذاری به سبک دهههای ۸۰ و ۹۰ که اوج سرمایهگذاری در صنعت فولاد بود، کاهش پیدا کند و تمرکز اصلی به سمت کیفیسازی این صنعت معطوف شود. باید بتوانیم از ظرفیتهای نصبشده و سرمایهگذاریهایی که تاکنون انجام شده است، نهایت استفاده را ببریم و بهجای اینکه صرفاً بهدنبال افزایش ظرفیت باشیم، بهرهوری و کیفیت تولید را ارتقا دهیم.
جایگاه قابل توجه فولاد در اقتصاد و صادرات
وی با اشاره به جایگاه ایران در تولید فولاد جهان اظهار کرد: پیش از ورود به برخی مسائل و چالشهای موجود، لازم است به این نکته توجه کنیم که صنعت فولاد ایران در پایان سال گذشته توانست رتبه دهم تولید فولاد جهان را به خود اختصاص دهد و این موضوع قابل توجه است. ایران در منطقه نیز جایگاه مناسبی در تولید فولاد دارد و حدود چهار تا پنج درصد از تولید ناخالص داخلی کشور بهصورت مستقیم و غیرمستقیم به این صنعت وابسته است. در حالی که متوسط این سهم در جهان پایینتر است، این آمار نشان میدهد که صنعت فولاد در اقتصاد ایران وزن قابل توجهی دارد.
معاون برنامهریزی شرکت مهندسی فولادتکنیک ادامه داد: حدود ۱۶ درصد صادرات غیرنفتی کشور نیز به این صنعت وابسته است. همچنین بخش قابل توجهی از بازار سرمایه کشور با صنعت فولاد ارتباط دارد و حدود ۲۰ درصد بازار سهام کشور به این صنعت وابسته است. در حوزه اشتغال نیز حدود پنج تا شش درصد کل اشتغال مستقیم و غیرمستقیم کشور در این بخش قرار دارد. بیان این آمارها برای آن است که اهمیت و میزان وابستگی اقتصاد کشور به صنعت فولاد به شکل دقیقتری مشخص شود.
اصفهان؛ یکی از قطبهای اصلی فولاد کشور
محجوبنژاد با اشاره به جایگاه استان اصفهان در صنعت فولاد گفت: استان اصفهان نیز سهم بسیار مهمی در این صنعت دارد و حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد ظرفیت فولاد کشور در مجموعههای مستقر در این استان قرار گرفته است. بخش خصوصی فولاد نیز در اصفهان ظرفیت قابل توجهی دارد و همین موضوع یکی از دلایلی است که باید برای استفاده از ظرفیتهای این استان برنامهریزی جدی داشته باشیم.
وی خاطرنشان کرد: امیدواریم در برنامههایی که تا افق برنامه هفتم توسعه و سند چشمانداز ۱۴۰۷ تعریف شده است، بتوانیم روی توسعه متوازن و پایدار صنعت فولاد کشور تمرکز کنیم. در ستاد فولاد و انجمنهای تخصصی نیز تلاش میکنیم این موضوع را به صورت مشترک دنبال کنیم.
ضرورت کنترل مجوزهای جدید فولادی
این فعال صنعت نفت یکی از مسائل مهم زنجیره فولاد را کنترل مجوزهای صادرشده دانست و گفت: مجوزهای متعددی در زنجیره فولاد صادر شده است و لازم است این مجوزها کنترل و مدیریت شوند. در صنعت فولاد تعداد زیادی مجوز صادر کردهایم و همین مسئله موجب شده ظرفیتهای بالقوه زیادی ایجاد شود، در حالی که زیرساختهای لازم برای استفاده از تمام این ظرفیتها فراهم نیست.
محجوبنژاد افزود: در دنیا رویکردهایی برای ایجاد همافزایی میان واحدها وجود دارد و واحدهای مختلف در شرایطی که امکان آن را دارند، با یکدیگر ادغام میشوند تا ظرفیتهای بزرگ اقتصادی ایجاد شود. یکی از ضعفهای صنعت فولاد ایران، پراکندگی واحدها و تعدد واحدهای کوچکمقیاس است. باید بتوانیم این واحدها را به سمت همافزایی هدایت کنیم و ظرفیتهای بزرگ اقتصادی ایجاد کنیم تا مجموعههای فولادی کشور بتوانند در منطقه و بازار جهانی رقابت کنند.
