رانندگی تنها به مهارت پشت فرمان محدود نمیشود، هوشیاری، سرعت واکنش، قدرت تصمیمگیری، تعادل و هماهنگی حرکتی از مهمترین عواملی هستند که ایمنی یک سفر را رقم میزنند. در این میان، مصرف برخی داروها، الکل و مواد مخدر و روانگردان میتواند بدون آنکه لزوماً فرد ظاهری «مست» داشته باشد، بخشی از این تواناییها را مختل کرده و خطر بروز حادثه را افزایش دهد، خطری که گاهی حتی با یک آزمایش مثبت نیز نمیتوان درباره میزان تأثیر ماده بر عملکرد فرد با قطعیت قضاوت کرد.
مصرف برخی داروها در همین زنجیره قرار میگیرد، چراکه آگاهی نداشتن راننده از آثار احتمالی دارو بر هوشیاری، تمرکز و توانایی رانندگی میتواند خطرآفرین باشد. بر همین اساس، در سمینار تخصصی «داروها و ایمنی ترافیک» که پنجشنبه و جمعه پنجم و ششم شهریور در مرکز مطالعات و توسعه آموزش علوم پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تبریز برگزار شد، ابعاد مختلف تأثیر داروها، الکل و مواد بر عملکرد رانندگی، نحوه ارزیابی رانندگان تحت تأثیر این مواد، چالشهای تشخیص و تفسیر نتایج آزمایشها و ضرورت توجه به عوامل مؤثر بر ایمنی ترافیک مورد بررسی قرار گرفت.
اثر دارو بر رانندگی فقط به خوابآلودگی محدود نمیشود
دکتر همایون صادقی بازرگانی، متخصص اپیدمیولوژی حوادث ترافیکی و دبیر سمینار تخصصی «داروها و ایمنی ترافیک» با تأکید بر ضرورت نقشآفرینی جدیتر نظام سلامت در پیشگیری از حوادث ترافیکی، اظهار کرد: حوادث ترافیکی صرفاً مسئلهای مرتبط با جاده، خودرو و پلیس نیست و سلامت جسمی، روانی و رفتاری رانندگان نیز در وقوع این حوادث نقش مهمی دارد.
وی با بیان اینکه رانندگی یک فرایند پیچیده شناختی و حرکتی است، افزود: توجه، تمرکز، حافظه، تصمیمگیری و سرعت واکنش از مهمترین تواناییهای مورد نیاز برای رانندگی ایمن هستند و برخی داروها میتوانند یک یا چند مورد از این عملکردها را تحت تأثیر قرار دهند.
وی ادامه داد: اثر داروها بر رانندگی نباید صرفاً به خوابآلودگی محدود شود، چراکه برخی داروها میتوانند موجب اختلال در توجه، تمرکز، حافظه، سرعت واکنش، بینایی، عملکرد حرکتی و حتی ایجاد سرگیجه یا بیقراری شوند و در نتیجه احتمال وقوع حادثه را افزایش دهند.
دبیر سمینار تخصصی «داروها و ایمنی ترافیک» با اشاره به مصرف همزمان چند دارو در برخی بیماران، بهویژه سالمندان، گفت: موضوع چنددارویی و وجود همزمان چند بیماری از مواردی است که باید در ارزیابی ایمنی رانندگی مورد توجه قرار گیرد، چراکه مصرف همزمان برخی داروها میتواند آثار متفاوت و گاه تشدیدشدهای بر عملکرد فرد داشته باشد.
وی با تأکید بر نقش پزشکان و داروسازان در پیشگیری از حوادث ناشی از مصرف دارو، اظهار کرد: لازم است هنگام تجویز یا تحویل دارو، درباره احتمال تأثیر آن بر رانندگی به بیمار هشدار داده شود و آموزش لازم در این زمینه ارائه شود.
وی همچنین بر ضرورت تدوین نظام مشخص برای طبقهبندی داروهای مؤثر بر رانندگی تأکید کرد و افزود: همانطور که داروها از نظر مصرف در دوران بارداری طبقهبندی و درباره خطرات احتمالی آنها هشدار داده میشود، لازم است برای داروهای مؤثر بر رانندگی نیز نظام طبقهبندی مشخصی ایجاد شود تا پزشکان، داروسازان و بیماران بتوانند با آگاهی بیشتری درباره مصرف آنها تصمیم بگیرند.
صادقی بازرگانی با اشاره به ضرورت درج هشدارهای روشن روی بستهبندی داروها، خاطرنشان کرد: هشدار درباره تأثیر احتمالی دارو بر رانندگی باید به شکلی ساده و قابل فهم در اختیار مصرفکننده قرار گیرد تا فرد پیش از قرار گرفتن پشت فرمان از خطر احتمالی آگاه باشد.