وی ادامه داد: همچنین باید به مناطقی توجه شود که از موقعیت مناسبی برای تولید و تجارت برخوردارند؛ مناطقی که امکان تأمین مواد اولیه، دسترسی به انرژی و همچنین صادرات محصول را فراهم میکنند. اگر به کشورهای بزرگی مانند ژاپن و چین نگاه کنیم، بخش قابل توجهی از واحدهای بزرگ فولادی آنها در مناطق ساحلی مستقر هستند و از این موقعیت برای تجارت و تأمین مواد اولیه استفاده میکنند.
تأمین پایدار سنگآهن؛ چالش آینده فولاد
معاون برنامهریزی شرکت مهندسی فولادتکنیک با تأکید بر اهمیت تأمین مواد اولیه یادآور شد: تأمین پایدار ماده اولیه نیز موضوع بسیار مهمی است. سنگآهن در گذشته یکی از مزیتهای اصلی کشور محسوب میشد، اما امروز باید پایداری تأمین آن را مورد توجه قرار دهیم. اگر روند اکتشاف و توسعه معادن با همین شرایط ادامه پیدا کند و در ۱۰ تا ۱۵ سال آینده اقدام جدی برای توسعه اکتشافات انجام نشود، با چالش مواجه خواهیم شد. سنگآهن زمانی برای کشور یک فرصت بود، اما اگر امروز به صورت جدی به آن توجه نشود، میتواند به یک چالش تبدیل شود. بنابراین باید در برنامه توسعه صنعت فولاد، اکتشاف، توسعه معادن و تأمین پایدار مواد اولیه را به صورت جدی دنبال کنیم.
ناترازی انرژی؛ یکی از مهمترین موانع تولید
محجوبنژاد اظهار کرد: موضوع انرژی یکی از مهمترین چالشهای صنعت فولاد است. در بخش گاز طی سالهای گذشته فشار قابل توجهی به صنعت وارد شده و افزایش شدید قیمتها را نیز شاهد بودهایم؛ بهگونهای که در برخی بخشها افزایش قیمت انرژی به چندین برابر رسیده است. قطعی برق نیز فشار سنگینی بر صنعت وارد کرده است. در شرایط فعلی، بخشی از ظرفیت صنعت به دلیل محدودیتهای انرژی مورد استفاده قرار نمیگیرد و اگر مسئله انرژی حل شود، امکان افزایش قابل توجه تولید وجود خواهد داشت. کاهش تولید ناشی از محدودیت برق و گاز، زیان قابل توجهی به این صنعت وارد کرده است.
وی ادامه داد: بنابراین یکی از مسیرهای اصلی پیشروی صنعت فولاد، سرمایهگذاری و بهینهسازی مصرف انرژی و همچنین توسعه زیرساختهای مرتبط با آن است. باید بتوانیم با برنامهریزی مناسب، به ویژه در دورههای محدودیت برق و گاز، شرایطی ایجاد کنیم که تولید واحدهای فولادی با کمترین آسیب ادامه پیدا کند.
زیرساخت حملونقل نیازمند توسعه است
معاون برنامهریزی شرکت مهندسی فولادتکنیک با اشاره به اهمیت زیرساختهای حملونقل در زنجیره فولاد گفت: در حوزه زیرساختها، بهخصوص شبکه ریلی و حملونقل، هنوز جای کار زیادی وجود دارد. ما در این زمینه از کشورهای توسعهیافته عقبتر هستیم و این کشورها سالهاست برای توسعه زیرساختهای مورد نیاز صنایع خود برنامهریزی و سرمایهگذاری میکنند.
محجوبنژاد اضافه کرد: توسعه زیرساختها یکی از موضوعاتی است که در برنامههای ما برای توسعه پایدار صنعت فولاد قرار دارد و باید بهصورت جدی دنبال شود؛ چراکه زنجیره فولاد از معدن تا محصول نهایی به شبکه حملونقل کارآمد نیاز دارد.
حرکت به سمت محصولات با ارزش افزوده بیشتر
وی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در تولید فولاد اظهار کرد: با توجه به قیمت برق و گاز و شرایط فعلی، دیگر نمیتوان صرفاً به تولید فولاد خام و محصولات کمارزش اکتفا کرد. صنعت فولاد باید به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر حرکت کند. سهم ایران از تولید فولادهای با ارزش افزوده بالا در جهان حدود سه تا چهار درصد است، در حالی که کشورهایی مانند چین و ژاپن سهم بسیار بالاتری دارند و در برخی محصولات به بیش از ۲۰ درصد میرسند.
معاون برنامهریزی شرکت مهندسی فولادتکنیک یادآور شد: تفاوت قیمت و ارزشی که این محصولات ایجاد میکنند، نشان میدهد که حرکت به سمت تولید فولادهای کیفی و پیشرفته یک ضرورت است. خوشبختانه در کشور واحدهایی وجود دارند که در زمینه تولید محصولات خاص، ازجمله فولادهای ضدزنگ و محصولات ویژه فعالیت میکنند و باید این مسیر توسعه پیدا کند.
صادرات؛ ضرورت اجتنابناپذیر صنعت فولاد
محجوبنژاد با اشاره به ظرفیت تولید و میزان مصرف داخلی توضیح داد: با توجه به ظرفیت تولیدی که در کشور ایجاد شده است، توسعه صادرات باید یکی از برنامههای اصلی صنعت فولاد باشد. باید صادرات خود را افزایش دهیم، اما در کنار افزایش صادرات، موضوع پایداری بازارهای صادراتی نیز اهمیت بسیار زیادی دارد.
وی افزود: اگر مشتری صادراتی را به هر دلیل از دست بدهیم، بازگرداندن آن به بازار کار سادهای نیست. بنابراین صادرات نیازمند برنامهریزی، تعامل مناسب با کشورهای هدف و ایجاد روابط پایدار تجاری است. کشورهای حوزه خلیج فارس و کشورهای اطراف ایران از جمله بازارهایی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند، بهویژه آنکه بسیاری از کشورهای منطقه خودشان در حال افزایش تولید و صادرات هستند.
معاون برنامهریزی شرکت مهندسی فولادتکنیک خاطرنشان کرد: تحریمها و محدودیتهای موجود نیز بر شرایط تجارت فولاد تأثیر گذاشتهاند و در کنار آن، مسائل مربوط به حملونقل دریایی و افزایش هزینههای حمل، شرایط صادرات را دشوارتر کرده است. این موضوعات باید در سیاستگذاریهای مربوط به تجارت فولاد مورد توجه قرار گیرد.
مصرف داخلی باید همپای تولید افزایش پیدا کند
محجوبنژاد با اشاره به الگوی مصرف فولاد در کشورهای توسعهیافته گفت: در کشورهای توسعهیافته، تولید فولاد در درجه نخست برای پاسخگویی به نیاز مصرف داخلی انجام میشود و پس از آن صادرات مورد توجه قرار میگیرد. مصرف فولاد و توسعه صنایع پاییندستی ارتباط مستقیمی با حرکت کشور به سمت صنعتیشدن دارد.
وی افزود: در حال حاضر سرانه مصرف فولاد کشور حدود ۲۳۰ کیلوگرم است و در برنامههای توسعهای تلاش شده این میزان به حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ کیلوگرم برسد. در صورت تحقق ظرفیت ۵۵ میلیون تنی و در نظر گرفتن مصرف داخلی حدود ۳۵ میلیون تن، باید بخش قابل توجهی از تولید از مسیر صادرات به بازارهای خارجی منتقل شود.
معاون برنامهریزی شرکت مهندسی فولادتکنیک ادامه داد: یکی از مشکلات اساسی در این مسیر، وضعیت صنعت ساختمان است. این بخش در سالهای اخیر رشد بسیار محدودی داشته و اگر نتوانیم رشد اقتصادی و فعالیتهای عمرانی را افزایش دهیم، طبیعی است که مصرف داخلی فولاد نیز با محدودیت مواجه شود.
تأمین مالی باید به سمت بازار سرمایه برود
محجوبنژاد با اشاره به نیاز صنعت فولاد به منابع مالی گفت: دیگر نمیتوان انتظار داشت نظام بانکی به تنهایی منابع مورد نیاز پروژههای بزرگ صنعتی را تأمین کند. بازار سرمایه باید بیش از گذشته در تأمین مالی صنعت فولاد مورد استفاده قرار گیرد و این موضوع باید در برنامههای توسعهای صنعت قرار داشته باشد.