وی با بیان اینکه اطلاعات موجود درباره نقش داروها در حوادث ترافیکی در کشور کافی نیست، بر ضرورت انجام مطالعات اپیدمیولوژیک و ایجاد نظام ثبت اطلاعات مربوط به مصرف دارو، مواد روانگردان و الکل در حوادث ترافیکی تأکید کرد.
اثر داروها بر رانندگی فقط به خوابآلودگی محدود نمیشود
دکتر زهرا مجیدی، متخصص فارماکولوژی و داروشناسی در این سمینار با اشاره به نقش داروها در عملکرد صحیح رانندگی، گفت: تأثیر دارو بر رانندگی تنها به خوابآلودگی محدود نمیشود و عواملی مانند میزان تمرکز، سرعت واکنش، عملکرد شناختی، بینایی، مهارتهای حرکتی و توانایی تصمیمگیری نیز میتوانند تحت تأثیر برخی داروها قرار گیرند.
وی با بیان اینکه بررسی اثر داروها بر رانندگی نیازمند توجه همزمان به ویژگیهای دارو و شرایط فرد مصرفکننده است، اظهار کرد: میزان جذب، توزیع، متابولیسم و دفع دارو، ورود آن به سیستم عصبی مرکزی، میزان غلظت دارو در محل اثر و همچنین حساسیت افراد مختلف به دارو، از جمله عواملی هستند که میتوانند شدت و زمان بروز آثار دارویی را تغییر دهند.
وی اظهار کرد: نمیتوان صرفاً بر اساس نیمهعمر یا غلظت یک دارو درباره میزان اختلال آن در رانندگی قضاوت کرد، زیرا ممکن است اثر دارو در محل مورد نظر با تأخیر ایجاد شود یا متابولیت فعال دارو نیمهعمر بیشتری نسبت به داروی اصلی داشته باشد و در نتیجه، حتی پس از کاهش اثر اولیه دارو، مقداری از اثر آن در بدن باقی بماند.
این متخصص فارماکولوژی با اشاره به مفهوم «دوز تجمعی» داروها بیان کرد: در مصرف مکرر برخی داروها، ممکن است پیش از دفع کامل دوز قبلی، دوز جدید وارد بدن شود و این مسئله به تجمع دارو و افزایش آثار آن منجر شود. بنابراین در بررسی تأثیر دارو بر رانندگی باید تعداد دفعات مصرف و فاصله زمانی میان دوزها نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی همچنین تفاوتهای فردی را یکی از عوامل مهم در میزان تأثیر داروها دانست و گفت: سن، وضعیت عملکرد کلیه و کبد، تفاوتهای ژنتیکی، میزان حساسیت سیستم عصبی مرکزی و حتی ایجاد تحمل نسبت به دارو میتواند باعث شود یک دارو در افراد مختلف آثار متفاوتی ایجاد کند.
وی با تأکید بر اهمیت تداخلات دارویی افزود: مصرف همزمان چند دارو ممکن است باعث افزایش آثار دارویی یا ایجاد اثرات همافزا شود و در نهایت، توانایی فرد برای رانندگی ایمن را کاهش دهد. از سوی دیگر، زمان مصرف دارو نیز اهمیت دارد و در برخی موارد میتوان با تنظیم زمان مصرف، احتمال بروز اختلال عملکردی در ساعات مورد نیاز برای هوشیاری و فعالیت را کاهش داد.
مجیدی خاطرنشان کرد: رانندگی یک عملکرد چندبعدی است که به هماهنگی مناسب عملکرد بینایی، شنوایی و حرکتی، سرعت واکنش، توجه، تمرکز و تصمیمگیری نیاز دارد؛ بنابراین هر دارویی که یکی از این عملکردها را مختل کند، میتواند بهطور بالقوه ایمنی رانندگی را تحت تأثیر قرار دهد.
وی با اشاره به ضرورت توجه پزشکان و داروسازان به موضوع ایمنی ترافیکی هنگام تجویز و مصرف داروها، تأکید کرد: هشدارهای مربوط به تأثیر داروها بر رانندگی باید به شکل روشن به بیماران ارائه شود تا افراد بدانند مصرف برخی داروها ممکن است توانایی آنها برای انجام فعالیتهایی که نیازمند هوشیاری و دقت بالا، از جمله رانندگی، را کاهش دهد.
زمان مصرف و نمونهگیری در تشخیص رانندگی تحت تأثیر مواد، تعیینکننده است
دکتر بهرام صمدیراد، دانشیار پزشکی قانونی در این سمینار با اشاره به ضرورت ارزیابی علمی رانندگی تحت تأثیر الکل و مواد، گفت: صرف مشاهده یا شناسایی یک ماده در نمونه آزمایشگاهی به معنای آن نیست که فرد در زمان رانندگی تحت تأثیر آن ماده قرار داشته و عملکرد رانندگی وی مختل شده است؛ بنابراین نتیجه آزمایش باید در کنار ارزیابی بالینی و شرایط فرد تفسیر شود.
وی با بیان اینکه مصرف الکل، مواد مخدر، روانگردانها و حتی برخی داروهای تجویزی میتواند در پروندههای مرتبط با تصادفات، مسئولیت کیفری و مدنی افراد و همچنین مسائل بیمهای تأثیرگذار باشد، افزود: برای رسیدن به یک نتیجه معتبر، باید مشخص شود ماده مورد نظر مصرف شده، چه میزان از آن در بدن وجود داشته و آیا این میزان توانسته عملکرد فرد را تحت تأثیر قرار دهد یا خیر.
وی تأکید کرد: ارزیابی سریع فرد در صحنه اهمیت زیادی دارد و مواردی مانند نحوه توقف خودرو، میزان هوشیاری، تکلم، تعادل، هماهنگی حرکات، رفتار غیرطبیعی، حرکات چشم و سایر علائم بالینی باید مورد توجه قرار گیرد. حتی علائمی مانند بوی الکل یا قرمزی چشم بهتنهایی نمیتوانند اثباتکننده مصرف یا مستی فرد باشند.
این متخصص پزشکی قانونی با اشاره به استفاده از دستگاههای سنجش تنفسی الکل اظهار کرد: تجهیزات مورد استفاده باید از اعتبار و دقت کافی برخوردار باشند و کالیبراسیون، نحوه استفاده و تفسیر نتایج آنها نیز اهمیت زیادی دارد. صرف اعلام یک عدد بدون توجه به نوع دستگاه، زمان کالیبراسیون، نحوه نمونهگیری و شرایط بالینی فرد نمیتواند مبنای قضاوت دقیق قرار گیرد.
وی با بیان اینکه فاصله زمانی میان مصرف ماده، وقوع حادثه، نمونهگیری و انجام آزمایش از اهمیت بالایی برخوردار است، گفت: ممکن است فردی چند ساعت پس از مصرف الکل یا ماده مورد نظر آزمایش شود و نتیجه آزمایش با وضعیت وی در زمان وقوع حادثه متفاوت باشد. بنابراین زمانبندی دقیق این مراحل باید در تفسیر نتایج مورد توجه قرار گیرد.
وی همچنین درباره نمونههای مورد استفاده در آزمایشهای سمشناسی توضیح داد: ادرار یکی از نمونههای مناسب برای غربالگری است و امکان شناسایی بسیاری از مواد را فراهم میکند، اما امکان دستکاری نمونه وجود دارد. نمونه خون نیز به دلیل ارتباط نزدیکتر با وضعیت بالینی فرد، ارزش بالایی دارد و نمونه بزاق نیز به دلیل سهولت نمونهگیری، در سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته است.
صمدیراد خاطرنشان کرد: تستهای غربالگری برای شناسایی اولیه سریع و مناسب هستند، اما نتیجه مثبت آنها نباید بهعنوان نتیجه قطعی مصرف یا تأثیر ماده بر عملکرد رانندگی تلقی شود و موارد مثبت باید با آزمایشهای تأییدی دقیقتر بررسی شوند.
وی با تأکید بر ضرورت کمیسازی نتایج آزمایشها اظهار کرد: در بسیاری از موارد، صرف اعلام مثبت یا منفی بودن یک ماده کافی نیست و باید میزان ماده موجود در بدن مشخص و نتیجه با علائم بالینی فرد تطبیق داده شود. همچنین مصرف همزمان چند ماده یا دارو میتواند آثار متفاوتی ایجاد کند و نباید از این موضوع در ارزیابیها غفلت کرد.
وی افزود: استفاده از داروهای قانونی نیز الزاماً به معنای بیخطر بودن آنها برای رانندگی نیست و برخی داروها از جمله بعضی آنتیهیستامینها، مسکنها و داروهای مؤثر بر سیستم عصبی میتوانند بر تعادل، هوشیاری و عملکرد فرد تأثیر بگذارند.
دانشیار پزشکی قانونی تأکید کرد: آزمایش مثبت الزاماً به معنای مختل بودن عملکرد رانندگی و آزمایش منفی نیز الزاماً به معنای نبود مشکل نیست، نتیجه نهایی باید با در نظر گرفتن نوع و میزان ماده، زمان مصرف، فاصله زمانی حادثه تا نمونهگیری، شرایط بالینی فرد، مصرف همزمان مواد و داروها و نتایج آزمایشهای تأییدی تفسیر شود. پزشکی قانونی در این فرآیند صرفاً یک آزمایشگاه نیست، بلکه باید با تفسیر علمی یافتهها به تصمیمگیری صحیح و حفظ حقوق افراد کمک کند.
انتهای پیام