وی همچنین بر ضرورت بهروزرسانی فناوری تأکید و اضافه کرد: در کنار تأمین مالی، باید روی بروزرسانی تکنولوژی، ارتقای بهرهوری و افزایش نرخ بهرهوری در واحدهای تولیدی نیز کار کنیم. اگر ظرفیت ایجادشده قرار است مورد استفاده حداکثری قرار گیرد، بدون فناوری مناسب و بهرهوری بالاتر، این هدف محقق نخواهد شد.
فولاد سبز و انقلاب صنعتی چهارم
معاون برنامهریزی شرکت مهندسی فولادتکنیک درباره الزامات جدید صنعت فولاد گفت: موضوع فولاد سبز نیز از مباحث مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد. امروز در شرایطی قرار داریم که مسائل مربوط به مهاجرت نیروی انسانی متخصص نیز مطرح است و باید از نیروهای موجود و ظرفیتهای تخصصی کشور به بهترین شکل استفاده کنیم.
محجوبنژاد افزود: اگر قرار است محصولات فولادی ایران در بازارهای جهانی حضور داشته باشند، باید استانداردهای روز دنیا را رعایت کنیم. استفاده از فرصتهای انقلاب صنعتی چهارم، توسعه فناوریهای دیجیتال و هوشمندسازی میتواند به افزایش بهرهوری و کاهش هزینههای تولید کمک کند.
ضرورت تقویت قطبهای معدنی و حرکت در زنجیره ارزش
وی ادامه داد: در برنامههای توسعهای باید از قطبهای معدنی کشور نیز پشتیبانی کنیم. ظرفیتهای تولید فولاد را ایجاد کردهایم و از این مرحله به بعد باید در زنجیره ارزش حرکت کنیم و به سمت بخشهای بالاتر و محصولات نهایی با ارزش افزوده بیشتر برویم. در این زمینه مجموعههایی مانند فولاد مبارکه میتوانند در توسعه زنجیره و حرکت به سمت محصولات با ارزش افزوده بالاتر نقش مهمی ایفا کنند و مسیر حرکت صنعت باید به گونهای باشد که ارزش بیشتری در داخل کشور ایجاد شود.
ستاد راهبری زنجیره فولاد؛ بستری برای سیاستگذاری و هماهنگی
معاون برنامهریزی شرکت مهندسی فولادتکنیک با اشاره به فعالیتهای انجامشده برای هماهنگی میان بخشهای مختلف صنعت فولاد بیان کرد: از سال گذشته ستاد راهبری زنجیره فولاد تشکیل شده است. این مجموعه ترکیبی از انجمنهای تخصصی، تولیدکنندگان و سازمانهای توسعهای، ازجمله مجموعههای معدنی و دستگاههای مرتبط است و جلسات آن با هدف بررسی مسائل و توسعه صنعت فولاد برگزار میشود.
محجوبنژاد یادآور شد: این ستاد میتواند در حوزه سیاستگذاری و نظارت عالیه نقش داشته باشد و امیدواریم این روند بتواند به شکل مناسبی ادامه پیدا کند تا صنعت فولاد کشور کمتر درگیر مشکلات و مسائلی شود که مانع استفاده از ظرفیتهای موجود هستند.
ظرفیت تولید ۳۲ میلیون تنی و ضرورت استفاده از بازار صادراتی
وی با اشاره به وضعیت فعلی تولید گفت: در حال حاضر تولید کشور حدود ۳۲ میلیون تن است و از این میزان حدود ۲۰ میلیون تن مصرف ظاهری داخلی داریم. بخش باقیمانده میتواند از طریق صادرات جذب شود و اگر شرایط صادرات بهبود پیدا کند، امکان رشد و استفاده بهتر از ظرفیت تولیدی کشور نیز فراهم خواهد شد.
معاون برنامهریزی شرکت مهندسی فولادتکنیک افزود: در عین حال، با ناترازی انرژی مواجه هستیم. تقریباً در هر برنامهای که برای تولید تنظیم میکنیم، مسئله برق و گاز مطرح میشود. اگر بتوانیم مصرف برق را مدیریت کنیم و در دورههایی که محدودیت وجود دارد، برنامهریزی مناسبی برای تولید داشته باشیم، امکان استفاده بیشتر از ظرفیت صنایع بزرگ فراهم خواهد شد.
محجوبنژاد ادامه داد: در بخش گاز نیز همین مسئله وجود دارد. بهویژه در فرآیند احیای مستقیم و بخشهایی از زنجیره فولاد که مصرف گاز بالایی دارند، تأمین پایدار انرژی اهمیت زیادی دارد. بنابراین باید برنامهریزی به گونهای باشد که در فصلهای مختلف سال و بهخصوص در دورههای محدودیت انرژی، تولید با کمترین آسیب مواجه شود.
لزوم بازنگری در سیاستهای سرمایهگذاری
وی با اشاره به سابقه توسعه صنعت فولاد در کشور اظهار کرد: در گذشته و پیش از دهه ۸۰، کشور در زمینه برخی محصولات فولادی با واردات مواجه بود و برای توسعه تولید داخلی، سیاستهایی اتخاذ شد که سرمایهگذاری در این صنعت را تشویق کرد. این سیاستها موجب شد بخش خصوصی نیز وارد صنعت فولاد شود و ظرفیتهای تولیدی متعددی در کشور شکل بگیرد.
معاون برنامهریزی شرکت مهندسی فولادتکنیک افزود: اکنون باید این ظرفیتها را حفظ کنیم، اما همزمان باید توجه داشته باشیم که شرایط امروز با گذشته متفاوت است. دیگر صرفاً افزایش ظرفیت تولید نمیتواند پاسخگوی نیاز صنعت باشد و باید برای استفاده از ظرفیتهای موجود، توسعه بازار، تأمین انرژی، مواد اولیه، زیرساخت و صادرات برنامهریزی کنیم.
بخش خصوصی در تصمیمگیریها نقش بیشتری داشته باشد
محجوبنژاد با تأکید بر نقش بخش خصوصی در آینده صنعت فولاد گفت: یکی از مسائل موجود این است که بخش خصوصی به اندازه کافی در فرآیند تصمیمگیریهای مرتبط با صنعت حضور ندارد. لازم است در تصمیمگیریهای دولت درباره مسائل مختلف، دیدگاه فعالان بخش خصوصی نیز مورد توجه قرار گیرد تا بتوان راهکارهایی برای تقسیم عادلانه منابع و مدیریت صحیح محدودیتها پیدا کرد.
وی ادامه داد: برگزاری نشستها، همایشها و نمایشگاههای تخصصی این فرصت را فراهم میکند که صدای فعالان صنعت بهتر شنیده شود و مسائل و مشکلات موجود با انعکاس کاملتر و دقیقتر به مسئولان منتقل شود. امیدواریم بتوانیم با استفاده از این ظرفیت، بخشی از محدودیتهایی را که امروز صنعت فولاد با آنها مواجه است، برطرف کنیم.
توسعه بازارهای صادراتی در سایه رفع موانع
معاون برنامهریزی شرکت مهندسی فولادتکنیک با اشاره به تجربه حضور ایران در برخی بازارهای خارجی بیان کرد: در گذشته حتی در بازارهایی مانند آفریقای جنوبی نیز حضور پیدا کردیم و توانستیم بازار مناسبی بهدست آوریم. بنابراین ظرفیت و توان حضور در بازارهای بینالمللی وجود دارد، اما مسائل مختلفی که در سالهای اخیر ایجاد شده، ازجمله شرایط ناشی از جنگ، محدودیتهای حملونقل و محاصرههای دریایی، کار صادرات را دشوارتر کرده است.
محجوبنژاد در پایان گفت: افزایش هزینه حملونقل دریایی و مشکلات مربوط به انتقال کالا موجب شده هزینه صادرات افزایش پیدا کند و این مسائل در نهایت بر رقابتپذیری محصولات فولادی ایران تأثیر بگذارد. امیدواریم با رفع تدریجی این موانع و ایجاد شرایط مناسبتر، بتوانیم بازارهای صادراتی خود را حفظ و توسعه دهیم.
انتهای پیام
